Phần mở đầu, Kết luận, luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng: - Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách cấp xã - Chƣơng 2: Đặc điểm địa bàn nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu - Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu - Kết luận 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH CẤP XÃ 1. Lý luận về quản lý ngân sách cấp xã 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò ngân sách cấp xã 1. Khái niệm ngân sách cấp xã Ngân sách Nhà nƣớc là phạm trù kinh tế mang tính chất lịch sử, nó phản ánh những mặt nhất định của các quan hệ kinh tế thuộc lĩnh vực phân phối sản phẩm xã hội trong điều kiện còn tồn tại quan hệ hàng hóa tiền tệ và đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ thực hiện các chức năng của nhà nƣớc.
Điều này có nghĩa sự ra đời và tồn tại của ngân sách Nhà nƣớc gắn liền với sản xuất hàng hóa, với sự ra đời của nhà nƣớc. Ở Việt Nam, ngân sách xã là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách Nhà nƣớc Việt Nam. Vì vậy ngân sách xã là toàn bộ các khoản thu chi trong dự toán của Nhà nƣớc cấp xã đã đƣợc cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền Nhà nƣớc cấp xã trong quá trình thực hiện các chức năng nhiệm vụ về quản lý kinh tế, xã hội trên địa bàn. Đặc điểm của ngân sách cấp xã Ngân sách xã mang đầy đủ những đặc điểm chung của ngân sách Nhà nƣớc; thêm vào đó là đặc điểm riêng tạo nên sự khác biệt của với các cấp ngân sách khác.
- Đặc điểm chung: + Ngân sách là một bảng liệt kê trong đó có dự kiến và cho phép thực hiện các khoản thu, chi bằng tiền của một chủ thể nào đó. + Ngân sách tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định, thƣờng là một năm. 6 + Hoạt động của ngân sách xã luôn gắn chặt với hoạt động của chính quyền Nhà nƣớc cấp xã. + Quản lý ngân sách xã nhất thiết phải tuân theo một chu trình chặt chẽ và khoa học.
+ Phần lớn các khoản thu, chi của ngân sách xã đƣợc thực hiện theo phƣơng thức phân phối lại và không hoàn trả một cách trực tiếp. - Đặc điểm riêng: Ngân sách xã vừa là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống ngân sách Nhà nƣớc, vừa là một đơn vị trực tiếp sử dụng kinh phí. Đối với ngân sách cấp nhà nƣớc, các biểu hiện của nó rất đa dạng và phong phú. Chẳng hạn các doanh nghiệp và ngƣời dân nộp thuế cho nhà nƣớc góp phần hình thành nguồn thu chủ yếu của ngân sách Nhà nƣớc, đồng thời doanh nghiệp và ngƣời dân đƣợc Nhà nƣớc trợ cấp, đầu tƣ, tài trợ vốn (nếu có), đƣợc hƣởng các lợi ích gián tiếp khác (cơ sở hạ tầng, giáo dục đào tạo, nguồn nhân lực) và đƣợc Nhà nƣớc đảm bảo về quốc phòng an ninh, trật tự an toàn xã hội và các phúc lợi công cộng khác.
Việc tạo lập và sử dụng quỹ ngân sách Nhà nƣớc phản ánh luật pháp hóa các hoạt động của nhà nƣớc bởi dự toán thu chi ngân sách Nhà nƣớc đƣợc cấp có thẩm quyền thảo luận, quyết định và phê chuẩn trong khuôn khổ pháp luật. Bằng quyền lực chính trị và quyền lực chủ sở hữu, qua việc chủ động tăng hoặc giảm quy mô, điều chỉnh kết cấu, mức độ bội chi và biện pháp bù đắp bội chi ngân sách Nhà nƣớc tác động vào nền kinh tế, thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển kinh tế. Việc bố trí ngân sách Nhà nƣớc thể hiện rất rõ nét tính ƣu tiên chiến lƣợc để giải quyết nhiều vấn đề kinh tế chính trị do thực tế đặt ra. Nhƣ vậy bản chất của ngân sách Nhà nƣớc là hệ thống những mối quan hệ giữa Nhà nƣớc và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nƣớc huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc.
7 Trong hệ thống tài chính, ngân sách Nhà nƣớc đóng vai trò chủ đạo và tổ chức các hoạt động của hệ thống tài chính. Đó là vai trò định hƣớng phát triển sản xuất, điều tiết thị trƣờng, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội,… Ở Việt Nam hệ thống ngân sách Nhà nƣớc hiện nay bao gồm ngân sách trung ƣơng và ngân sách địa phƣơng. Ngân sách địa phƣơng bao gồm ngân sách các đơn vị hành chính có cấp HĐND và UBND. Hệ thống Ngân sách nhà nƣớc Ngân sách Trung ƣơng Ngân sách địa phƣơng Ngân sách cấp tỉnh (Thành phố thuộc trung ương) Ngân sách thành phố Ngân sách Ngân sách thuộc tỉnh cấp thị xã cấp huyện Ngân sách cấp xã, phƣờng, thị trấn Sơ đồ 1.1: Hệ thống ngân sách Nhà nước Quan hệ giữa các cấp ngân sách đƣợc thực hiện theo nguyên tắc: Ngân sách trung ƣơng và ngân sách mỗi cấp chính quyền đƣợc phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi, cụ thể: 8 - Nhiệm vụ chi thuộc ngân sách cấp nào do ngân sách cấp đó cân đối.
Trƣờng hợp cơ quan quản lý Nhà nƣớc cấp trên ủy quyền cho cơ quan quản lý Nhà nƣớc cấp dƣới thực hiện nhiệm vụ chi thuộc chức năng của mình thì phải chuyển kinh phí từ ngân sách cấp trên cho cấp dƣới để thực hiện nhiệm vụ đó. Không đƣợc dùng ngân sách cấp này để chi cho các nhiệm vụ của cấp khác. - Thực hiện bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dƣới, số bổ sung từ ngân sách cấp trên đƣợc coi là khoản thu của ngân sách cấp dƣới để đảm bảo công bằng, phát triển cân đối giữa các vùng trong địa phƣơng. Vai trò của ngân sách cấp xã đối với hệ thống ngân sách và phát triển trên địa bàn xã Ở Việt Nam chính quyền địa phƣơng nhƣ là cấp phụ thuộc trong hệ thống phân cấp, hành động thay mặt chính quyền trung ƣơng, đƣợc phân cấp thành chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng, chính quyền cấp quận, huyện, thành phố trực thuộc tỉnh, chính quyền cấp xã.
Hệ thống chính quyền nhƣ vậy gần nhƣ tƣơng ứng với mô hình phân cấp tài khóa truyền thống. - Việc phát triển chính sách và đề ra chuẩn mực cung cấp dịch vụ đƣợc quyết định ở mức quốc gia. - Giám sát và đánh giá thực hiện ở cấp quốc gia và cấp tỉnh. - Dịch vụ đƣợc cung cấp bởi chính quyền địa phƣơng.
Nguồn lực hoạt động của chính quyền các cấp đƣợc tài trợ từ phí, lệ phí và thuế. Nhƣ vậy thực tiễn đặt ra cho chính quyền địa phƣơng một khối lƣợng công việc rất lớn, đặc biệt là chính quyền cấp xã. Bởi vì quản lý của chính quyền cấp xã là quản lý về mặt dân sinh, kinh tế, văn hóa, xã hội và trật tự trị an ở xã. Những công việc xây dựng kết cấu hạ tầng, phát triển kinh tế, văn hóa xã hội, đảm bảo an toàn địa phƣơng là những vấn đề quan trọng của chính quyền cấp xã đòi hỏi phải có bộ máy quản lý và nguồn lực tài chính tƣơng xứng để thực thi chúng.
Nguồn lực tài chính để đáp ứng những yêu cầu nêu 9 trên chủ yếu là ngân sách cấp xã. Là một bộ phận của ngân sách Nhà nƣớc do vậy yêu cầu về quản lý ngân sách xã và các hoạt động tài chính khác của xã phải tuân thủ theo Luật ngân sách, đó là yêu cầu nhằm đảm bảo sự thống nhất để thực hiện. Những đặc điểm của ngân sách xã hiện nay là do Ủy ban nhân dân xã xây dựng và quản lý, Hội đồng nhân dân xã quyết định và giám sát. Nhƣ vậy, với trách nhiệm trên thì ngân sách xã có một vị trí độc lập tƣơng đối.
Tuy nhiên, xét về mặt tổng thể của ngân sách địa phƣơng thì ngân sách xã phụ thuộc vào Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp huyện nhƣ: Quy định về nguồn thu và nhiệm vụ chi và điều chỉnh tỉ lệ % phân chia giữa các cấp ngân sách địa phƣơng trong thời từng kỳ; quy định hƣớng dẫn quản lý sao cho phù hợp với từng địa phƣơng; quy định về phân cấp đầu tƣ; quy định về đào tạo, về bố trí cán bộ công tác ở ban tài chính xã. Chính vì vậy ngân sách xã có vai trò quan trọng đối với hệ thống ngân sách và phát triển địa bàn xã. Thứ nhất: Xây dựng ngân sách xã vững chắc là điều kiện quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn, làm giảm sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị. Xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế và hạ tầng xã hội đi liền với thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa.
hình thành nên các trung tâm thị trấn mới, làm giảm dần sự cách biệt giữa thành thị và nông thôn. Thứ hai: Ngân sách xã là một công cụ tài chính quan trọng để chính quyền cấp xã thực hiện mọi chức năng nhiệm vụ đƣợc giao. Đây là vai trò quan trọng nhất, bởi vì mọi hoạt động quản lý nhà nƣớc trên địa bàn xã đều dựa chủ yếu vào nguồn lực tài chính ngân sách xã. Đồng thời ngân sách xã còn tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp văn hóa, thể dục thể thao để nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân và tài trợ thích hợp cho việc phát triển sự nghiệp giáo dục, y tế góp phần nâng cao dân trí, chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Thứ ba: Ngân sách xã là công cụ tài chính quan trọng để chính quyền nhà nƣớc cấp xã điều chỉnh các hoạt động của xã đi đúng hƣớng, thu hút vốn 10 dầu tƣ phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội ở địa phƣơng. Chính quyền cấp xã cũng nhƣ chính quyền cấp khác nói chung đều dùng các công cụ luật pháp, kế hoạch, hành chính và tài chính để điều chỉnh các hoạt động nhằm hƣớng đến mục tiêu ổn định và phát triển kinh tế xã hội. Trong lĩnh vực tài chính ngân sách là công cụ quan trọng nhất. Thông qua thu ngân sách chính quyền cấp xã kiểm tra, kiểm soát, điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ theo kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của địa phƣơng.
Thông qua chi ngân sách, xã bố trí các khoản chi để đảm bảo tăng cƣờng hiệu lực và hiệu quả hoạt động của chính quyền về quản lý xã hội. Bảo vệ lợi ích của ngƣời dân, các tổ chức kinh tế tạo điều kiện thuận lợi cho đâu tƣ phát triển kinh doanh trên địa bàn xã, thu hút đầu tƣ từ bên ngoài.