Khóa luận: Pháp luật về quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước

Khóa luận tốt nghiệp luật học về quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Phân tích thực trạng áp dụng pháp luật và đề xuất kiến nghị.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Trà
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Mai Anh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam - Thực trạng và kiến nghị
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Quản lý ngoại hối là cơ chế điều tiết hoạt động tiền tệ quốc tế của một quốc gia. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đảm nhiệm vai trò trung tâm trong việc này. Hoạt động này bao gồm kiểm soát lưu thông ngoại tệ, bảo vệ ổn định đồng VND và đảm bảo an toàn cho thị trường tài chính. Pháp luật về ngoại hối được xây dựng để hướng dẫn các tổ chức và cá nhân tuân thủ quy định. Nhiệm vụ của NHNN là duy trì cân bằng thanh toán quốc tế và phòng ngừa rủi ro tài chính. Thực trạng hiện nay cho thấy sự cần thiết phải cải thiện hiệu quả quản lý thông qua pháp luật và cơ chế thực thi nghiêm ngặt.

1.1. Khái niệm và vai trò của quản lý ngoại hối

Quản lý ngoại hối là quá trình điều chỉnh lưu thông ngoại tệ để bảo vệ ổn định kinh tế. Nhiệm vụ chính là kiểm soát chuyển nhượng ngoại hối, phát hành và sử dụng hợp pháp. Vai trò của NHNN là duy trì giá trị đồng VND và ngăn chặn rủi ro tài chính. Thông qua quản lý, NHNN đảm bảo sự an toàn cho thị trường tài chính và hỗ trợ phát triển kinh tế quốc gia. Các quy định pháp luật là cơ sở cho hoạt động này.

1.2. Cơ sở pháp lý quản lý ngoại hối tại Việt Nam

Cơ sở pháp lý chủ yếu bao gồm Pháp lệnh Ngoại hối 2005 (sửa đổi 2013) và các văn bản thực thi. Pháp lệnh quy định về đăng ký, giao dịch và sử dụng ngoại hối. Các quy định cụ thể được ban hành bởi NHNN và Chính phủ. Thực tế cho thấy việc tuân thủ pháp luật còn gặp khó khăn do thiếu minh bạch và cơ chế kiểm tra. Nhu cầu cải thiện cơ sở pháp lý để phù hợp với thực tiễn kinh tế quốc tế ngày càng cao.

II. Thực trạng và vấn đề trong quản lý ngoại hối của NHNN

Thực trạng quản lý ngoại hối tại Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức. Nhiều tổ chức vi phạm quy định về đăng ký và sử dụng ngoại hối. Thiếu cơ chế kiểm tra nghiêm ngặt và sự minh bạch trong quản lý dự trữ ngoại hối. Ngoài ra, việc áp dụng pháp luật còn gặp khó khăn do sự phức tạp trong thị trường tài chính quốc tế. Nhiều trường hợp thao túng tiền tệ và giao dịch bất hợp pháp vẫn diễn ra. Điều này gây ảnh hưởng đến ổn định đồng VND và uy tín của NHNN.

2.1. Vi phạm pháp luật về quản lý ngoại hối

Vi phạm thường xảy ra trong giao dịch ngoại hối không đăng ký hoặc sử dụng ngoại hối trái phép. Các tổ chức và cá nhân vi phạm thường nhằm mục đích tránh thuế hoặc lợi dụng chênh lệch tỷ giá. Thiếu cơ chế kiểm tra hiệu quả làm cho vi phạm diễn ra phổ biến. NHNN cần tăng cường kiểm soát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm để bảo vệ thị trường tài chính.

2.2. Thách thức trong quản lý dự trữ ngoại hối

Dự trữ ngoại hối là yếu tố quan trọng để ổn định đồng VND. Tuy nhiên, việc quản lý dự trữ gặp khó khăn do biến động thị trường và thiếu cơ chế dự trữ hiệu quả. Thiếu sự minh bạch trong sử dụng dự trữ cũng làm giảm tin tưởng của các đối tác quốc tế. NHNN cần cải thiện cơ chế quản lý để đảm bảo an toàn tài chính và hỗ trợ phát triển kinh tế.

III. Giải pháp và phương pháp cải thiện quản lý ngoại hối

Cải thiện quản lý ngoại hối yêu cầu sự kết hợp giữa pháp luật và thực thi nghiêm ngặt. Cần ban hành các quy định rõ ràng và minh bạch hơn về đăng ký và sử dụng ngoại hối. Kiểm tra và xử lý vi phạm phải được thực hiện một cách công khai và minh bạch. Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác quốc tế để theo dõi và phòng ngừa rủi ro tài chính. Sử dụng công nghệ để giám sát giao dịch cũng là giải pháp hiệu quả.

3.1. Cải thiện cơ sở pháp lý và thực thi

Cần sửa đổi và bổ sung Pháp lệnh Ngoại hối để phù hợp với thực tiễn kinh tế. Các quy định phải rõ ràng và dễ áp dụng. Kiểm tra và xử lý vi phạm phải được thực hiện một cách nghiêm túc và minh bạch. NHNN cần tăng cường hợp tác với các cơ quan chức năng để đảm bảo tuân thủ pháp luật. Sử dụng công nghệ để giám sát giao dịch sẽ giúp tăng cường hiệu quả quản lý.

3.2. Tăng cường hợp tác quốc tế và sử dụng công nghệ

Hợp tác quốc tế giúp NHNN theo dõi và phòng ngừa rủi ro tài chính. Các thỏa thuận với IMF và các tổ chức tài chính quốc tế cần được đẩy mạnh. Sử dụng công nghệ như blockchain và AI để giám sát giao dịch sẽ giúp tăng cường minh bạch và hiệu quả quản lý. Điều này cũng giúp ngăn chặn vi phạm và bảo vệ thị trường tài chính.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Quản lý ngoại hối của NHNN là yếu tố quan trọng để ổn định kinh tế và bảo vệ thị trường tài chính. Thực trạng hiện nay cho thấy sự cần thiết phải cải thiện pháp luật và thực thi nghiêm ngặt. Giải pháp bao gồm cải thiện cơ sở pháp lý, tăng cường kiểm tra và sử dụng công nghệ. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng để xây dựng chiến lược quản lý ngoại hối hiệu quả hơn. Điều này sẽ giúp bảo vệ ổn định đồng VND và tăng cường uy tín của NHNN trên trường quốc tế.

4.1. Ý nghĩa của nghiên cứu trong quản lý ngoại hối

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc cải thiện quản lý ngoại hối. Kết quả nghiên cứu giúp NHNN xây dựng chiến lược quản lý hiệu quả hơn. Nó cũng cung cấp các giải pháp cụ thể để giải quyết các vấn đề hiện nay. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ ổn định kinh tế và tài chính quốc gia.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và hướng phát triển

Các giải pháp đề xuất có thể được áp dụng ngay trong thực tế để cải thiện quản lý ngoại hối. Cần ban hành các quy định mới và tăng cường kiểm tra. Sử dụng công nghệ sẽ giúp tăng cường hiệu quả quản lý. Hướng phát triển trong tương lai là xây dựng hệ thống quản lý ngoại hối hiện đại và minh bạch hơn. Điều này sẽ giúp bảo vệ ổn định đồng VND và tăng cường uy tín của NHNN.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Pháp luật về quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam – Thực trạng và kiến nghị" được thực hiện bởi tác giả Nguyễn Thị Thanh Trà, sinh viên chuyên ngành Pháp luật Kinh tế thuộc Bộ môn Luật Tài chính Ngân hàng, Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Nguyễn Mai Anh (bảo vệ năm 2025).

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả trình bày hoạt động quản lý ngoại hối như một nhiệm vụ trọng tâm nhằm duy trì ổn định tài chính, kiểm soát dòng vốn và bảo đảm an ninh tiền tệ quốc gia trong xu thế toàn cầu hóa. Thị trường ngoại hối giữ vai trò huyết mạch trong thương mại quốc tế, đầu tư và điều tiết cán cân thanh toán. Những biến động tỷ giá hối đoái có tác động trực tiếp đến lạm phát, hoạt động xuất nhập khẩu và năng lực cạnh tranh vĩ mô. Trước các cú sốc kinh tế toàn cầu như đại dịch COVID-19, xung đột địa chính trị và căng thẳng thương mại quốc tế, áp lực lên tỷ giá, dòng vốn và dự trữ ngoại hối của Việt Nam ngày càng gia tăng. Về mặt chính trị và đối ngoại, Việt Nam tham gia nhiều cam kết quốc tế sâu rộng (WTO, CPTPP, EVFTA), đồng thời phải đối mặt với các đợt rà soát chính sách tiền tệ từ phía đối tác lớn, điển hình là việc Hoa Kỳ đưa Việt Nam vào danh sách điều tra thao túng tiền tệ năm 2020 và danh sách theo dõi năm 2023, hay các chính sách thuế quan đối ứng mới trong năm 2025. Về mặt pháp lý, dù hệ thống quy phạm đã từng bước được kiện toàn thông qua Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024, Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2013) cùng các văn bản hướng dẫn, thực tiễn thi hành vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: áp lực đô la hóa, hoạt động quản lý thị trường phi chính thức và công tác kiểm soát các giao dịch tài chính xuyên biên giới cũng như các phương tiện thanh toán mới như tiền điện tử.

Mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động quản lý ngoại hối tại Việt Nam; đánh giá thực trạng pháp luật hiện hành, nhận diện các ưu điểm, bất cập và đề xuất các giải pháp hoàn thiện khung pháp lý nhằm nâng cao hiệu quả quản lý của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa các lý luận cơ bản về quản lý ngoại hối và vai trò của NHNN trong điều tiết thị trường ngoại hối.
2. Phân tích các quy định pháp luật hiện hành về quản lý ngoại hối, trọng tâm là Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2013) và các văn bản hướng dẫn liên quan.
3. Đánh giá thực trạng thực thi pháp luật về quản lý ngoại hối, chỉ ra kết quả đạt được, hạn chế, bất cập trong cơ chế điều hành tỷ giá, kiểm soát dòng vốn, quản lý thị trường chính thức và phi chính thức.
4. Phân tích tác động của pháp luật quản lý ngoại hối đối với nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập quốc tế và các cam kết tài chính quốc tế của Việt Nam.
5. Đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi nhằm bảo đảm an ninh tài chính - tiền tệ và phát triển kinh tế bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động quản lý ngoại hối (trọng tâm là Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2013, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010 sửa đổi, bổ sung năm 2023, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 cùng hệ thống nghị định, thông tư) và thực tiễn vận hành của thị trường ngoại hối.
• Phạm vi nội dung: Tiếp cận hoạt động quản lý ngoại hối dưới góc độ thẩm quyền và chức năng của chủ thể NHNN đối với các đối tượng (người cư trú, người không cư trú) và các hoạt động cụ thể (giao dịch vãng lai, giao dịch vốn, quản lý dự trữ ngoại hối).
• Phạm vi không gian: Hệ thống pháp luật và thị trường ngoại hối Việt Nam, có sự đối sánh và dẫn chứng từ thị trường quốc tế (Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc).
• Phạm vi thời gian: Khảo cứu dữ liệu và văn bản pháp luật qua các thời kỳ, tập trung chuyên sâu vào giai đoạn từ năm 2020 đến đầu năm 2025.

---

Cơ sở pháp lý và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng trên nền tảng pháp lý thực định và lý thuyết điều tiết tiền tệ của kinh tế học và luật học chuyên ngành:

• Khung pháp lý và khái niệm: Tiếp cận định nghĩa ngoại hối theo thông lệ quốc tế (IMF, định luật ngoại hối Đức, Nhật Bản, Trung Quốc) và pháp luật Việt Nam (Khoản 1 Điều 4 Pháp lệnh Ngoại hối 2013). Hệ thống văn bản làm nền tảng bao gồm: Hiến pháp năm 2013 (Khoản 1 Điều 2, Điều 94, Khoản 3 Điều 96), Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010 (Điều 10, Điều 31, Khoản 17 Điều 4), Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024, Nghị định số 160/2006/NĐ-CP, Nghị định số 219/2013/NĐ-CP, Nghị định số 50/2014/NĐ-CP, Nghị định số 70/2014/NĐ-CP, Nghị định số 102/2022/NĐ-CP, Nghị định số 26/2025/NĐ-CP; Quyết định số 1936/QĐ-NHNN ngày 17/10/2023 của Thống đốc NHNN về Cục Quản lý Dự trữ Ngoại hối Nhà nước; các Thông tư chuyên ngành: Thông tư 07/2011/TT-NHNN, Thông tư 32/2013/TT-NHNN, Thông tư 37/2013/TT-NHNN, Thông tư 20/2015/TT-NHNN, Thông tư 24/2015/TT-NHNN, Thông tư 40/2015/TT-NHNN, Thông tư 12/2016/TT-NHNN, Thông tư 06/2019/TT-NHNN, Thông tư 26/2021/TT-NHNN, Thông tư 12/2022/TT-NHNN, Thông tư 20/2022/TT-NHNN.
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Đánh giá sự vận động của pháp luật quản lý ngoại hối trong mối liên hệ hữu cơ với sự phát triển kinh tế - xã hội qua từng thời kỳ.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Mổ xẻ các văn bản quy phạm pháp luật, chỉ ra những vướng mắc thực tiễn và tổng hợp thành hệ thống luận cứ khoa học.
  • Phương pháp điều tra, thống kê: Thu thập, trích xuất và xử lý chuỗi số liệu từ các tổ chức tài chính trong và ngoài nước để lượng hóa hiệu quả điều hành chính sách.
  • Phương pháp quy nạp, diễn dịch và logic: Bảo đảm tính mạch lạc, chặt chẽ trong cấu trúc lập luận từ tiền đề lý luận đến đánh giá thực trạng và kiến nghị lập pháp.
• Nguồn dữ liệu: Các báo cáo thống kê chính thức của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tổng cục Thống kê, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Báo cáo thị trường tiền điện tử Cryptocurrency Trends Business Report 2025 (Research and Markets), các giáo trình chuẩn mực của Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Mở TP.HCM và các công trình luận văn, bài báo khoa học chuyên ngành.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về quản lý ngoại hối và pháp luật quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước

Chương 1 làm rõ các nội hàm học thuật và bản chất pháp lý của hoạt động quản lý ngoại hối:

• Khái niệm và đặc điểm ngoại hối: Phân tích ngoại hối dưới các góc độ từ điển học, kinh doanh tiền tệ và quản lý nhà nước. Tác giả nhấn mạnh phương pháp tiếp cận của pháp luật Việt Nam tại Khoản 1 Điều 4 Pháp lệnh Ngoại hối năm 2013 mang tính liệt kê cụ thể (ngoại tệ, phương tiện thanh toán bằng ngoại tệ, giấy tờ có giá bằng ngoại tệ, vàng thuộc dự trữ ngoại hối nhà nước/vàng mang qua biên giới, và đồng Việt Nam trong thanh toán quốc tế hoặc luân chuyển qua biên giới) nhằm đảm bảo sự minh bạch và xác định rõ đối tượng điều chỉnh.
• Bản chất của quản lý ngoại hối: Xác định đây là hoạt động quản lý nhà nước mang tính quyền lực, có tính chất kinh tế sâu sắc và chịu tác động trực tiếp từ bối cảnh kinh tế - chính trị quốc tế. Sự trỗi dậy của các công nghệ tài chính mới như tiền điện tử (được định giá 2,1 tỷ USD năm 2024 và dự báo đạt 5 tỷ USD vào năm 2030 với tốc độ tăng trưởng kép CAGR 15,4%) được chỉ ra là yếu tố ngoại sinh mới tác động mạnh mẽ đến thị trường ngoại hối toàn cầu.
• Các yếu tố tác động và mục tiêu quản lý của NHNN:
  • Yếu tố bên trong: Chính sách pháp luật, định hướng phát triển kinh tế vĩ mô, năng lực của NHNN và trình độ tuân thủ của các chủ thể tham gia thị trường.
  • Yếu tố bên ngoài: Tình hình tài chính quốc tế, chính sách tiền tệ của các nước lớn (Mỹ, Nga, Anh), và xu hướng vận động của dòng dự trữ ngoại hối quốc tế (phân tích Biểu đồ 1 về biến động dự trữ ngoại hối toàn cầu và tỷ trọng USD giai đoạn Quý 3/2022 - Quý 3/2023).
  • Mục tiêu quản lý: (i) Ổn định tỷ giá hối đoái theo cơ chế thả nổi có quản lý dựa trên rổ tiền tệ của các đối tác thương mại, vay, trả nợ; (ii) Sử dụng hiệu quả, an toàn quỹ dự trữ ngoại hối nhà nước theo 3 nguyên tắc tại Điều 9 Nghị định 50/2014/NĐ-CP là bảo toàn, thanh khoản và sinh lời; (iii) Cải thiện cán cân thanh toán quốc tế (dẫn chứng dữ liệu ADB: thặng dư tài khoản vãng lai giúp cán cân tổng thể năm 2023 thặng dư 1,3% GDP, cải thiện rõ rệt so với mức thâm hụt 5,6% GDP năm 2022).
• Sự cần thiết và nội dung điều chỉnh pháp luật: Hoạt động quản lý ngoại hối bắt buộc phải được pháp điển hóa để bảo đảm tính quyền lực nhà nước, duy trì trật tự thị trường, phòng ngừa rủi ro rửa tiền, trốn thuế và tránh nguy cơ bị xử phạt quốc tế (dẫn chứng sự kiện Hoa Kỳ điều tra thao túng tiền tệ năm 2020, theo dõi năm 2023 và chính sách công bố thuế đối ứng vào tháng 4/2025 với mức thuế suất lên đến 46% đối với hàng hóa Việt Nam). Khung pháp luật bao gồm: quy định về chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, hoạt động quản lý và chế tài xử lý vi phạm.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích các chế định pháp luật thực định và đánh giá bức tranh thực tiễn:

• Quy định về chủ thể quản lý:
  • Ngân hàng Nhà nước: Chủ thể nòng cốt, trực tiếp thực hiện chức năng quản lý nhà nước về ngoại hối, hoạt động ngoại hối và kinh doanh vàng theo Điều 31 Luật Ngân hàng Nhà nước 2010 (sửa đổi, bổ sung 2022) và Khoản 14 Điều 2 Nghị định 26/2025/NĐ-CP. NHNN ban hành hệ thống thông tư điều hành, cấp/thu hồi giấy phép, thanh tra, giám sát thị trường ngoại tệ liên ngân hàng.
  • Chính phủ và các cơ quan liên quan: Chính phủ giữ quyền thống nhất quản lý; Bộ Tài chính phối hợp quản lý nợ công và ngân sách; UBND các cấp tham gia phối hợp quản lý tại địa bàn.
• Quy định về đối tượng quản lý: Phân định rõ nhóm Người cư trú (9 nhóm đối tượng theo Khoản 2 Điều 4 Pháp lệnh Ngoại hối 2013, chịu sự điều chỉnh chi tiết qua các Thông tư 07/2011/TT-NHNN, 32/2013/TT-NHNN, 20/2015/TT-NHNN, 24/2015/TT-NHNN nhằm thực hiện nguyên tắc hạn chế sử dụng ngoại hối trên lãnh thổ) và nhóm Người không cư trú (được điều chỉnh qua Thông tư 37/2013/TT-NHNN, Thông tư 40/2015/TT-NHNN).
• Quy định về các hoạt động quản lý cụ thể:
  • Quản lý giao dịch vãng lai: Pháp lệnh Ngoại hối (Khoản 6 Điều 4) và Nghị định 70/2014/NĐ-CP (thay thế Nghị định 160/2006/NĐ-CP) chuyển từ liệt kê khái niệm tổng quát sang điều chỉnh thực chất từng hoạt động (thanh toán xuất nhập khẩu, chuyển tiền một chiều, mang ngoại tệ/vàng qua biên giới), thúc đẩy chính sách tự do hóa giao dịch vãng lai và thu hút dòng kiều hối.
  • Quản lý giao dịch vốn: Kiểm soát chặt chẽ luồng vốn vào/ra nhằm hạn chế rủi ro dòng vốn ngắn hạn. Quản lý FDI theo Thông tư 06/2019/TT-NHNN; quản lý đầu tư trực tiếp ra nước ngoài theo Thông tư 12/2016/TT-NHNN (dẫn số liệu năm 2024 tổng vốn đầu tư ra nước ngoài của Việt Nam đạt gần 664,8 triệu USD, tăng 57,7% so với năm 2023); quản lý vay trả nợ nước ngoài tự vay tự trả theo Thông tư 12/2022/TT-NHNN.
  • Quản lý dự trữ ngoại hối và thị trường vàng: Quản lý theo Khoản 1 Điều 34 Pháp lệnh Ngoại hối; kiện toàn bộ máy với Cục Quản lý Dự trữ Ngoại hối Nhà nước (Quyết định 1936/QĐ-NHNN).
• Đánh giá thực tiễn áp dụng: Phân tích diễn biến các chỉ số thông qua hệ thống biểu đồ: Dự trữ ngoại hối Việt Nam giai đoạn 2000-2023 (Biểu đồ 2 và Biểu đồ 6), Chỉ số giá tiêu dùng CPI bình quân (Biểu đồ 3), Biến động tỷ giá USD/VND trong 5 năm (Biểu đồ 4), Biến động giá vàng miếng và vàng nhẫn đầu năm 2025 (Biểu đồ 5), và dòng kiều hối cả nước cũng như tại TP.HCM (Biểu đồ 7 và Biểu đồ 8). Tác giả chỉ ra các thành tựu về ổn định kinh tế vĩ mô, đồng thời thẳng thắn đánh giá các tồn tại về tình trạng đầu cơ vàng, thị trường ngoại tệ tự do và khoảng trống pháp lý đối với các giao dịch số.

Chương 3: Định hướng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Chương 3 đề xuất các định hướng chiến lược và hệ thống giải pháp:

• Định hướng hoàn thiện: Pháp luật quản lý ngoại hối phải bám sát chủ trương của Đảng và Nhà nước; tương thích với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và cam kết quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng - tài chính; bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 và hệ thống pháp luật hiện hành.
• Giải pháp hoàn thiện khung pháp lý:
  • Sửa đổi, bổ sung các quy định về quản lý giao dịch vốn, thiết lập hàng rào kỹ thuật phòng ngừa rủi ro đối với dòng vốn đầu tư gián tiếp và dòng vốn đảo chiều nhanh.
  • Xây dựng cơ chế pháp lý quản lý các phương tiện thanh toán mới, nghiên cứu quy chế thử nghiệm đối với tài sản mã hóa/tiền kỹ thuật số xuyên biên giới.
  • Rà soát, hoàn thiện quy định quản lý thị trường vàng nhằm thu hẹp chênh lệch giá vàng trong nước và quốc tế, giảm thiểu áp lực chuyển dịch sang thị trường ngoại tệ.
• Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi:
  • Nâng cao năng lực thanh tra, giám sát và cảnh báo sớm các rủi ro tỷ giá của NHNN.
  • Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa NHNN, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Công an và cơ quan Hải quan trong việc kiểm soát luân chuyển dòng tiền, chống chuyển giá và chống rửa tiền.
  • Hiện đại hóa hệ thống công nghệ thông tin và chế độ báo cáo thống kê giao dịch ngoại hối giữa các TCTD và NHNN.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và phân tích các số liệu thực tiễn phản ánh hiệu quả và thách thức trong công tác quản lý ngoại hối của Việt Nam:

Chỉ số / Sự kiện kinh tế - pháp lý	Dữ liệu / Cột mốc ghi nhận trong khóa luận	Nguồn dẫn / Căn cứ trích xuất
Cán cân thanh toán tổng thể Việt Nam (2023)	Thặng dư ~1,3% GDP (so với thâm hụt 5,6% GDP năm 2022)	Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB)
Mức dự trữ ngoại hối (2023)	Đạt tương đương 3,3 tháng nhập khẩu	Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB)
Vốn đầu tư của Việt Nam ra nước ngoài (2024)	Đạt gần 664,8 triệu USD (tăng 57,7% so với năm 2023)	Bộ Kế hoạch và Đầu tư
Quy mô thị trường tiền điện tử toàn cầu	2,1 tỷ USD (năm 2024) $\rightarrow$ Dự báo 5,0 tỷ USD (năm 2030), CAGR 15,4%	Research and Markets (2025)
Điều tra/Theo dõi thao túng tiền tệ từ Hoa Kỳ	Khởi xướng điều tra: 10/2020; Đưa vào danh sách theo dõi: 2023	Báo The New York Times & NHNN
Cảnh báo thuế quan đối ứng từ Hoa Kỳ	Mức thuế suất công bố áp dụng đối với Việt Nam lên đến 46% (04/2025)	Tổng cục Thống kê (04/2025)
Nguyên tắc quản lý dự trữ ngoại hối nhà nước	3 nguyên tắc bắt buộc: Bảo toàn, Thanh khoản, Sinh lời	Điều 9 Nghị định số 50/2014/NĐ-CP

Giải pháp và kiến nghị đề xuất:

• Hoàn thiện thể chế quản lý giao dịch vốn và luồng kiều hối, bảo đảm tính công khai, minh bạch theo chuẩn mực quốc tế.
• Đề xuất khung khổ quản lý đối với các mô hình giao dịch mới và tiền kỹ thuật số nhằm lấp đầy khoảng trống pháp lý.
• Tối ưu hóa cơ chế phối hợp liên ngành nhằm triệt tiêu các kênh ngoại hối phi chính thức và hiện đại hóa quy trình thanh tra, giám sát của Cục Quản lý Dự trữ Ngoại hối Nhà nước.

Đóng góp khoa học: Khóa luận đã cập nhật toàn diện các biến động chính sách và dữ liệu kinh tế - chính trị giai đoạn 2020-2025 (bao gồm các cú sốc thương mại quốc tế, sự biến động tỷ giá USD/VND, thị trường vàng đầu năm 2025 và sự phát triển của tiền mã hóa), khắc phục khoảng trống của các đề tài trước đây vốn chỉ tập trung vào giai đoạn trước hoặc trong đại dịch COVID-19.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu tiếp cận vấn đề dưới lăng kính pháp lý chuyên ngành và vai trò quản trị của chủ thể NHNN; do biến động quốc tế diễn ra liên tục vào đầu năm 2025 (đặc biệt là các chính sách thuế quan đối ứng mới), việc phân tích tác động dài hạn của các rào cản thương mại mới lên tỷ giá hối đoái còn mang tính thời điểm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế pháp lý kiểm soát tài sản số/tiền mã hóa xuyên biên giới; hoàn thiện các giải pháp pháp lý phòng, chống rửa tiền trong các giao dịch vốn quốc tế phức tạp; đánh giá chuyên sâu tác động của các chính sách bảo hộ thương mại toàn cầu tới việc điều hành tỷ giá hối đoái tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế.
  • Cán bộ pháp chế, chuyên viên quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại và tổ chức tín dụng.
  • Cán bộ nghiên cứu, hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý tài chính.
• Nội dung giá trị: Hệ thống hóa chi tiết các quy định pháp luật thực định về quản lý giao dịch vãng lai, giao dịch vốn và dự trữ ngoại hối; chuỗi biểu đồ thống kê đa chiều về tỷ giá, CPI, kiều hối và dự trữ ngoại hối giai đoạn 2000-2025.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Pháp luật Việt Nam định nghĩa ngoại hối bằng phương pháp nào và gồm những cấu phần gì?
Pháp luật Việt Nam sử dụng phương pháp liệt kê cụ thể tại Khoản 1 Điều 4 Pháp lệnh Ngoại hối năm 2013, bao gồm: đồng tiền của quốc gia khác hoặc đồng tiền chung (ngoại tệ); phương tiện thanh toán bằng ngoại tệ (séc, thẻ, hối phiếu); giấy tờ có giá bằng ngoại tệ (trái phiếu, cổ phiếu, kỳ phiếu); vàng thuộc dự trữ ngoại hối nhà nước, vàng trên tài khoản nước ngoài của người cư trú, vàng khối/thỏi/hạt/miếng mang qua biên giới; và đồng Việt Nam trong trường hợp chuyển vào/ra khỏi lãnh thổ hoặc sử dụng trong thanh toán quốc tế.

2. Ba nguyên tắc cốt lõi trong quản lý dự trữ ngoại hối nhà nước chính thức của Việt Nam là gì?
Căn cứ Điều 9 Nghị định số 50/2014/NĐ-CP, việc quản lý dự trữ ngoại hối nhà nước chính thức phải tuân thủ nghiêm ngặt theo 3 nguyên tắc theo thứ tự ưu tiên: Bảo toàn, Thanh khoản và Sinh lời.

3. Khóa luận nêu những rủi ro thương mại và đối ngoại quốc tế cụ thể nào tác động trực tiếp đến chính sách tỷ giá của Việt Nam?
Khóa luận dẫn chứng sự kiện Hoa Kỳ từng đưa Việt Nam vào danh sách điều tra thao túng tiền tệ (tháng 10/2020) và danh sách theo dõi (năm 2023), cùng sự kiện ngày 03/04/2025 khi cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố áp thuế nhập khẩu đối ứng từ 10-50%, trong đó Việt Nam nằm trong nhóm bị áp thuế cao nhất ở mức 46% (hiện đang tạm hoãn thi hành).

4. Điểm khác biệt căn bản giữa quản lý giao dịch vãng lai và giao dịch vốn được tác giả phân tích là gì?
Giao dịch vãng lai là các giao dịch thanh toán, chuyển tiền không vì mục đích chuyển vốn (tiêu dùng, thương mại hàng hóa, dịch vụ, kiều hối) và có xu hướng được tự do hóa tối đa theo Nghị định 70/2014/NĐ-CP. Ngược lại, giao dịch vốn (FDI, đầu tư gián tiếp, vay trả nợ nước ngoài) tiềm ẩn rủi ro nợ quốc gia và biến động vĩ mô nên được NHNN kiểm soát thận trọng, giám sát chặt chẽ theo từng dự án và tài khoản vốn chuyên dùng.

5. Số liệu nào trong văn bản chứng minh sự tăng trưởng dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam?
Theo số liệu từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư được trích dẫn trong khóa luận, tổng vốn đầu tư của Việt Nam ra nước ngoài trong năm 2024 đạt gần 664,8 triệu USD, ghi nhận mức tăng trưởng 57,7% so với năm 2023.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thị Thanh Trà là công trình nghiên cứu hệ thống và cập nhật về pháp luật quản lý ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. Tác phẩm đã phân tích rõ nét cơ sở lý luận, hệ thống hóa khung pháp luật thực định và đánh giá thẳng thắn những thành tựu cũng như hạn chế từ thực tiễn biến động tỷ giá, kiều hối và thị trường vàng giai đoạn 2020-2025. Các nhóm giải pháp hoàn thiện khung khổ pháp lý và nâng cao năng lực thực thi được xây dựng có căn cứ khoa học, đóng góp nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho công tác đào tạo luật học và thực tiễn điều hành chính sách tiền tệ quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VE QUAN LÝ NGOẠI HOI VÀ PHÁP LUẬT QUAN LÝ NGOẠI HOI CUA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC 1. Tông quan về quan lý ngoại hối 1.1 Khái niệm ngoại hỗi Khi nhắc đến danh từ “ngoại hối” có những ý kiến đặt ra đây là thuật ngữ pháp lý hay thuộc phạm trù của kinh tế. Tại mỗi quốc gia hay mỗi công trình nghiên cứu sẽ có những khía cạnh khác nhau dé khai thác thuật ngữ này. Có thé xem xét một số góc độ: Theo từ điển tiếng Việt: Ngoại hối là chứng từ tín dụng và thanh toán biểu hiện bằng ngoại tệ, dùng trong thanh toán quốc té.! Trên góc độ kinh doanh ngoại hối, theo quan điểm của những nhà kinh doanh ngoại hồi Đức những phương tiện thanh toán thể hiện dưới dạng ngoại tệ, gồm: hối phiếu, séc bằng ngoại tệ và sô du có trên tài khoản tại Ngân hàng nước ngoài được hiểu là ngoại hối.

Điều đặc biệt ở đây là ngoại tệ tiền mặt và các kim khí đá quý không được liệt vào danh sách ngoại héi.? Dưới góc độ hoạch định chính sách và quản lý, ngoại hối được hiểu là toàn bộ các loại tiền nước ngoài, các phương tiện chỉ trả có giá trị bằng tiền nước ngoài, các chứng từ, chứng khoán có giá trị có khả năng mang lại ngoại tệ nào đó và toàn bộ các kim khí, đá quý đều thuộc phạm vi ngoại hối cần xem xét, quản lý. Theo đó, ngoại hối bao gồm: + Ngoại tệ tiền mặt, ngoại tệ trên tài khoản ở Ngân hàng nước ngoài; + Các loại chứng từ có giá trị ngoại tệ như các loại cô phiếu, trái phiếu; + Các loại kim khí quý, đá quỹ. Nói gọn lại, ngoại hối là ngoai tệ, các chứng từ có giá trị ngoại tệ có kha năng chuyên đôi ra ngoại tệ và các kim khí đá quý. ? ! Hoàng Phê (2003), Từ điển Tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học, tr.

? JacobBjorheim, Asset Management at Central Banks and Monetary Authorities New Practices in Managing International Foreign Exchange Reserves, Springer (2020), tr. 3 Nguyễn Thị Thuy Linh, Luận văn thạc sĩ “Pháp luật về quan lý ngoại hối của Ngân hang nha nước Việt Nam”, Đại học Quốc Gia Hà Nội (2011). Theo IMF khái niệm ngoại hối được tiếp cận bằng cách định nghĩa: Bat kỳ loại công cụ tài chính nào được sử dụng dé thực hiện thanh toán giữa các quốc gia đều được coi là ngoại hồi.* Danh từ “ngoại hối” dường như chi mang tinh chất “ước lệ” và thiên về ý nghĩa pháp lí nhiều hơn là ý nghĩa kinh tế, mặc dù bản thân ngoại hối là danh từ kinh tế. Lý giải cho điều này, có thé thấy ngoại hối tồn tại trong môi trường kinh tế, là một phần quan trọng của nền kinh tế - trên thực tế đó là danh từ kinh tế.

Tuy nhiên, các định nghĩa về kinh tế được hau hết các quốc gia đưa vào quy định trong pháp luật trở thành một thuật ngữ pháp lý. Nhưng với vai trò thuật ngữ pháp lý thì lại không thể hiện trọn vẹn ý nghĩa kinh tế của thuật ngữ. Boi vậy, thuật ngữ mang tính “ước lệ”. Chính vì lý do đó, pháp luật Việt Nam lựa chọn cách liệt kê dé định nghĩa khái nệm ngoại hối nhằm xác định rõ phạm vi và đối tượng điều chỉnh, đảm báo tính minh bạch trong quản lý.

Cách tiếp cận này giúp quy định pháp lý có tính cụ thé, tránh sự mơ hồ khi áp dụng vào thực tiễn, đồng thời phù hợp với yêu cầu quản lý nhà nước đối với thị trường ngoại hối. Nhờ đó, các chủ thể tham gia thị trường có thể dễ dàng nhận diện và tuân thủ các quy định liên quan. Theo pháp luật Việt Nam, Tại khoản 1 Điều 4 Pháp lệnh Ngoại hối năm 2013 quy định: Ngoại hối bao gồm: a) Đồng tiền của quốc gia khác hoặc đồng tiền chung châu Âu và đồng tiền chung khác được sử dụng trong thanh toán quốc tế và khu vực (sau đây gọi là ngoại tệ); b) Phương tiện thanh toán bằng ngoại tệ, gồm séc, thẻ thanh toán, hối phiếu đòi nợ, hối phiếu nhận nợ và các phương tiện thanh toán khác; c) Các loại giấy tờ có giá bằng ngoại tệ, gồm trái phiếu Chính phủ, trái phiếu công ty, kỳ phiếu, cổ phiến và các loại giấy tờ có giá khác; d) Vàng thuộc dự trữ ngoại hối nhà nước, trên tài khoản ở nước ngoài của người cư trú; vàng dưới dạng khối, thỏi, hạt, miếng trong trường hợp mang vào và mang ra khỏi lãnh thé Việt Nam; “Theo IMF Glossary, IMF, https://www.org/en/About/Glossary truy cập lần cuối 08/01/2025 5 Đại học Luật Ha Nội, Giáo trình Luật Ngân Hang, NXB Công An Nhân Dân (2021), tr. 10 đ) Đồng tiền cia nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong trường hợp chuyến vào và chuyên ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc được sử dụng trong thanh toán quốc tế.

Vậy, ngoại hối là một thuật ngữ dùng dé chỉ phương tiện thanh toán trong các giao dịch quốc tế thé hiện bằng nhiều hình thức như ngoại tệ, công cụ thanh toán bằng ngoại tệ, các loại chứng từ có giá bằng ngoại tệ, vàng tiêu chuẩn quốc tế và đồng tiền quốc gia. Hầu hết, định nghĩa này được tiếp cận theo phương thức liệt kê các hình thái tồn tại của ngoại hối trên thị trường. Băng nhiều cách tôn tại, không chỉ dừng ở tiền từ nhiều quốc gia mà các loại giấy tờ có giá hay các loại kim quý cũng là ngoại hối. Những hình thái tồn tại đó được đưa vào giao dịch giữa các quốc gia và đạt tiêu chuẩn của quốc tế.

Bằng cách đó, ngoại tệ tro nên đa dạng và rộng lớn. Đặc biệt, khi thị trường tiền tệ thé giới ngày càng phát triển thì các hình thai tồn tại của ngoại hối cũng sẽ ngày càng trở nên đa dạng. Khái niệm, đặc điểm về quản lý ngoại hoi Về khái niệm quan lý ngoại hối. Theo từ điển Cambridge: Quản lý là hoạt động hoặc công việc phụ trách một công ty, tổ chức, bộ phận hoặc nhóm nhân viên.Š Theo từ điển tiếng Việt: Quản lý là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định.” Theo khía cạnh hành chính, Quản lý là sự tác động có mục đích của các chủ thé quan li đối với các đối tượng quan lý.Š Quan lý là việc một đối tượng chịu sự quản lý, điều chỉnh của một chú thé có thẳm quyền thông qua các phương thức điều chỉnh khác nhau nhằm đạt được những mục tiêu có kế hoạch.

Vậy chủ thể nào sẽ đứng ra để thực hiện việc quản lý ngoại hối. Điều này nằm trong chức năng, nhiệm vụ của chủ thể. Nhìn nhận về đối tượng đang phân tích là ngoại hối - đối tượng phát triển và ảnh hưởng nhiều mặt trong xã hội và kinh tế. Ngoại hối không nằm yên một vi trí, không nằm riêng trong một đất nước.

Mà tạo ra một thị trường, nơi đó có sự mua bán, trao đổi và mang tên thị trường ngoại hối - nơi diễn ra các giao dịch ngoại hồi." Một thị trường hoạt động một cách sôi nổi, không kể thời gian và có những tác động to ‘Theo Cambridge Dictionary, https://dictionary.org/vi/dictionary/english/management truy cập lần cudi 08/01/2025 7 Gs. Hoang Phê, Từ điển Tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học. 8 Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Hành chính, NXB Công An Nhân Dân (2022). ° Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Ngân Hang, NXB Công An Nhân Dân (2021), tr.

11 lớn tới nhiều yếu tố khác. Vì vậy, yêu cầu quản lý, điều tiết thị trường này là điều tất yếu cần phải đặt ra. Và đặt ra đối với từng quốc gia, vì ngoại hối tham gia vào giao dịch giữa các quốc gia với nhau vì vậy không thé do một cá nhân trong xã hội đứng ra quản lý. Ngoại hối tác động đến các chính sách tiền tệ, tác động đến đồng tiền quốc gia và cả nên tài chính.

Bởi vậy, việc kiểm soát, điều tiết và có chính sách phù hợp đối với thị trường này là vô cùng cần thiết. Để quản lý ngoại hối các quốc gia khác nhau sẽ sử dụng nhiều biện pháp, nhiều công cụ và nhiều tổ chức khác nhau nhằm đạt được hiện quả mong muốn. Dựa trên khái niệm về quản lý và ngoại hối, có thể thấy rằng Nhà nước đóng vai trò chủ thê trong việc quản lý ngoại hối. Hoạt động này được thực hiện thông qua việc áp dụng các công cụ và chính sách nhằm điều tiết, kiểm soát và định hướng thị trường ngoại hối một cách hiệu quả.

Ở góc độ hoạt động, quản lý ngoại hối là đảm hoạt động lên kế hoạch, tổ chức thực hiện và điều hành giao dịch và rủi ro liên quan đến tiền tệ và tỷ giá hối đoái.'° Tiếp cận ở một góc độ khác, quản lý ngoại hối là việc nhà nước áp dụng các chính sách, các biện pháp tác động vào quá trình nhập, xuất ngoại hối (đặc biệt là ngoại tệ) và việc sử dụng ngoại hối theo những mục tiêu nhất định. Từ những công trình đã nghiên cứu va từ những phân tích, tác gia đưa ra khái niệm về quản lý ngoại hối: Là việc nhà nước sử đụng những công cụ, biện pháp và chính sách nhằm tác động, điều chỉnh hoạt động của thị trường ngoại hối nhằm đạt được những mục tiêu, định hướng phát triển đã đặt ra. Đề thực hiện QLNH thì cần trải qua một quá trình từ việc xây dựng, ban hành các văn bản pháp luật, văn bản dưới luật dựa trên chiến lược, định hướng: chỉ đạo thực hiện; phổ biến, áp dụng các chính sách bên cạnh đó là hoạt động thanh tra, kiểm tra việc thực hiện. Và đặc điểm, dựa vào khái niệm của quản lý ngoại hối có thể rút ra một số đặc điểm cơ bán của hoạt động quan lý ngoại hỗi như sau: Thứ nhất, hoạt động quản lý ngoại hồi là hoạt động mang tinh quyên lực nhà nước được thực hiện bởi các chủ thể mang tính quyền lực.

Có thé thấy, sự tác động của thị trường ngoại héi đòi hỏi những chính sách chặt chẽ, có tổ chức, có định hướng của các Chính phủ. Sự biến động của thị trường ngoại !9 Phạm Ngọc Khánh, Luan văn thạc sĩ “Pháp luật về quan lý ngoại hối va thực tiễn thực hiện tại Ngân hang Thương mại cô phân Đâu tư Việt Nam”, Đại học Luật Hà Nội (2023). 12 hối đi liền với thị trường tài chính trong và ngoài nước. Từ đó, những chính sách quản lý ngoại hối cũng đòi hỏi sự linh hoạt, kịp thời.

Việc huy động dự trữ ngoại tệ, nắm bắt tỷ giá hối đoái và kiểm soát lạm phát đi liền với những giai đoạn, những biến động của thị trường.