Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu trong nước Trong thời gian qua, ban hành quyết định hành chính và kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính được xác định là vấn đề có nội hàm và phạm vi rất rộng, bao trùm mọi lĩnh vực quản lý nhà nước và có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong hoạt động quản lý nhà nước. Đã có nhiều cơ quan, tổ chức, nhiều tác giả, nhiều đề tài, đề án, bài viết chuyên sâu dưới góc nhìn đa dạng của nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà quản lý về những khía cạnh khác nhau liên quan đến việc ban hành quyết định hành chính. Các công trình đó đã phân tích, đánh giá, đề xuất nhiều nội dung, giải pháp khác nhau dưới các khía cạnh khác nhau của việc ban hành và kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính.
Bước vào giai đoạn chuyển hướng mạnh mẽ của nền hành chính theo hướng phát triển nền hành chính hiện đại, phục vụ, hiệu lực, hiệu quả, đặc biệt trong tiến trình thực hiện cải cách hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động quản lý hành chính và công ứng dịch vụ công trực tuyến, xây dựng Chính phủ điện tử, thì việc nghiên cứu về ban hành quyết định hành chính và kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính cần phải tiếp tục được thực hiện, để bổ sung thêm những luận cứ và luận chứng khoa học về mặt lý luận cũng như đáp ứng yêu cầu về mặt thực tiễn trong việc xác định kiểm soát ban hành quyết định hành chính với tư cách là một biện pháp để nâng cao hiệu lực, hiệu quả của ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp và toàn diện hệ thống pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC mà chỉ có những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề này ở những khía cạnh cụ thể. Qua nghiên cứu, khảo sát các công trình khoa học gồm các sách chuyên khảo, các bài viết trên các tạp chí nghiên cứu khoa học chuyên ngành, các luận án tiến sỹ, luận văn thạc sỹ có liên quan đến nội dung nghiên cứu trong Luận án, tác giả Luận án thấy nổi lên một số công trình tiêu biểu sau đây: 1. Nhóm công trình liên quan đến quyết định hành chính và ban hành quyết định hành chính Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về quyết định hành chính và ban hành QĐHC có thể kể đến là các tác phẩm gồm: Giáo trình Luật hành chính của trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Hành chính Việt Nam của Khoa luật đại học Quốc gia Hà Nội, Giáo trình Luật Hành chính và tài phán hành chính Việt Nam của Học viện Hành chinh Quốc gia.
Ngoài ra, còn có các cuốn sách chuyên khảo về quyết định hành chính, như: 9 Sách chuyên khảo “Tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính” của TS. Bùi Thị Đào1. Tác giả đã luận giải một cách hệ thống, khoa học về các vấn đề lý luận và thực tiễn của tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính, bao gồm các tiêu chí để đánh giá tính hợp pháp và tính hợp lý, mối quan hệ giữa tính hợp pháp và tính hợp lý và vai trò của từng nội dung này với hiệu lực, hiệu quả của quyết định hành chính. Qua đánh giá thực trạng pháp luật và các quyết định hành chính đã được ban hành nhưng chưa bảo đảm tính hợp pháp và hợp lý trong thực tiễn, tác giả rút ra các vấn đề cần phải được giải quyết cả về lý luận, khoa học và pháp lý.
Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra các giải pháp nhằm bảo đảm tính hợp pháp, tính hợp lý của quyết định hành chính bao gồm hoàn thiện cơ chế tiếp nhận kiến nghị của tổ chức cá nhân và xử lý đối với quyết định hành chính khiếm khuyết, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, xử lý đối với các quyết định hành chính bất hợp lý; chuẩn hóa các quy định về hình thức hủy bỏ, bãi bỏ các quyết định hành chính và hoàn thiện quy định về chế độ trách nhiệm của cơ quan ban hành quyết định hành chính không bảo đảm chất lượng của quyết định hành chính. Sách chuyên khảo “Tính minh bạch của quyết định hành chính” của Viện nghiên cứu chính, pháp luật và phát triển. Tác giả cuốn sách đã đưa ra các vấn đề lý thuyết về quyết định hành chính và tính minh bạch của quyết định hành chính, chỉ ra được những điểm đặc trưng của quyết định hành chính, tầm quan trọng của việc bảo đảm tính minh bạch trong quy trình ban hành quyết định hành chính, trên cơ sở đó rút ra bộ tiêu chí đánh giá tính minh bạch của một quyết định hành chính. Trên cơ sở khảo sát, đánh giá thực trạng về tính minh bạch trong ban hành quyết định hành chính tại một quận trên địa bàn Hà Nội (quận Cầu Giấy) tác giả đã phân tích và chỉ ra được những bất cập, tồn tại trong quy trình ban hành quyết định hành chính của các cơ quan nhà nước liên quan đến tính minh bạch, từ đó chỉ rõ nhu cầu và các giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định về bảo đảm tính công khai, minh bạch của quyết định hành chính và thực thi các quy định này cho hiệu quả.
Các đề tài nghiên cứu khoa học về chủ đề liên quan đến luận án, tiêu biểu có các đề tài: Đề tài cấp Bộ “Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan nhà nước'' của Viện Khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp, năm 2012. Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên có tính chất tổng quan, toàn diện về ban hành quyết định hành chính và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan 1 Nhà xuất bản chính trị quốc gia, Hà Nội 2015. Theo đó, đề tài tập trung vào việc nghiên cứu một số nội dung cơ bản dưới góc độ lý luận về quyết định hành chính và trình tự, thủ tục ban hành quyết định hành chính như: khái niệm quyết định hành chính; cơ sở lý luận, thực tiễn bảo đảm tính khách quan trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước, bảo đảm sự tham gia của người dân, cộng đồng vào quy trình ban hành quyết định hành chính; ý nghĩa của việc hoàn thiện quy trình, thủ tục ban hành quyết định hành chính. Đề tài cũng phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về ban hành quyết định hành chính, tìm ra những khiếm khuyết của quy trình ban hành quyết định hành chính, phân tích các khiếm khuyết đó và đề xuất hướng hoàn thiện các quy định pháp luật về ban hành quyết định hành chính nhằm nâng cao hiệu quả của công tác này.
Về mặt thực tiễn, đề tài đánh giá thực trạng ban hành quyết định hành chính của các Bộ, ngành, địa phương; đồng thời đánh giá về mặt tổ chức bộ máy, nhân sự tham gia vào quy trình ban hành quyết định hành chính, trên cơ sở đó đề ra các giải pháp cụ thể để xây dựng cơ chế nhằm ban hành quyết định hành chính một cách khách quan. Ngoài ra, đề tài cũng nghiên cứu cơ sở lý luận của cách xác định hiệu lực của quyết định hành chính, nhận dạng các trường hợp quyết định hành chính bị vô hiệu; nghiên cứu để quy định các trường hợp thu hồi quyết định hành chính vi phạm pháp luật, các trường hợp rút lại một quyết định hành chính hợp pháp. Đề tài cấp cơ sở “Thực trạng ủy quyền, pháp luật ủy quyền trong lĩnh vực quản lý, điều hành hành chính và các giải pháp hoàn thiện” của Viện Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp, năm 2014. Đề tài đã cung cấp các luận cứ khoa học về khái niệm ủy quyền trong trong quản lý, điều hành hành chính; rà soát, đánh giá quy định của pháp luật hiện hành về ủy quyền và thực tiễn thực hiện việc ủy quyền của các cơ quan nhà nước, trên cơ sở đó chỉ rõ những thiếu sót, khiếm khuyết của hệ thống pháp luật hiện hành về vấn đề này và nhu cầu cần thiết phải có quy định của pháp luật để điều chỉnh thống nhất.
Các kiến nghị về giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý nhà nước, về quy định cụ thể vấn đề về ủy quyền trong hoạt động quản lý, điều hành chính như chủ thể ủy quyền và nhận ủy quyền, nội dung nào được ủy quyền và phạm vi ủy quyền đến đâu; phân loại ủy quyền và hình thức của ủy quyền như ủy quyền thường xuyên và quy định rõ trong các văn bản quy phạm pháp luật, ủy quyền ký ban hành văn bản, ủy quyền theo từng vụ việc trong đó có cả thẩm quyền ban hành văn bản về vấn đề ủy quyền; trình tự, thủ tục thực hiện ủy quyền và trách nhiệm của các bên trong việc ủy quyền. Đề tài cấp Bộ “Bảo đảm tính hợp pháp của quyết định hành chính ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp” cũng của Viện Khoa học Pháp lý – Bộ Tư pháp, năm 2016. Đây cũng là một công trình nghiên cứu chuyên sâu tập trung nghiên cứu về một thuộc 11 tính quan trọng, cơ bản nhất của quyết định hành chính, đó là tính hợp pháp. Đề tài đã đánh giá, phân tích các vướng mắc, bất cập có liên quan đến tính hợp pháp của quyết định hành chính trong thực tiễn ban hành quyết định hành chính, xác định được các nguyên nhân dẫn đến việc quyết định hành chính được ban hành chưa bảo đảm tính hợp pháp; đồng thời nêu và phân tích các quy định pháp luật hiện hành về nội dung, thẩm quyền, quy trình, thủ tục ban hành quyết định hành chính cũng như các tiêu chí đánh giá tính hợp pháp của quyết định hành chính.
Đề tài cũng phân tích, đánh giá các vướng mắc, bất cập có liên quan đến việc bảo đảm tính hợp pháp của quyết định hành chính trong thực tiễn ban hành quyết định hành chính; phân tích, đánh giá các vướng mắc, bất cập trong thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân có liên quan đến việc xác định tính hợp pháp của quyết định hành chính bị khiếu kiện; trên cơ sở đó, đề xuất các kiến nghị nhằm tạo cơ chế kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính bảo đảm tính hợp pháp, trong đó chú trọng việc hoàn thiện thể chế ban hành quyết định hành chính.