Chương 1: Ngân sách xã là một cấp ngân sách nhà nýớc ở ð a phý ng, chủ yếu dựa trên c sở thu ðể ð nh ra mức chi, nói cách khác là lấy thu bù chi. Do vậy việc quản lý, điều hành, kiểm tra, giám sát của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân xã về 15 ngân sách hết sức quan trọng nó quyết đ nh tòan bộ sự phát triển hay chậm lại của một xã về nhiều mặt như: Chính tr - kinh tế - văn hóa – xã hội, đời sống nhân dân. Vì vậy ngân sách xã có một vai trò, v trí hết sức quan trọng. Với những nội dung nêu trên ta có thể thấy c bản nội dung, khung pháp lý quy đ nh của pháp luật về ngân sách xã, trách nhiệm của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân xã đã được quy đ nh.
Tuy nhiên, khi đi vào thực tiển cũng còn một số vấn đề cần phải được tiếp tục làm rõ như: - Về quyền tự chủ của cấp xã và việc lập, chấp hành quyết toán NSNN; - Vấn đề về phân cấp quản lý ngân sách; - Sự tham gia của người dân và trách nhiệm giải trình trong việc lập và sử dụng NSNN. 16 Chương 2: Vấn đề phân cấp quản l và quyền tự chủ của cấp xã trong việc lập, chấp hành quyết toán NSNN. Vấn đề phân cấp quản l ngân sách: Trong tòan bộ tổ chức quản lý tài chính của Nhà nước, phân cấp ngân sách là một trong những khâu quan trọng nhất, nó quyết đ nh tới việc hòan thiện phát triển bình ổn cả hệ thống tài chính, khuyến khích các cấp Nhà nước tích cực khai thác tốt các nguồn thu, bố trí hợp lý các nguồn chi ngân sách, chủ động cân đối ngân sách theo hướng tích cực, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển không ng ng. Ngược lại, chế độ phân cấp ngân sách không phù hợp sẽ là nguyên nhân dẫn tới sự rối lọan trong quản lý kinh tế - tài chính, thủ tiêu động lực đòn bẩy kích thích các cấp, tạo điều kiện cho những hiện tượng cục bộ đ a phư ng, chia cắt NSNN thành nhiều mảnh, mỗi cấp, mỗi ngành sẽ có những chính sách, chế độ riêng, tạo ra sự rối lọan trên tòan quốc, Nhà nước không thể kiểm sóat và điều hòa được.
Trong thực tế có sự nhằm lẫn, đồng nhất giữa việc phân giao thu, chi giữa các cấp ngân sách với phân cấp ngân sách. Thực tế phân cấp ngân sách lớn h n nhiều, phân giao nhiệm vụ thu – chi ngân sách chỉ là một trong những khâu của phân cấp ngân sách. Do đó, phân cấp ngân sách có thể hiểu khái quát là giải quyết tất cả các mối quan hệ giữa nhà nước trung ư ng và các cấp nhà nước chính quyền đ a phư ng có liên quan tới NSNN. Đặc trưng c bản của NSNN, là th a nhận quyền lực của Nhà nước, NSNN thể hiện các mối liên hệ lợi ích kinh tế giữa nhà nước và các thành viên trong xã hội.
Với quyền lực của mình, nhà nước có thể bắt buộc các thành viên thực hiện các quan hệ tài chính cần thiết. Song c sở hình thành các nguồn tài chính xuất phát chủ yếu thu t nền kinh tế, do các chủ thể sản xuất kinh doanh là các thành viên trong xã hội đóng góp, ngoài việc thực hiện nghĩa vụ tài chính với nhà nước, họ còn tính lũy để tái sản xuất. Do đó quyền lợi nhà nước trong lĩnh vực này phải có giới hạn hợp lý, nhằm giải quyết hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và các thành viên trong xã hội, vì vậy đòi hỏi phải có một chính sách ngân sách đúng đắn, v a tập trung được nguồn ngân sách cao về tay Nhà nước, v a thúc đẩy sản xuất phát triển. Phân cấp ngân sách là một trong những yếu tố quan trọng để nhằm đảm bảo vai trò chủ đạo cảu ngân sách Trung ư ng, mặt khác phải đảm bảo nguồn tài chính cho các cấp chính quyền đ a phư ng chủ động trong việc thực hiện các chức năng, 17 nhiệm vụ của mình, đảm bảo cân đối giữa thu và chi ngân sách đ a phư ng, tăng tích lũy cho ngân sách.
Trong c chế kinh tế th trường, NSNN đóng vai trò quan trọng để Nhà nước làm công cụ tác động vào nền kinh tế làm cho kinh tế phát triển theo hướng có lợi, nhất là trong điều kiện của Việt Nam, đang thực hiện c chế th trường đ nh hướng xã hội chủ nghĩa. Vì vậy phân cấp ngân sách phải đảm bảo các nguyên tắc chủ yếu sau đây: - Phân cấp ngân sách phải phù hợp với cấp quản lý kinh tế xã hội của Nhà nước. - Bảo đảm thống nhất nền tài chính quốc gia; ngân sách Trung ư ng giữ vai trò chủ đạo, tập trung các nguồn lực c bản để bảo đảm thực hiện các mục tiêu trọng yếu trong phạm vi các nước. - Phải phân đ nh r nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp và ổn đ nh tỷ lệ phần trăm phân chia các khoản thu, các khoản bổ sung t nguồn ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới t 3 đến 5 năm, việc bổ sung của ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới phải xét đến yếu tố trượt giá; để đảm bảo cho ngân sách cấp dưới chủ động giữ được cân đối ngân sách.
- Kết thúc mỗi kỳ ổn đ nh căn cứ khả năng thu và yêu cầu chi, phải điều chỉnh tỷ lệ phần trăm phân chia các khoản thu giữa ngân sách các cấp và mức bổ sung của ngân sách cấp trên cho cấp dưới đảm bảo phù hợp. T nh h nh phân cấp quản l ngân sách 2. Nhận thức chung về phân cấp quản l NSNN Ở Việt Nam, phân cấp ngân sách được thực hiện t khá sớm theo Ngh đ nh số 168 CP ngày 20 10 1961 của Hội đồng Bộ trưởng, nay là Chính phủ. Qua nhiều lần bổ sung, sửa đổi, được luật hóa lần đầu trong Luật ngân sách nhà nước năm 1996 và được bổ sung hoàn thiện và đến hiện nay là Luật ngân sách năm 2015 (có hiệu lực thực hiện t năm ngân sách 2017).
Phân cấp quản lý ngân sách là việc phân đ nh phạm vi trách nhiệm, thẩm quyền của các cấp chính quyền nhà nước t trung ư ng tới các đ a phư ng, giữa chính quyền cấp trên với chính quyền cấp dưới trong quá trình tổ chức, tạo lập và sử dụng ngân sách nhà nước phục vụ cho việc thực thi các chức năng nhiệm vụ của nhà nước. Về bản chất, phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là việc giải quyết các mối quan hệ giữa các cấp chính quyền t trung ư ng đến các đ a phư ng, giữa chính 18 quyền cấp trên với chính quyền cấp dưới trong hoạt động quản lý ngân sách nhà nước. Mục tiêu của phân cấp quản lý ngân sách: làm r quyền và trách nhiệm, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của mỗi cấp chính quyền nhà nước, góp phần cải cách hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành ngân sách. Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi cho chính quyền các cấp nhằm bảo đảm chủ động trong thực hiện nhiệm vụ được giao, tăng cường trách nhiệm cân đối thu, chi ngân sách; phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của mỗi cấp chính quyền trên đ a bàn; Phân cấp nguồn thu phải đảm bảo ổn đ nh nhiệm vụ quản lý nguồn thu, đối tượng thu của các cấp chính quyền đ a phư ng trong thời kỳ ổn đ nh ngân sách.
Nhiệm vụ chi thuộc ngân sách cấp nào thì do ngân sách cấp đó đảm bảo. Trường hợp cấp có thẩm quyền ban hành chính sách, chế độ, đ nh mức mới làm ảnh hưởng đến thu, chi ngân sách thì phải có những giải pháp xử lý k p thời nhằm đảm bảo khả năng cân đối ngân sách của t ng cấp. Tỷ lệ phần trăm (%) phân chia các khoản thu giữa các cấp ngân sách đ a phư ng và số bổ sung cân đối chi thường xuyên t ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới được ổn đ nh. Việc phân cấp quản lý ngân sách cần chú ý đến những nhân tố sau đây: - Chính quyền cấp xã thực hiện chức năng nhiệm vụ được giao thông qua tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ công chức, viên chức và sử dụng công cụ tài chính - ngân sách để đảm bảo thực hiện.
Vì vậy, việc phân bổ ngân sách cho t ng bộ phận, t ng nội dung phải được nghiên cứu để thực hiện cho phù hợp. T quy mô, tính chất nhiệm vụ, công việc được giao mà xác đ nh nguồn nhân lực và nguồn tài chính tư ng ứng để mỗi bộ phận thực thi nhiệm vụ. - Năng lực quản lý của t ng xã, th trấn; khả năng đảm bảo và hiệu quả của việc cung cấp các d ch vụ công của chính quyền cấp xã. - Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội, điều kiện tự nhiên ở mỗi xã, th trấn cũng khác nhau.
Nội dung c bản của phân cấp quản lý NSNN: Đó là phân cấp nguồn thu; Phân cấp nhiệm vụ chi; phân cấp thẩm quyền quyết đ nh những vấn đề có liên quan đến quản lý ngân sách cho mỗi cấp ngân sách (thẩm quyền quyết đ nh chế độ, chính sách thu - chi; quyết đ nh các đ n giá, đ nh mức chi; quyết đ nh các biện pháp cân đối, điều hòa ngân sách vv…). Thực trạng phân cấp quản l NSNN Luật ngân sách nhà nước năm 2015 đã tiếp tục phân cấp r nguồn thu giữa NSTW và NSĐP, giao cho đ a phư ng quyết đ nh cụ thể phân cấp nguồn thu đối với cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã, t đó đã mang lại cho đ a phư ng sự tự chủ linh hoạt về thu NSNN và khả năng thích ứng với các tình huống đặc biệt có thể xảy ra trên đ a bàn, hạn chế sự ỷ lại vào cấp trên. Nguyên tắc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách các cấp ở đ a phư ng được quy đ nh cụ thể tại điều 39 Luật ngân sách nhà nước năm 2015. Trên đ a bàn tỉnh Cà Mau, Hội đồng nhân dân tỉnh cũng đã k p thời ban hành Ngh quyết số 02 2016 NQ-HĐND về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và tỷ lệ phần trăm phân chia cho các cấp ngân sách tỉnh Cà Mau thời kỳ ổn đ nh 2017 – 2020.