BỘ GIÁO DỤC VÀ ÀO TẠO BỘ T¯ PHÁP TRUONG ẠI HỌC LUẬT HÀ NOI PHẠM THU H¯ NG LUAN AN TIEN Si LUAT HOC HÀ NOI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ÀO TẠO BỘ T¯ PHÁP TRUONG ẠI HỌC LUẬT HÀ NOI PHẠM THU H¯ NG Chuyên ngành : Lý luận và lich sử nhà n°ớc va pháp luật Mã số : 0380106 LUẬN AN TIEN S( LUẬT HOC Ng°ời h°ớng dẫn khoa học: GS. Lê Minh Tâm HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM OAN Tôi xin cam oan day là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận an là trung thực. Những kết luận khoa hoc của luận án ch°a từng °ợc ai công bô trong bắt kỳ công trình nào khác.
TÁC GIÁ LUẬN ÁN Phạm Thu H°¡ng MUC LUC Trang MO DAU Ch°¡ng I: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CUU LIEN QUAN DEN DE TAI LUAN AN Lil Tình hình nghiên cứu ở trong n°ớc có liên quan ến dé tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu ở n°ớc ngoài có liên quan ến luận án 20 1,5, Một số nhận xét về các công trình nghiên cứu ã tiếp cận và những van ề ặt ra cần tiếp tục °ợc nghiên cứu trong luận án 25 Ch°¡ng 2: NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VE GIÁM SAT VA PHAN BIEN XÃ HỘI CUA MAT TRAN TO QUOC VIET NAM 32 2. Khái niệm, ặc iểm, vai trò của giám sát xã hội và phản biện xã hội 32 2. Pháp luật về giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam 43 2.
Tiêu chí ánh giá mức ộ hoàn thiện của pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 55 2. Những yếu tổ tác ộng và ảnh h°ởng ến hoàn hiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 59 2. Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 67 Ch°¡ng 3: THỰC TRANG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIEN THỰC HIỆN PHAP LUAT VE GIÁM SÁT VÀ PHAN BIEN XÃ HỘI CUA MAT TRAN TO QUOC VIET NAM 74 3. ánh giá thực trạng pháp luật về giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 74 Bs Thực trạng pháp luật về phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 91 3.
Thực tiễn thực hiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 103 Ch°¡ng 4: QUAN DIEM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VE GIAM SAT VA PHAN BIEN XÃ HOI CUA MAT TRAN TO QUOC VIET NAM 118 4. Quan iểm hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 118 4. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 131 KET LUẬN 176 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIÁ Ã ¯ỢC CÔNG BÓ LIÊN QUAN DEN DE TÀI LUẬN ÁN 177 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 178 DANH MỤC CÁC TỪ VIET TAT CQNN : C¡ quan nhà n°ớc CT-XH : Chính tri - xã hội HND : Hội ồng nhân dân HTCT : Hệ thống chính trị MTTQ : Mặt trận Tổ quốc MTTQVN : Mặt trận Tổ quốc Việt Nam PBXH : Phản biện xã hội QPPL : Quy phạm pháp luật TCTV : Tổ chức thành viên UBND : Ủy ban nhân dân UBMTTQVN : Uy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam UBTVQH : Ủy ban Th°ờng vụ Quốc hội UBTWMTTQVN : Ủy ban Trung °¡ng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam VPQPPL : Vn bản quy phạm pháp luật XHCN : Xã hội chủ ngh)a MO DAU 1. Tinh cấp thiết của ề tai Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) tiền thân là Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam do ảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh sang lập, lãnh ạo, °ợc thành lập ngày 18 tháng 11 nm 1930.
Lich sử hình thành va phát triển của Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam gắn liền với lịch sử và ặc iểm của xã hội Việt Nam. Trải qua các thời kỳ hoạt ộng với những tên gọi khác nhau, Mặt trận không ngừng phát huy tỉnh thần yêu n°ớc, truyền thống oàn kết dân tộc Việt Nam - một nhân tô quyết ịnh thắng lợi của sự nghiệp giành ộc lập dân tộc, thống nhất ất n°ớc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ ngh)a (XHCN). Quan iểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của ảng về MTTQVN ã °ợc thê chế hóa trong bản Hiến pháp ầu tiên - Hiến pháp 1946, theo ó, ảng chủ tr°¡ng thực hiện “chính quyên mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân” nhằm oàn kết toàn dân, không phân biệt giống noi, gái trai, giai cấp, tôn giáo, ảm bảo các quyền tự do dân chủ. Hiến pháp 1959 ã thé chế hóa quan iểm ảng ta về “sử dung chính quyển dan chủ nhân dân, làm nhiệm vu lịch sử của chuyên chính vô sản ”.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là c¡ sở chính tri của chính quyền nhân dân, có chức nng, nhiệm vụ rất c¡ bản là tập hợp, phát huy sức mạnh khối ại oàn kết toàn dân tộc; ại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính áng của nhân dân; thực hiện dân chủ, tng c°ờng ồng thuận xã hội; tham gia xây dựng ảng, Nhà n°ớc. C¡ chế ảng lãnh ạo và Nhà n°ớc quản lý là ể phát huy quyền làm chủ của nhân dân, ảng và Nhà n°ớc rất cần có sự tham gia, h¡n thế là sự tham gia chủ ộng, tích cực, thực chất, có hiệu quả từ phía MTTQVN trong công tác xây dựng dang, nhà n°ớc mà trọng tâm là giám sát và phản biện xã hội (PBXH). Trong một xã hội mở rộng dân chủ, do một ảng Cộng sản duy nhất lãnh ạo thì nhu cầu °ợc MTTQVN giám sát và PBXH là rất cần thiết. Sự có mặt của MTTQVN trong mối quan hệ này sẽ nh° một “ối trọng” mang tính khách quan.
iều này càng cho thấy rõ bản chất của xã hội Việt Nam là xã hội dân chủ và mục ích cuối cùng không gì khác là, ể ng°ời dân °ợc /à chở và lam chủ, úng nh° Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu lúc sinh thời hng mong muốn. Vì mục ích chung, c¡ bản của hoạt ộng giám sát và PBXH của MTTQVN là góp phần bảo ảm tính úng ắn, phù hợp với thực tiễn của ời song xã hội trong việc hoạch ịnh, xây dựng và thực hiện các chủ tr°¡ng, °ờng lối của ảng, chính sách, pháp luật của Nhà n°ớc; ại diện, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp, chính áng của nhân dân; tng c°ờng ồng thuận xã hội. Sau h¡n 35 nm ôi mới toàn diện, n°ớc ta ã ạt °ợc những thành tựu to lớn, mang ý ngh)a lịch sử trong sự nghiệp xây dựng một n°ớc Việt Nam: “Dan giàu, n°ớc mạnh, dân chủ, công bằng, vn minh”. ất n°ớc thoát khỏi khủng hoảng: kinh tế - xã hội tiếp tục 6n ịnh va phát triển; tạo lập °ợc những tiền ề cần thiết dé bắt ầu từ nm 2001 chuyển sang giai oạn day mạnh công nghiệp hóa, hiện dai hóa theo ịnh h°ớng XHCN; nng lực nội sinh của khoa học và công nghệ, kết cầu hạ tầng, tiềm lực an ninh, quốc phòng °ợc tng c°ờng; ời sống vật chat, tinh than của nhân dân °ợc cải thiện rõ rệt.
Việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân °ợc quan tâm, chú trọng bằng nhiều ph°¡ng thức và ở hau hết nội dung, l)nh vực. Kế thừa các quy ịnh của Hiến pháp nm 1992, Hiến pháp n°ớc Cộng hòa XHCN Việt Nam °ợc Quốc hội khóa XII thông qua ã thé hiện rõ bản chất của Nhà n°ớc ta là nhà n°ớc pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân nh°ng bổ sung, phát triển nguyên tắc “Quyển lực nhà n°ớc là thong nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các c¡ quan nhà n°ớc trong việc thực hiện các quyên lập pháp, hành pháp, tw pháp” (iều 2). ây là iểm mới quan trọng của Hiến pháp so với các bản Hién pháp tr°ớc ây vi lần ầu tiên trong lịch sử lập hiến, nguyên tắc “kiểm soát quyên lực”. Trong iều kiện ó, giám sát và PBXH của MTTQVN có vai trò và ảnh h°ởng rất quan trọng trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, góp phần xây dựng ảng, Nhà n°ớc, xây dựng chủ tr°¡ng, °ờng lỗi của ảng, chính sách, pháp luật của Nhà n°ớc.
iều này càng có ý ngh)a quan trọng trong iều kiện thé chế chính trị một ảng duy nhất lãnh ạo nhằm thực hiện dân chủ XHCN một cách có tô chức, kiểm soát việc thực thi quyền lực nhà n°ớc; xây dựng và không ngừng tng c°ờng ồng thuận xã hội, củng cô quan hệ giữa ảng, Nhà n°ớc với Nhân dân. Cing trong iều kiện duy nhất một ảng Cộng sản lãnh ạo, MTTQVN không chỉ ộng viên tinh thần yêu n°ớc, sáng tạo trong lao ộng của toàn dân cho công cuộc ổi mới xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, không chỉ ¡n thuần là Mặt trận hiệu triệu, ộng viên nhân dân, tô chức các phong trào mà phải thé hiện °ợc vai trò và tinh chất liên minh rộng rãi nhất ối với sự lãnh ạo của ảng và quản lý của Nhà n°ớc. Có ngh)a là Mặt trận phải thể hiện °ợc vai trò tham chính thông qua hoạt ộng giám sát và PBXH, nhằm bảo ảm cho sự lãnh ạo và iều hành ất n°ớc tránh những sai lầm, khuyết iểm do tệ quan liêu, chủ quan duy ý chí gây nên. ây cing là biểu hiện sinh ộng của c¡ chế “Dang lãnh ạo, Nhà n°ớc quản lý, nhân dân làm chủ”.
ảng và Nhà n°ớc ang nỗ lực thực hiện chuyền ổi về t° duy, tổ chức, hành ộng trên mọi l)nh vực của ời sống xã hội. Những hoạt ộng ó òi hỏi phải có sự giám sát và PBXH của nhân dân, thông qua ại diện là MTTQVN va các tổ chức thành viên (TCTV). Quá trình thực hiện những quy ịnh của pháp luật về giám sát và PBXH ã i vào cuộc sống và ã ạt °ợc những kết quả nhất ịnh. ó là việc xác ịnh ngày càng rõ h¡n vị trí, vai trò, quyền và trách nhiệm của MTTQVN với t° cách là chủ thể trong hoạt ộng giám sát và PBXH.
Tiếp tục khang ịnh vị thé “/d c¡ sở chính trị của chính quyên nhân dân, ại diện, bảo vệ quyên và lợi ích hợp pháp, chính áng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh ại oàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tang c°ờng dong thuận xã hội, tham gia xây dựng Dang và Nhà n°ớc” [29]. Góp phần tng c°ờng và mở rộng quyền dân chủ của nhân dân trong tham gia quản lý nhà n°ớc, kiểm soát quyền lực nhà n°ớc.