Luận án tiến sĩ về cải thiện pháp luật giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội của mặt trận tổ quốc việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Cải Thiện Pháp Luật Giám Sát Và Phản Biện Xã Hội Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước có liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến luận án
• 1.3. Một số nhận xét về các công trình nghiên cứu đã tiếp cận và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục được nghiên cứu trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của giám sát xã hội và phản biện xã hội
• 2.2. Pháp luật về giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam
• 2.3. Tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về giám sát và phản biện xã hội
• 2.4. Những yếu tố tác động và ảnh hưởng đến hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội
• 2.5. Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM
• 3.1. Đánh giá thực trạng pháp luật về giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• 3.2. Thực trạng pháp luật về phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• 3.3. Thực tiễn thực hiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM
• 4.1. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Giới thiệu về pháp luật giám sát và phản biện xã hội

Pháp luật giám sát và phản biện xã hội tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi công dân và thúc đẩy công khai minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước. Hệ thống pháp luật hiện hành cần được cải cách để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Việc cải cách pháp luật không chỉ giúp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật mà còn tạo điều kiện cho tổ chức xã hội tham gia vào quá trình giám sát. Theo đó, quyền giám sát của nhân dân cần được khẳng định và bảo vệ một cách hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của giám sát xã hội

Giám sát xã hội là một trong những yếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững của đất nước. Nó không chỉ giúp phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật mà còn tạo ra một môi trường đối thoại xã hội tích cực. Trách nhiệm xã hội của các tổ chức và cá nhân trong việc tham gia giám sát là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch mà còn củng cố niềm tin của người dân vào các cơ quan nhà nước.

II. Đánh giá thực trạng pháp luật giám sát và phản biện xã hội

Thực trạng pháp luật giám sát và phản biện xã hội tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều bất cập. Mặc dù đã có những quy định pháp lý nhất định, nhưng việc thực thi pháp luật vẫn còn nhiều hạn chế. Các cơ quan chức năng chưa thực sự phát huy được vai trò của mình trong việc giám sát và phản biện. Đánh giá chính sách hiện tại cho thấy cần có sự điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn. Việc công khai minh bạch thông tin cũng chưa được thực hiện một cách đồng bộ, dẫn đến sự thiếu tin tưởng từ phía người dân.

2.1. Những khó khăn trong việc thực thi pháp luật

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc thực thi pháp luật giám sát và phản biện xã hội là sự thiếu hụt về tổ chức xã hội có đủ năng lực. Nhiều tổ chức chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện vai trò giám sát của mình. Hơn nữa, quyền lợi công dân trong việc tham gia giám sát cũng chưa được bảo vệ một cách hiệu quả, dẫn đến tình trạng người dân ngại ngần trong việc tham gia vào các hoạt động giám sát.

III. Giải pháp cải thiện pháp luật giám sát và phản biện xã hội

Để cải thiện pháp luật giám sát và phản biện xã hội, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần cải cách pháp luật theo hướng tăng cường quyền giám sát của nhân dân. Các quy định pháp lý cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho công tác giám sát. Bên cạnh đó, việc đào tạo và nâng cao năng lực cho các tổ chức xã hội cũng là một yếu tố quan trọng. Tham gia cộng đồng và đối thoại xã hội cần được khuyến khích để tạo ra một môi trường giám sát tích cực.

3.1. Tăng cường vai trò của tổ chức xã hội

Tổ chức xã hội cần được tạo điều kiện để tham gia vào quá trình giám sát và phản biện. Việc bảo vệ quyền lợi công dân và trách nhiệm xã hội của các tổ chức này cần được khẳng định trong các văn bản pháp luật. Hơn nữa, cần có các cơ chế hỗ trợ để các tổ chức xã hội có thể hoạt động hiệu quả hơn trong lĩnh vực giám sát và phản biện.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 đặt ra yêu cầu cấp bách về việc thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả, minh bạch và dân chủ. Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến, Điều 2 Hiến pháp năm 2013 hiến định nguyên tắc: "Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp". Trong bối cảnh thể chế chính trị một Đảng duy nhất cầm quyền, việc phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) như một thiết chế "đối trọng mang tính khách quan" nhằm kiểm soát quyền lực từ bên ngoài bộ máy nhà nước là vấn đề vừa mang tính lý luận nền tảng, vừa có ý nghĩa thực tiễn sống còn để ngăn ngừa nguy cơ tha hóa quyền lực, quan liêu và chủ quan duy ý chí.

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất hiện nay nằm ở sự thiếu đồng bộ, tản mạn và thiếu tính ràng buộc pháp lý (hậu quả pháp lý) của hệ thống quy phạm pháp luật về giám sát và phản biện xã hội (PBXH). Mặc dù Quyết định số 217-QĐ/TW và Quyết định số 218-QĐ/TW của Bộ Chính trị đã đặt nền móng chính trị vững chắc, song quá trình thể chế hóa thành các quy phạm pháp luật thực định trong Luật MTTQVN năm 2015 và các văn bản liên quan vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Cơ chế tiếp thu, giải trình của các cơ quan nhà nước (CQNN) chủ trì soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) chưa được quy định chặt chẽ, dẫn đến tình trạng hoạt động giám sát và PBXH phần nhiều mang tính hình thức, "một chiều" và hiệu lực pháp lý sau giám sát chưa cao.

Để giải quyết triệt để khoảng trống này, công trình khoa học của nghiên cứu sinh Phạm Thu Hương (chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, mã số 0380106, Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Minh Tâm) đã tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất pháp lý, đặc điểm và ranh giới phân định giữa giám sát xã hội, PBXH của MTTQVN với giám sát quyền lực nhà nước và các hoạt động dân chủ khác là gì?
• RQ2: Hệ thống tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về giám sát và PBXH của MTTQVN bao gồm những cấu phần nào?
• RQ3: Thực trạng hệ thống pháp luật và thực tiễn thực thi giám sát, PBXH của MTTQVN giai đoạn từ năm 1992 đến nay bộc lộ những bất cập, xung đột và rào cản thể chế nào?
• RQ4: Những quan điểm mang tính nguyên tắc và giải pháp lập pháp đột phá nào cần được thực thi nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý cho MTTQVN đến năm 2030, tầm nhìn 2045?

Tương ứng với đó, 4 giả thuyết cốt lõi được xác lập:

• H1: Giám sát và PBXH của MTTQVN mang bản chất giám sát xã hội phi quyền lực nhà nước nhưng sở hữu giá trị bắt buộc về mặt trách nhiệm giải trình nếu được luật hóa thành hậu quả pháp lý xác định.
• H2: Mức độ hoàn thiện của pháp luật về giám sát, PBXH tỷ lệ thuận với tính độc lập tương đối của thiết chế Mặt trận và tính minh bạch trong nghĩa vụ tiếp thu của CQNN.
• H3: Sự thiếu hụt các chế tài pháp lý đối với hành vi chậm trễ hoặc từ chối giải trình kiến nghị giám sát là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm hiệu lực thực thi của MTTQVN.
• H4: Việc xây dựng Luật riêng biệt về Giám sát và Phản biện xã hội hoặc sửa đổi căn bản Luật MTTQVN theo hướng xác lập cơ chế tiếp thu bắt buộc sẽ tạo bước chuyển mang tính cách mạng cho nền dân chủ tham vấn.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp giữa Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền lực nhân dân, Lý thuyết Nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực (Đào Trí Úc, Trần Ngọc Đường), cùng Lý thuyết về trách nhiệm công quyền (John Dewey). Phạm vi khảo cứu trải rộng trên bình diện không gian từ Ủy ban Trung ương MTTQVN (UBTWMTTQVN) đến Ủy ban MTTQVN cấp xã trên toàn quốc, bao quát hơn 65.000 hội và tổ chức phi chính phủ (với 510 hội và 58 quỹ phạm vi toàn quốc) cùng gần 800.000 doanh nghiệp đang vận hành trong nền kinh tế; trục thời gian tập trung phân tích sâu sắc từ Hiến pháp năm 1992 đến giai đoạn thực thi Hiến pháp năm 2013 hiện nay.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy vấn đề giám sát và PBXH đã thu hút sự quan tâm của giới học thuật qua ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý luận dân chủ và đổi mới hệ thống chính trị trong điều kiện một Đảng cầm quyền. Các công trình tiêu biểu của PGS.TS Trần Hậu (Đề tài cấp nhà nước KX.06/06), GS.TS Phùng Hữu Phú, GS.TS Lê Hữu Nghĩa, GS.TS Vũ Văn Hiền, PGS.TS Nguyễn Viết Thông (2016) trong chuỗi đề tài KX.02/11-15, KX.03/11-15, KX.04/11-15 đã phân tích nền tảng triết học, chính trị học của dân chủ XHCN. Đồng thời, GS. Lê Hữu Nghĩa, GS. Hoàng Chí Bảo, PGS. Bùi Đình Bôn (2010) và TS. Thang Văn Phúc, PGS.TS Nguyễn Minh Phương (2008) chỉ rõ yêu cầu bảo đảm tính độc lập, sáng tạo của MTTQVN nhằm phòng chống nguy cơ xa dân, quan liêu và lạm quyền.

Dòng nghiên cứu thứ hai đi sâu vào cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước và Nhà nước pháp quyền. GS.TS Đào Trí Úc (2010, 2013), GS.TS Võ Khánh Vinh (2010), PGS.TS Phạm Hữu Nghị (2014) và GS.TS Trần Ngọc Đường (2010, 2016) đã luận giải tính tất yếu của việc kiểm soát quyền lực từ bên ngoài bộ máy nhà nước. Tác giả Tạ Ngọc Tấn (2006) và PGS.TS Nguyễn Minh Đoan (2019) khẳng định giám sát xã hội là công cụ tối ưu để phòng chống tham nhũng, lãng phí và khắc phục những hạn chế của thể chế chính trị tập trung.

Dòng nghiên cứu thứ ba phân tích trực tiếp thể chế pháp luật về MTTQVN. Các công trình của GS. Lưu Văn Đạt (2010), TS. Nguyễn Thị Hiền Oanh (2011), cùng chuỗi đề tài khoa học cấp bộ do ThS. Nguyễn Văn Pha làm chủ nhiệm (2009, 2011, 2013, 2016) mà nghiên cứu sinh trực tiếp tham gia với vai trò thư ký khoa học đã cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng thi hành Luật MTTQVN.

                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 HỆ THỐNG LÝ LUẬN NỀN TẢNG                │
                  │   - Chủ nghĩa Mác - Lênin & Tư tưởng Hồ Chí Minh        │
                  │   - Học thuyết Nhà nước pháp quyền & Kiểm soát quyền lực│
                  │   - Lý thuyết Dân chủ tham vấn & Trách nhiệm giải trình │
                  └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                               │
                                               ▼
         ┌───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
         │                    MÔ HÌNH SO SÁNH THỂ CHẾ QUỐC TẾ                        │
         │  - Trung Quốc: Chính Hiệp (34 TCTV, 3000 cấp, Giám sát dân chủ)          │
         │  - Lào: Luật Mặt trận Lào Xây dựng Đất nước (Sửa đổi 2018)                │
         │  - Singapore: Hiệp hội Nhân dân (People's Association - PA 1960)          │
         │  - Phương Tây: Giám sát công quyền và Trách nhiệm giải trình (J. Dewey)  │
         └─────────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┘
                                               │
                                               ▼
         ┌───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
         │              KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT & ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN                 │
         │  - Khắc phục sự bất đối xứng: Trao quyền giám sát nhưng thiếu chế tài     │
         │  - Thiết lập "Hậu quả pháp lý" bắt buộc cho phản biện & kiến nghị         │
         │  - Phân định ranh giới: PBXH vs Góp ý vs Phản bác vs Trưng cầu ý dân      │
         │  - Mô hình hóa: Luật hóa quy trình tham vấn độc lập cho MTTQVN            │
         └───────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Trong bức tranh tổng quan đó, tồn tại hai luồng tranh luận học thuật sâu sắc:

• Tranh luận 1 (Bản chất quyền năng giám sát): Nhóm quan điểm thứ nhất cho rằng giám sát của MTTQVN chỉ mang tính chất chính trị - xã hội thuần túy, không mang tính quyền lực nhà nước, do đó chỉ dừng lại ở quyền kiến nghị, nhắc nhở (Đào Trí Úc, Võ Khánh Vinh). Ngược lại, nhóm thứ hai lập luận rằng nếu thiếu các chế tài pháp lý bắt buộc CQNN phải trả lời và chịu trách nhiệm giải trình thì quyền giám sát sẽ bị vô hiệu hóa trên thực tế (Trần Ngọc Đường, Trịnh Đức Thảo).
• Tranh luận 2 (Nguồn của pháp luật về giám sát - PBXH): Tranh luận giữa việc hiểu pháp luật theo nghĩa hẹp (chỉ gồm các VBQPPL do CQNN ban hành theo quan điểm của GS. Lê Minh Tâm) và quan điểm mở rộng nguồn luật công nhận Điều lệ của MTTQVN và các tổ chức xã hội (được Thủ tướng Chính phủ hoặc Bộ trưởng Bộ Nội vụ phê duyệt) là một bộ phận của nguồn luật điều chỉnh hoạt động giám sát xã hội.

Luận án định vị tính tiên phong bằng việc so sánh đa chiều với các mô hình quốc tế:

1. Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc (Chính Hiệp): Với 34 tổ chức thành viên (gồm Đảng Cộng sản, 8 đảng phái dân chủ, 5 tôn giáo lớn và 56 dân tộc thiểu số) cùng hơn 3.000 tổ chức Chính hiệp các cấp. Chính Hiệp thực thi 3 chức năng trụ cột: hiệp thương chính trị, giám sát dân chủ và tham chính nghị chính; toàn thể Ủy viên Chính Hiệp đều dự thính các kỳ họp Quốc hội để giám sát trực tiếp việc tiếp thu ý kiến.
2. Mặt trận Lào Xây dựng Đất nước: Được hiến định và cụ thể hóa qua Luật Mặt trận Lào Xây dựng Đất nước năm 2009 (gồm 12 chương, 48 điều), sửa đổi toàn diện năm 2018, xác lập cơ chế giám sát mở rộng đối với các cơ quan công quyền.
3. Hiệp hội Nhân dân Singapore (People's Association - PA): Thành lập theo Luật PA năm 1960, đóng vai trò cầu nối thể chế hóa giữa chính phủ và các tầng lớp nhân dân nhằm lắng nghe, xử lý phản hồi chính sách từ cơ sở.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước phát triển đột phá về lý luận pháp luật khi hệ thống hóa và làm sâu sắc các học thuyết nền tảng:

1. Phát triển học thuyết Kiểm soát quyền lực nhà nước từ bên ngoài: Mở rộng lý thuyết của Montesquieu và John Locke vốn chỉ tập trung vào sự phân quyền bên trong bộ máy nhà nước (tam quyền phân lập). Luận án chứng minh rằng trong thể chế chính trị XHCN, sự kiểm soát quyền lực mang tính bản chất nhất bắt nguồn từ Nhân dân thông qua thiết chế đại diện rộng rãi nhất là MTTQVN.
2. Xác lập phạm trù "Hậu quả pháp lý của giám sát xã hội": Phá vỡ quan niệm truyền thống cho rằng giám sát xã hội không tạo ra hệ quả pháp lý ràng buộc. Luận án định vị rằng kiến nghị sau giám sát của Mặt trận phải là một sự kiện pháp lý làm phát sinh nghĩa vụ công vụ bắt buộc của CQNN trong việc xem xét, xử lý và công khai kết quả phản hồi.
3. Mô hình hóa sự dung hợp giữa hai nguyên tắc tổ chức quyền lực: Luận giải thành công phương thức kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc Tập trung dân chủ trong tổ chức bộ máy Đảng, Nhà nước với nguyên tắc Hiệp thương dân chủ trong tổ chức và hoạt động của MTTQVN.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba hệ lý thuyết: Lý thuyết Dân chủ XHCN (Chủ nghĩa Mác - Lênin), Lý thuyết Nhà nước pháp quyền hiện đại và Lý thuyết Hành động giao tiếp / Dân chủ tham vấn (Deliberative Democracy).

Nghiên cứu làm sáng tỏ các định nghĩa khoa học cốt lõi:

• Giám sát xã hội: "Là sự theo dõi, quan sát, xem xét, đánh giá của xã hội (thông qua các tổ chức và cá nhân) đối với hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm... thông qua đó có biện pháp tác động, xử lý hoặc đề nghị xử lý phù hợp đối với đối tượng chịu sự giám sát, góp phần phát huy dân chủ, kiểm soát quyền lực nhà nước, xây dựng nhà nước pháp quyền, phát triển kinh tế - xã hội và đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí".
• Phản biện xã hội: "Là việc các chủ thể xã hội (MTTQVN và các TCTV; các tổ chức xã hội và cá nhân) nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, kiến nghị một cách khách quan, khoa học, tâm huyết đối với các chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước; các dự thảo văn bản của các CQNN... góp phần bảo đảm tính đúng đắn, phù hợp với thực tiễn đời sống xã hội và tính hiệu quả của các văn bản; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; phát huy dân chủ và tăng cường đồng thuận xã hội".

   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │             KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP VỀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT           │
   └───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                       │
         ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
         ▼                             ▼                             ▼
  [CHỦ THỂ & VỊ THẾ]          [NỘI DUNG & QUY TRÌNH]       [HẬU QUẢ PHÁP LÝ]
  - UBTWMTTQVN                - Theo dõi, phát hiện        - Nghĩa vụ giải trình
  - UBMTTQVN các cấp          - Tham vấn chuyên gia        - Thời hạn trả lời
  - 65.000 Hội, Đoàn thể      - Đối thoại trực tiếp        - Trách nhiệm xử lý
  - Tính độc lập tương đối    - Độc lập chủ trì            - Công khai minh bạch
         │                             │                             │
         └─────────────────────────────┼─────────────────────────────┘
                                       │
                                       ▼
   ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │                           MỤC TIÊU TỐI HẬU                             │
   │      Kiểm soát quyền lực - Chống tham nhũng - Bảo vệ quyền dân sinh    │
   └────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Luận án phân định rạch ròi 4 khái niệm dễ gây nhầm lẫn:

• PBXH vs. Góp ý: Góp ý không có tính ràng buộc pháp lý, trong khi PBXH đòi hỏi quy trình phản hồi, giải trình bắt buộc từ cơ quan soạn thảo.
• PBXH vs. Phản bác: Phản bác mang tính phủ định; PBXH bao hàm cả việc khẳng định mặt đúng, chỉ ra khiếm khuyết và đề xuất giải pháp hoàn thiện.
• PBXH vs. Phản kháng: Phản kháng mang tính đối kháng xung đột; PBXH dựa trên phương pháp đối thoại dân chủ và đồng thuận xã hội.
• PBXH vs. Trưng cầu ý dân: Trưng cầu ý dân do Nhà nước tổ chức để cử tri cả nước bỏ phiếu trực tiếp định đoạt; PBXH là hoạt động của các chủ thể xã hội mang tính chuyên gia và tham vấn sâu sắc.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu quán triệt thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử, kết hợp lập trường Thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) để xem xét các quy phạm pháp luật trong mối liên hệ hữu cơ với đời sống kinh tế, văn hóa và cấu trúc quyền lực chính trị.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được cấu trúc hóa chặt chẽ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá cấu trúc hiến định, quan điểm chỉ đạo của Đảng (Văn kiện Đại hội X, XI, XII, XIII; Quyết định 217, 218) và hệ thống luật chuyên ngành.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Đánh giá quy chế phối hợp công tác giữa Ban Thường trực UBTWMTTQVN với Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát thực tiễn triển khai giám sát, PBXH của Ủy ban MTTQVN cấp tỉnh, huyện, xã và Ban Công tác Mặt trận khu dân cư.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu bảo đảm tính chuẩn mực cao trong khoa học pháp lý:

1. Phân tích tài liệu sơ cấp (Primary Source Analysis): Khảo cứu toàn diện 4 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1992, 2013), Luật MTTQVN (năm 1999, 2015), Luật Ban hành VBQPPL (2015, sửa đổi 2020), Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính quyền địa phương, các báo cáo tổng kết thực tiễn 10 năm, 15 năm thi hành luật của UBTWMTTQVN.
2. Luật học so sánh (Comparative Legal Method): Đối chiếu chuẩn mực pháp lý về giám sát xã hội giữa Việt Nam với các thiết chế tương đồng như Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc (Chính Hiệp), Mặt trận Lào Xây dựng Đất nước và Hiệp hội Nhân dân Singapore (PA).
3. Phương pháp thống kê và phân tích tổng hợp: Thu thập, làm sạch và xử lý các chuỗi dữ liệu thực chứng về số lượng cuộc giám sát, hội nghị phản biện và tỷ lệ kiến nghị được tiếp thu qua các giai đoạn.
4. Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp chặt chẽ giữa tam giác đạc dữ liệu (văn bản luật, báo cáo hành chính, ý kiến chuyên gia), tam giác đạc lý thuyết (kết hợp lý thuyết nhà nước pháp quyền với lý thuyết dân chủ tham vấn) và kiểm định tính giá trị nội dung (Content Validity) thông qua các hội thảo khoa học chuyên sâu tại Bộ Tư pháp và UBTWMTTQVN.

Data và phân tích

Nhóm dữ liệu / Chỉ số thực chứng	Quy mô / Đặc tính thống kê	Nguồn dữ liệu & Phạm vi áp dụng
Văn bản quy phạm pháp luật	04 Hiến pháp, 12 Đạo luật chuyên ngành, 02 Quyết định của Bộ Chính trị (217, 218)	Cơ sở dữ liệu Quốc gia về VBQPPL; Thư viện Pháp luật
Thiết chế xã hội khảo sát	65.000 Hội và tổ chức phi chính phủ; 510 hội toàn quốc; 58 quỹ; ~800.000 doanh nghiệp	Niên giám Thống kê; Báo cáo Bộ Nội vụ & UBTWMTTQVN
Mô hình so sánh quốc tế	03 Thể chế tương đồng: Chính Hiệp TQ (34 TCTV, 3000 cấp), Mặt trận Lào (Luật 2018), Singapore (PA 1960)	Hồ sơ khảo sát quốc tế UBTWMTTQVN; Luật nước ngoài
Chuỗi dữ liệu thời gian	30 năm (1992 - 2022); trọng tâm 2013 - 2022	Báo cáo định kỳ Ban Thường trực UBTWMTTQVN

Phương pháp phân tích chuẩn tắc pháp lý kết hợp phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis) được áp dụng nhất quán nhằm phát hiện các khoảng trống quy phạm, sự mâu thuẫn giữa luật chung và luật chuyên ngành, cũng như sự thiếu hụt các quy tắc chế tài trong tổ chức thực thi pháp luật.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Quá trình phân tích thực chứng và lý luận đã đưa ra 4 phát hiện mang tính đột phá:

1. Sự bất đối xứng nghiêm trọng giữa thẩm quyền giám sát và nghĩa vụ giải trình: Thực trạng pháp luật quy định quyền giám sát của MTTQVN nhưng lại thiếu chế tài cưỡng chế nghĩa vụ giải trình của CQNN. Các kiến nghị sau giám sát phần lớn rơi vào tình trạng "gửi đi không có hồi âm", làm triệt tiêu tính hiệu lực của giám sát xã hội.
2. Hiện tượng "hành chính hóa" và giám sát phụ thuộc ở cấp cơ sở: MTTQVN cấp xã, huyện chủ yếu tham gia giám sát phối hợp (đi cùng các đoàn thanh tra, giám sát của HĐND hoặc UBND), số lượng các cuộc giám sát độc lập do Mặt trận chủ trì trực tiếp chiếm tỷ lệ rất thấp; năng lực phản biện đối với các dự án kinh tế - xã hội phức tạp còn hạn chế do thiếu cơ chế huy động chuyên gia.
3. Quy trình PBXH mang tính "một chiều" trong quy trình lập pháp: Hoạt động PBXH thực tế mới dừng lại ở việc góp ý kiến đối với các dự thảo do CQNN gửi đến; cơ quan chủ trì soạn thảo có quyền tiếp thu hoặc không tiếp thu mà không phải chịu trách nhiệm minh giải công khai lý do trước công luận.
4. Vị thế "đối trọng khách quan" của MTTQVN là tất yếu thể chế: Trong nền chính trị một Đảng cầm quyền, MTTQVN không chỉ thuần túy là tổ chức hiệu triệu quần chúng mà bắt buộc phải thực thi vai trò tham chính độc lập tương đối, đại diện cho tiếng nói đa dạng của 65.000 tổ chức xã hội và nhân dân để phản biện chính sách, bảo đảm tính đúng đắn của đường lối lãnh đạo.

[!NOTE] "Mặt trận thấu hiểu tâm tư, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân; có quyền và trách nhiệm thay lời nhân dân trình bày nguyện vọng của nhân dân về các vấn đề thuộc đường lối, chính sách, chủ trương, giải pháp và đóng vai trò phản biện xã hội" — Nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu (2014).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Implications): Luận án bổ sung và hoàn thiện hệ thống khái niệm lý luận nhà nước và pháp luật về kiểm soát quyền lực xã hội, khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa dân chủ đại diện và dân chủ tham vấn trong thời kỳ quá độ lên CNXH.
• Về mặt lập pháp (Methodological & Legislative Implications): Đề xuất lộ trình xây dựng và ban hành Đạo luật riêng biệt về Giám sát và Phản biện xã hội của Nhân dân, hoặc sửa đổi căn bản Luật MTTQVN năm 2015; đồng thời sửa đổi Luật Ban hành VBQPPL theo hướng: Báo cáo phản biện xã hội của MTTQVN là tài liệu bắt buộc trong hồ sơ thẩm định dự án luật.
• Về mặt thực tiễn và chính sách (Practical & Policy Implications):
  1. Quy định thời hạn bắt buộc CQNN phải trả lời kiến nghị giám sát (ví dụ: tối đa 30 ngày làm việc kể từ ngày nhận văn bản).
  2. Thiết lập cơ chế tài chính độc lập: Luật hóa việc cấp ngân sách riêng cho hoạt động giám sát, PBXH và cơ chế thuê khoán chuyên gia đầu ngành.
  3. Xây dựng nền tảng số tiếp nhận và phản hồi kiến nghị giám sát của Nhân dân, kết nối trực thông từ Mặt trận cơ sở đến các cơ quan Trung ương.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả nghiên cứu toàn diện, luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu (limitations):

1. Giới hạn dữ liệu hành vi: Nghiên cứu chủ yếu tiếp cận dưới góc độ phân tích quy phạm pháp luật và báo cáo hành chính tổng kết, chưa thể triển khai các khảo sát định lượng diện rộng (Large-scale quantitative surveys) đo lường mức độ hài lòng của công dân đối với các kết luận giám sát của Mặt trận.
2. Tính phức tạp của cơ chế phối hợp: Mối quan hệ liên ngành giữa MTTQVN với Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân trong giám sát hoạt động tư pháp mới chỉ được phân tích ở mức độ nguyên tắc, chưa lượng hóa hết các rào cản tố tụng.
3. Độ trễ thể chế: Quá trình chuyển hóa từ chủ trương chính trị (Nghị quyết của Đảng) sang VBQPPL thường có độ trễ lớn, phụ thuộc vào tiến độ chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội.

Từ các hạn chế trên, 4 hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai bao gồm:

• Hướng 1: Nghiên cứu mô hình Dân chủ tham vấn kỹ thuật số (Digital Deliberative Democracy) ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong xử lý hàng triệu ý kiến phản biện của nhân dân.
• Hướng 2: Đánh giá tác động pháp lý (Regulatory Impact Assessment - RIA) của các kết luận giám sát của MTTQVN đối với việc cải cách thủ tục hành chính công.
• Hướng 3: Nghiên cứu chuyên sâu cơ chế giám sát xã hội của MTTQVN đối với các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng trong các vụ án tham nhũng, kinh tế lớn.
• Hướng 4: Khảo cứu khuôn khổ pháp lý nhằm tối ưu hóa sự tham gia của 65.000 hội và tổ chức phi chính phủ trong chu trình chính sách công tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại những giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Là công trình chuyên khảo đầu tiên thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật giải quyết một cách toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về cơ chế pháp lý giám sát và PBXH của MTTQVN. Tạo tiền đề lý luận trích dẫn cho hàng loạt luận văn, luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu cấp quốc gia tiếp theo.
• Tác động lập pháp và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và UBTWMTTQVN trong quá trình sửa đổi Luật MTTQVN, hoàn thiện Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 và xây dựng chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2030.
• Tác động quản trị công và xã hội: Nâng cao vị thế tham chính của MTTQVN, thúc đẩy tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của đội ngũ cán bộ, công chức trong toàn bộ hệ thống cơ quan hành chính nhà nước.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật học: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn tắc, hệ thống khái niệm chuẩn mực và nguồn tài liệu tham khảo phong phú về lý luận nhà nước và pháp luật.
• Cơ quan hoạch định chính sách và Đại biểu dân cử: Nắm bắt cơ sở khoa học để thiết kế các quy phạm ràng buộc nghĩa vụ giải trình của cơ quan hành pháp và tư pháp.
• Hệ thống cán bộ MTTQVN và các Tổ chức chính trị - xã hội: Được trang bị cẩm nang pháp lý, quy trình phương pháp luận để thực hiện các cuộc giám sát chuyên đề và phản biện văn bản dự thảo đạt hiệu quả thực chất.
• Cộng đồng doanh nghiệp và Nhân dân: Được bảo đảm quyền làm chủ thực tế, có kênh đại diện tin cậy để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng trước các quyết định hành chính sai trái.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập lý luận về "Thiết chế đối trọng mang tính khách quan" và phạm trù "Hậu quả pháp lý của giám sát xã hội". Luận án đã mở rộng học thuyết Nhà nước pháp quyền XHCN và lý thuyết Kiểm soát quyền lực (Đào Trí Úc, Trần Ngọc Đường) bằng việc chứng minh: Trong điều kiện một Đảng lãnh đạo duy nhất, sự kiểm soát quyền lực nhà nước từ bên ngoài của MTTQVN phải được luật hóa thành nghĩa vụ giải trình bắt buộc, phá vỡ định kiến xem giám sát xã hội chỉ là sự góp ý tham khảo đơn thuần.

2. Điểm mới về phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây là gì?
Trả lời: So với đề tài KX.06/06 của Trần Hậu (chủ yếu tiếp cận góc độ xã hội học chính trị) và đề tài của Nguyễn Văn Pha năm 2016 (dừng lại ở cơ chế phối hợp), luận án áp dụng phương pháp Thực chứng pháp lý kết hợp Luật học so sánh đa tầng. Luận án đối chiếu trực tiếp mô hình Việt Nam với 3 mô hình thể chế đặc thù: Chính Hiệp Trung Quốc (cơ chế dự thính giám sát Quốc hội), Mặt trận Lào (Luật sửa đổi 2018) và Hiệp hội Nhân dân Singapore (Luật PA 1960), từ đó rút ra các bài học lập pháp có độ tương thích cao.

3. Phát hiện thực chứng gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu là gì?
Trả lời: Phát hiện về sự "đứt gãy chu trình giám sát" tại cấp cơ sở: Dù mạng lưới xã hội rất rộng lớn với hơn 65.000 hội và tổ chức phi chính phủ, gần 800.000 doanh nghiệp, nhưng hơn 85% các hoạt động giám sát của MTTQVN cấp xã vẫn là giám sát phối hợp thụ động (đi cùng cơ quan nhà nước), thiếu hoàn toàn các cuộc giám sát độc lập do Mặt trận chủ trì. Nguyên nhân căn cốt không phải do năng lực cán bộ mà do luật pháp chưa quy định rõ hậu quả pháp lý và chế tài xử lý khi cơ quan nhà nước phớt lờ kiến nghị.

4. Luận án có cung cấp quy trình chuẩn hóa (Replication Protocol) cho hoạt động PBXH không?
Trả lời: Có. Luận án xây dựng quy trình 5 bước chuẩn tắc: (1) Lựa chọn đối tượng và xác lập căn cứ pháp lý; (2) Thành lập Hội đồng phản biện độc lập tập hợp chuyên gia và đối tượng chịu tác động; (3) Tổ chức hội thảo, tọa đàm đối thoại đa chiều; (4) Xây dựng văn bản phản biện chính thức có lập luận khoa học - thực tiễn; (5) Giám sát việc tiếp thu, giải trình bắt buộc của cơ quan chủ trì soạn thảo trong thời hạn luật định.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới (10-year research agenda) được phác thảo thế nào?
Trả lời: Tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Xây dựng cơ sở lý luận và dự thảo Luật Giám sát và Phản biện xã hội độc lập; (2) Thiết lập bộ chỉ số đánh giá năng lực giám sát xã hội của MTTQVN cấp tỉnh (Social Oversight Index - SOI); (3) Tích hợp công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và AI trong minh bạch hóa quá trình tiếp thu phản biện chính sách công.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thu Hương đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu đề ra với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn đặc sắc:

1. Hoàn thiện hệ thống khái niệm lý luận về giám sát xã hội, phản biện xã hội và pháp luật về giám sát, PBXH của MTTQVN phù hợp với đặc thù thể chế chính trị Việt Nam.
2. Xác lập hệ thống tiêu chí khoa học đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về giám sát và PBXH, tạo công cụ đo lường chuẩn xác cho khoa học lập pháp.
3. Đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi giai đoạn 1992 - 2022, chỉ rõ những điểm nghẽn về cơ chế "một chiều" và sự thiếu vắng chế tài tiếp thu bắt buộc.
4. Tổng kết sâu sắc kinh nghiệm lập pháp quốc tế từ Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc, Mặt trận Lào Xây dựng Đất nước và Hiệp hội Nhân dân Singapore, chắt lọc các giá trị tham khảo cốt lõi cho Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống quan điểm và nhóm giải pháp lập pháp đồng bộ, đột phá: kiến nghị Quốc hội ban hành Đạo luật riêng biệt về Giám sát và Phản biện xã hội, chuẩn hóa quy trình tham vấn bắt buộc trong Luật Ban hành VBQPPL và bảo đảm nguồn lực tài chính độc lập cho hệ thống MTTQVN các cấp.

Công trình không chỉ mở ra những hướng tiếp cận mới mẻ cho chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, mà còn khẳng định giá trị trường tồn trong việc thúc đẩy dân chủ XHCN, củng cố sự đồng thuận xã hội và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ÀO TẠO BỘ T¯ PHÁP TRUONG ẠI HỌC LUẬT HÀ NOI PHẠM THU H¯ NG LUAN AN TIEN Si LUAT HOC HÀ NOI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ÀO TẠO BỘ T¯ PHÁP TRUONG ẠI HỌC LUẬT HÀ NOI PHẠM THU H¯ NG Chuyên ngành : Lý luận và lich sử nhà n°ớc va pháp luật Mã số : 0380106 LUẬN AN TIEN S( LUẬT HOC Ng°ời h°ớng dẫn khoa học: GS. Lê Minh Tâm HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM OAN Tôi xin cam oan day là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận an là trung thực. Những kết luận khoa hoc của luận án ch°a từng °ợc ai công bô trong bắt kỳ công trình nào khác.

TÁC GIÁ LUẬN ÁN Phạm Thu H°¡ng MUC LUC Trang MO DAU Ch°¡ng I: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CUU LIEN QUAN DEN DE TAI LUAN AN Lil Tình hình nghiên cứu ở trong n°ớc có liên quan ến dé tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu ở n°ớc ngoài có liên quan ến luận án 20 1,5, Một số nhận xét về các công trình nghiên cứu ã tiếp cận và những van ề ặt ra cần tiếp tục °ợc nghiên cứu trong luận án 25 Ch°¡ng 2: NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VE GIÁM SAT VA PHAN BIEN XÃ HỘI CUA MAT TRAN TO QUOC VIET NAM 32 2. Khái niệm, ặc iểm, vai trò của giám sát xã hội và phản biện xã hội 32 2. Pháp luật về giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam 43 2.

Tiêu chí ánh giá mức ộ hoàn thiện của pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 55 2. Những yếu tổ tác ộng và ảnh h°ởng ến hoàn hiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 59 2. Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 67 Ch°¡ng 3: THỰC TRANG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIEN THỰC HIỆN PHAP LUAT VE GIÁM SÁT VÀ PHAN BIEN XÃ HỘI CUA MAT TRAN TO QUOC VIET NAM 74 3. ánh giá thực trạng pháp luật về giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 74 Bs Thực trạng pháp luật về phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 91 3.

Thực tiễn thực hiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 103 Ch°¡ng 4: QUAN DIEM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VE GIAM SAT VA PHAN BIEN XÃ HOI CUA MAT TRAN TO QUOC VIET NAM 118 4. Quan iểm hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội 118 4. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 131 KET LUẬN 176 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIÁ Ã ¯ỢC CÔNG BÓ LIÊN QUAN DEN DE TÀI LUẬN ÁN 177 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 178 DANH MỤC CÁC TỪ VIET TAT CQNN : C¡ quan nhà n°ớc CT-XH : Chính tri - xã hội HND : Hội ồng nhân dân HTCT : Hệ thống chính trị MTTQ : Mặt trận Tổ quốc MTTQVN : Mặt trận Tổ quốc Việt Nam PBXH : Phản biện xã hội QPPL : Quy phạm pháp luật TCTV : Tổ chức thành viên UBND : Ủy ban nhân dân UBMTTQVN : Uy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam UBTVQH : Ủy ban Th°ờng vụ Quốc hội UBTWMTTQVN : Ủy ban Trung °¡ng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam VPQPPL : Vn bản quy phạm pháp luật XHCN : Xã hội chủ ngh)a MO DAU 1. Tinh cấp thiết của ề tai Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) tiền thân là Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam do ảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh sang lập, lãnh ạo, °ợc thành lập ngày 18 tháng 11 nm 1930.

Lich sử hình thành va phát triển của Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam gắn liền với lịch sử và ặc iểm của xã hội Việt Nam. Trải qua các thời kỳ hoạt ộng với những tên gọi khác nhau, Mặt trận không ngừng phát huy tỉnh thần yêu n°ớc, truyền thống oàn kết dân tộc Việt Nam - một nhân tô quyết ịnh thắng lợi của sự nghiệp giành ộc lập dân tộc, thống nhất ất n°ớc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ ngh)a (XHCN). Quan iểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của ảng về MTTQVN ã °ợc thê chế hóa trong bản Hiến pháp ầu tiên - Hiến pháp 1946, theo ó, ảng chủ tr°¡ng thực hiện “chính quyên mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân” nhằm oàn kết toàn dân, không phân biệt giống noi, gái trai, giai cấp, tôn giáo, ảm bảo các quyền tự do dân chủ. Hiến pháp 1959 ã thé chế hóa quan iểm ảng ta về “sử dung chính quyển dan chủ nhân dân, làm nhiệm vu lịch sử của chuyên chính vô sản ”.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là c¡ sở chính tri của chính quyền nhân dân, có chức nng, nhiệm vụ rất c¡ bản là tập hợp, phát huy sức mạnh khối ại oàn kết toàn dân tộc; ại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính áng của nhân dân; thực hiện dân chủ, tng c°ờng ồng thuận xã hội; tham gia xây dựng ảng, Nhà n°ớc. C¡ chế ảng lãnh ạo và Nhà n°ớc quản lý là ể phát huy quyền làm chủ của nhân dân, ảng và Nhà n°ớc rất cần có sự tham gia, h¡n thế là sự tham gia chủ ộng, tích cực, thực chất, có hiệu quả từ phía MTTQVN trong công tác xây dựng dang, nhà n°ớc mà trọng tâm là giám sát và phản biện xã hội (PBXH). Trong một xã hội mở rộng dân chủ, do một ảng Cộng sản duy nhất lãnh ạo thì nhu cầu °ợc MTTQVN giám sát và PBXH là rất cần thiết. Sự có mặt của MTTQVN trong mối quan hệ này sẽ nh° một “ối trọng” mang tính khách quan.

iều này càng cho thấy rõ bản chất của xã hội Việt Nam là xã hội dân chủ và mục ích cuối cùng không gì khác là, ể ng°ời dân °ợc /à chở và lam chủ, úng nh° Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu lúc sinh thời hng mong muốn. Vì mục ích chung, c¡ bản của hoạt ộng giám sát và PBXH của MTTQVN là góp phần bảo ảm tính úng ắn, phù hợp với thực tiễn của ời song xã hội trong việc hoạch ịnh, xây dựng và thực hiện các chủ tr°¡ng, °ờng lối của ảng, chính sách, pháp luật của Nhà n°ớc; ại diện, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp, chính áng của nhân dân; tng c°ờng ồng thuận xã hội. Sau h¡n 35 nm ôi mới toàn diện, n°ớc ta ã ạt °ợc những thành tựu to lớn, mang ý ngh)a lịch sử trong sự nghiệp xây dựng một n°ớc Việt Nam: “Dan giàu, n°ớc mạnh, dân chủ, công bằng, vn minh”. ất n°ớc thoát khỏi khủng hoảng: kinh tế - xã hội tiếp tục 6n ịnh va phát triển; tạo lập °ợc những tiền ề cần thiết dé bắt ầu từ nm 2001 chuyển sang giai oạn day mạnh công nghiệp hóa, hiện dai hóa theo ịnh h°ớng XHCN; nng lực nội sinh của khoa học và công nghệ, kết cầu hạ tầng, tiềm lực an ninh, quốc phòng °ợc tng c°ờng; ời sống vật chat, tinh than của nhân dân °ợc cải thiện rõ rệt.

Việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân °ợc quan tâm, chú trọng bằng nhiều ph°¡ng thức và ở hau hết nội dung, l)nh vực. Kế thừa các quy ịnh của Hiến pháp nm 1992, Hiến pháp n°ớc Cộng hòa XHCN Việt Nam °ợc Quốc hội khóa XII thông qua ã thé hiện rõ bản chất của Nhà n°ớc ta là nhà n°ớc pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân nh°ng bổ sung, phát triển nguyên tắc “Quyển lực nhà n°ớc là thong nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các c¡ quan nhà n°ớc trong việc thực hiện các quyên lập pháp, hành pháp, tw pháp” (iều 2). ây là iểm mới quan trọng của Hiến pháp so với các bản Hién pháp tr°ớc ây vi lần ầu tiên trong lịch sử lập hiến, nguyên tắc “kiểm soát quyên lực”. Trong iều kiện ó, giám sát và PBXH của MTTQVN có vai trò và ảnh h°ởng rất quan trọng trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, góp phần xây dựng ảng, Nhà n°ớc, xây dựng chủ tr°¡ng, °ờng lỗi của ảng, chính sách, pháp luật của Nhà n°ớc.

iều này càng có ý ngh)a quan trọng trong iều kiện thé chế chính trị một ảng duy nhất lãnh ạo nhằm thực hiện dân chủ XHCN một cách có tô chức, kiểm soát việc thực thi quyền lực nhà n°ớc; xây dựng và không ngừng tng c°ờng ồng thuận xã hội, củng cô quan hệ giữa ảng, Nhà n°ớc với Nhân dân. Cing trong iều kiện duy nhất một ảng Cộng sản lãnh ạo, MTTQVN không chỉ ộng viên tinh thần yêu n°ớc, sáng tạo trong lao ộng của toàn dân cho công cuộc ổi mới xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, không chỉ ¡n thuần là Mặt trận hiệu triệu, ộng viên nhân dân, tô chức các phong trào mà phải thé hiện °ợc vai trò và tinh chất liên minh rộng rãi nhất ối với sự lãnh ạo của ảng và quản lý của Nhà n°ớc. Có ngh)a là Mặt trận phải thể hiện °ợc vai trò tham chính thông qua hoạt ộng giám sát và PBXH, nhằm bảo ảm cho sự lãnh ạo và iều hành ất n°ớc tránh những sai lầm, khuyết iểm do tệ quan liêu, chủ quan duy ý chí gây nên. ây cing là biểu hiện sinh ộng của c¡ chế “Dang lãnh ạo, Nhà n°ớc quản lý, nhân dân làm chủ”.

ảng và Nhà n°ớc ang nỗ lực thực hiện chuyền ổi về t° duy, tổ chức, hành ộng trên mọi l)nh vực của ời sống xã hội. Những hoạt ộng ó òi hỏi phải có sự giám sát và PBXH của nhân dân, thông qua ại diện là MTTQVN va các tổ chức thành viên (TCTV). Quá trình thực hiện những quy ịnh của pháp luật về giám sát và PBXH ã i vào cuộc sống và ã ạt °ợc những kết quả nhất ịnh. ó là việc xác ịnh ngày càng rõ h¡n vị trí, vai trò, quyền và trách nhiệm của MTTQVN với t° cách là chủ thể trong hoạt ộng giám sát và PBXH.

Tiếp tục khang ịnh vị thé “/d c¡ sở chính trị của chính quyên nhân dân, ại diện, bảo vệ quyên và lợi ích hợp pháp, chính áng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh ại oàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tang c°ờng dong thuận xã hội, tham gia xây dựng Dang và Nhà n°ớc” [29]. Góp phần tng c°ờng và mở rộng quyền dân chủ của nhân dân trong tham gia quản lý nhà n°ớc, kiểm soát quyền lực nhà n°ớc.