Tổng quan luận án

Thông tin chung Nội dung chi tiết
Tiêu đề luận án Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay
Tác giả Nguyễn Quỳnh Liên
Người hướng dẫn khoa học TS. Nguyễn Thị Kim Thoa
Cơ sở đào tạo Trường Đại học Luật Hà Nội (Bộ Tư pháp – Bộ Giáo dục và Đào tạo)
Chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
Mã số chuyên ngành 62380102
Năm bảo vệ 2020
Kết cấu luận án Lời cam đoan, Mục lục, Danh mục chữ viết tắt, Mở đầu, 4 Chương (13 tiết), Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ban hành quyết định hành chính (QĐHC) là phương thức quản lý cơ bản và thường xuyên của các cơ quan hành chính nhà nước, thể hiện việc thực thi quyền hành pháp và tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Trong bối cảnh cải cách hành chính, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) theo tinh thần Hiến pháp năm 2013, yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước đối với nhánh hành pháp trở nên cấp thiết.

Thực tiễn quản lý nhà nước giai đoạn 2010–2020 cho thấy nhiều QĐHC ban hành thiếu phù hợp, ban hành sai thẩm quyền hoặc vi phạm trình tự, thủ tục dẫn đến tình trạng khiếu nại, khiếu kiện hành chính kéo dài. Phần lớn công cuộc cải cách thể chế trước đây tập trung vào thủ tục hành chính, tổ chức bộ máy, tài chính công hoặc kiểm soát ban hành văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL), trong khi việc kiểm soát quy trình ban hành các quyết định hành chính cá biệt (áp dụng pháp luật) chưa được nghiên cứu một cách toàn diện và đồng bộ. Cơ chế "kiểm soát trước" (tiền kiểm) ở giai đoạn soạn thảo còn phân tán, thiếu quy định khung thống nhất; các cơ chế "kiểm soát sau" (hậu kiểm) thông qua thanh tra, kiểm tra, giám sát, khiếu nại, tố cáo và xét xử hành chính còn thiếu tính liên thông. Do đó, luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống pháp lý và lý luận này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn, từ đó đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC ở Việt Nam hiện nay, đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 3 nhóm nhiệm vụ cụ thể:

  1. Nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về hoàn thiện pháp luật kiểm soát ban hành QĐHC (khái niệm, nội dung, phạm vi, đặc điểm, tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện, các yếu tố tác động); nghiên cứu kinh nghiệm pháp luật quốc tế để rút ra giá trị tham khảo cho Việt Nam.
  2. Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng quy định pháp luật thực định về kiểm soát ban hành QĐHC ở Việt Nam; nhận diện các hạn chế, vướng mắc trong quy định và thực tiễn thi hành, đồng thời chỉ ra nguyên nhân của những tồn tại đó.
  3. Xác định quan điểm định hướng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật thực định về kiểm soát ban hành QĐHC trong các lĩnh vực quản lý nhà nước của các cơ quan nhà nước tại Việt Nam.
  • Phạm vi nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu các QĐHC được ban hành dưới hình thức văn bản do cơ quan hành chính nhà nước và các cơ quan, tổ chức được giao thực hiện chức năng quản lý nhà nước ban hành, có tác động pháp lý trực tiếp ra bên ngoài đối với cá nhân, tổ chức chịu sự quản lý (QĐHC cá biệt). Luận án loại trừ:
    • Các QĐHC quy phạm pháp luật (đã được điều chỉnh bởi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật).
    • Các quyết định điều chỉnh nội bộ của cơ quan nhà nước.
    • Các quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan tư pháp, cơ quan lập pháp trong quá trình thực hiện chức năng chuyên môn.
    • Các quyết định nội bộ của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế.
  • Phạm vi không gian: Hoạt động ban hành và kiểm soát QĐHC của các cơ quan hành chính nhà nước ở cả cấp trung ương và địa phương trên lãnh thổ Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Tập trung khảo sát thực tiễn pháp luật từ năm 2010 đến năm 2020 (giai đoạn thực hiện Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2011–2020).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân tích tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài thông qua các nhóm công trình trong nước và quốc tế:

Các công trình nghiên cứu trong nước

  • Nhóm công trình về quyết định hành chính và ban hành quyết định hành chính:
    • Giáo trình đào tạo: Giáo trình Luật Hành chính của Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Hành chính Quốc gia.
    • Sách chuyên khảo: Sách "Tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính" của TS. Bùi Thị Đào (NXB Chính trị quốc gia, 2015); Sách "Tính minh bạch của quyết định hành chính" của Viện Nghiên cứu Chính sách, Pháp luật và Phát triển.
    • Đề tài khoa học: Đề tài cấp Bộ "Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan nhà nước" (Viện Khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp, 2012); Đề tài "Thực trạng ủy quyền, pháp luật ủy quyền trong lĩnh vực quản lý, điều hành hành chính và các giải pháp hoàn thiện" (Viện Khoa học pháp lý, 2014); Đề tài "Bảo đảm tính hợp pháp của quyết định hành chính ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp" (Viện Khoa học pháp lý, 2016); Đề tài cấp trường "Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính ở nước ta trong giai đoạn hiện nay" (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2015); Đề tài "Thực tiễn về việc ban hành quyết định hành chính ở Bộ Tư pháp và giải pháp hoàn thiện" (Viện Khoa học pháp lý, 2011).
    • Bài báo khoa học: Nghiên cứu của GS.TS. Phạm Hồng Thái (2013), TS. Nguyễn Bá Chiến (2013), TS. Trần Thị Hiền (2014), TS. Nguyễn Hoàng Anh (2013, 2014), TS. Nguyễn Văn Quang (2013), TS. Bùi Thị Đào (2008).
    • Luận văn, luận án: Luận văn của Bùi Thúy Chinh (2011), Lê Thị Liên Chi (2014), Nguyễn Thị Quang Đức (2014), Lê Thanh Huyền (2015), Mai Xuân Sơn (2015); Luận án tiến sĩ của Bùi Thị Đào.
  • Nhóm công trình về kiểm soát ban hành quyết định hành chính:
    • Đề án "Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính" (Viện Khoa học pháp lý, 2014).
    • Các bài viết chuyên đề của ThS. Nguyễn Thị Thu Hương (2011) về quyền hạn kiểm tra tính hợp pháp QĐHC của Tòa án, ThS. Nguyễn Quỳnh Liên (2019) về hoàn thiện pháp luật kiểm soát ban hành QĐHC.
    • Các công trình về thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và tài phán hành chính.

Các công trình nghiên cứu ngoài nước

  • Các ấn phẩm chuyên khảo về luật hành chính quốc tế: Công trình "Pháp luật hành chính của Cộng hòa Pháp" của Martine Lombard và Gilles Dumont (bản tiếng Việt, NXB Tư pháp, 2007); "Administrative Law" của Roger Douglas, Michel Head, Yee-Fui Ng, Margaret Hyland (Úc, 2006); "Tradition and Change in Administrative Law: An Anglo-German Comparison" của Matina Kunnecke (Đức và Anh, 2007).
  • Các nghiên cứu chuyên sâu về luật thủ tục hành chính và kiểm soát QĐHC: Bài viết của TS. Thomas Schmitz về tính hợp pháp của QĐHC theo luật Đức và Châu Âu (2013); các nghiên cứu của TS. Phạm Hồng Quang về kinh nghiệm của Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc (2013); nghiên cứu của TS. Hoàng Ly Anh về pháp luật Úc; sách "Luật hành chính của một số nước trên thế giới" của Phạm Văn Lợi và Hoàng Thị Ngân; các tài liệu khảo cứu Luật Hành chính công và Luật Thủ tục hành chính của Hoa Kỳ, Na Uy, Hà Lan, Đan Mạch.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận QĐHC dưới góc độ lý luận chung, nghiên cứu từng thuộc tính riêng lẻ (hợp pháp, hợp lý, minh bạch), xem xét trong một lĩnh vực hẹp (như đất đai), hoặc nghiên cứu các thiết chế thanh tra, kiểm tra, xét xử hành chính độc lập. Chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp, tổng thể và có hệ thống toàn bộ cơ chế pháp lý kiểm soát ban hành QĐHC xuyên suốt "vòng đời" của quyết định — kết nối thống nhất từ khâu tiền kiểm (soạn thảo, thẩm định, lấy ý kiến) đến khâu hậu kiểm (theo dõi thi hành, thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, khiếu kiện và xử lý trách nhiệm bồi thường nhà nước). Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm trung tâm

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận triết học Mác – Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử), tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Luận án xác lập và làm rõ các khái niệm cốt lõi:

  • Quyết định hành chính (cá biệt): Là kết quả sự thể hiện ý chí quyền lực đơn phương của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, người có chức vụ, tổ chức và cá nhân được trao quyền, thực hiện trên cơ sở và để thi hành pháp luật, theo trình tự và hình thức do pháp luật quy định, có tác động pháp lý trực tiếp đối với cá nhân, tổ chức bên ngoài hệ thống, nhằm giải quyết một vấn đề cụ thể trong quản lý hành chính nhà nước.
  • Kiểm soát ban hành quyết định hành chính: Toàn bộ các hoạt động xem xét, theo dõi, đánh giá nhằm ngăn ngừa, loại bỏ các nguy cơ ban hành QĐHC sai trái hoặc xử lý kịp thời các QĐHC sai trái, bảo đảm quyết định được ban hành hợp pháp, hợp lý, khả thi và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước cũng như quyền lợi chính đáng của đối tượng quản lý.
  • Kiểm soát trước (tiền kiểm): Kiểm soát trong nội bộ quy trình soạn thảo, lấy ý kiến, thẩm định, thông qua và ban hành QĐHC.
  • Kiểm soát sau (hậu kiểm): Kiểm soát trong quá trình tổ chức thi hành thông qua hoạt động giám sát của cơ quan dân cử, kiểm tra hành chính, thanh tra nhà nước, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xét xử của Tòa án.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án áp dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý định tính:

  • Phương pháp khảo sát và phân tích tài liệu: Thu thập, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết của Đảng, báo cáo tổng kết thực tiễn, số liệu từ các bộ, ngành và Tòa án liên quan đến ban hành và xử lý QĐHC.
  • Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Trao đổi, phỏng vấn sâu các nhà khoa học, chuyên gia lập pháp, cán bộ quản lý và người làm thực tiễn trong các hội thảo, tọa đàm khoa học.
  • Phương pháp tổng kết thực tiễn: Tổng hợp các vướng mắc, sai phạm phổ biến trong việc ban hành QĐHC trên thực tế để phân tích nguyên nhân thể chế.
  • Phương pháp so sánh pháp luật: Phân tích, đối chiếu mô hình kiểm soát QĐHC của các quốc gia thuộc hệ thống Civil Law (Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc) và Common Law (Anh, Úc, Hoa Kỳ) để rút ra bài học kinh nghiệm.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Xử lý logic dữ liệu pháp lý và thực tiễn để xây dựng hệ thống luận điểm, tiêu chí đánh giá và kiến nghị lập pháp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước thành 2 nhóm lớn (về QĐHC và về kiểm soát ban hành QĐHC). Tác giả chỉ ra các nội dung lý luận đã được làm sáng tỏ ở các công trình đi trước, đồng thời xác định các vấn đề chưa được giải quyết thấu đáo:

  • Thiếu một khung pháp lý thống nhất điều chỉnh quy trình ban hành các quyết định hành chính cá biệt.
  • Cơ chế kiểm soát trước trong nội bộ cơ quan hành chính chưa được quy định chặt chẽ, thiếu các quy định bắt buộc về tham vấn, giải trình và đánh giá tác động đối với các quyết định bất lợi cho người dân.
  • Mối liên kết giữa các hình thức kiểm soát sau (thanh tra, khiếu nại và xét xử hành chính) còn rời rạc.

Trên cơ sở đó, tác giả xác lập các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu làm kim chỉ nam cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận của việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính

Chương 2 tập trung xây dựng nền tảng lý luận toàn diện về kiểm soát ban hành QĐHC:

  • Đặc trưng của QĐHC: Phân tích 7 đặc điểm pháp lý cơ bản của QĐHC (về chủ thể ban hành, tính chất áp dụng pháp luật, hình thức văn bản, trình tự thủ tục luật định, nội dung tạo quyền hoặc tạo nghĩa vụ, đối tượng tác động bên ngoài và tính chất áp dụng một lần). Phân loại QĐHC theo nội dung (quyết định có lợi, quyết định bất lợi, quyết định bất lợi cho bên thứ ba, quyết định liên quan đến lợi ích cộng đồng) để xác định mức độ kiểm soát tương ứng.
  • Bản chất của kiểm soát ban hành QĐHC: Làm rõ tính tất yếu khách quan của việc kiểm soát quyền lực nhà nước, nhu cầu nội tại của nền hành chính và yêu cầu bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Phân tích các phương thức kiểm soát (tiền kiểm và hậu kiểm) và tiêu chí kiểm soát (tính hợp pháp: thẩm quyền, nội dung, trình tự thủ tục, hình thức; tính hợp lý: mục đích quản lý, tính tương xứng, tính khả thi, tính minh bạch).
  • Tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật: Xác định các tiêu chuẩn về tính toàn diện, tính đồng bộ, tính thống nhất, tính khả thi và tính minh bạch của hệ thống quy phạm điều chỉnh hoạt động này.
  • Kinh nghiệm quốc tế: Khảo cứu pháp luật Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Hoa Kỳ. Rút ra 3 bài học lớn cho Việt Nam: (1) Ban hành luật chung về thủ tục hành chính/ban hành QĐHC; (2) Đề cao quyền được lắng nghe, tham vấn ý kiến và nghĩa vụ giải trình của cơ quan công quyền trước khi ra quyết định bất lợi; (3) Thiết lập cơ chế tài phán hành chính độc lập, trao quyền cho Tòa án phán quyết hủy bỏ hoặc buộc sửa đổi QĐHC trái pháp luật.

Chương 3: Thực trạng pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 rà soát và đánh giá thực trạng các nhóm quy phạm pháp luật thực định điều chỉnh việc kiểm soát ban hành QĐHC:

  • Thực trạng theo 6 nhóm quy định:
    1. Chủ thể kiểm soát: Phân định thẩm quyền kiểm soát của cơ quan dân cử (Quốc hội, HĐND), cơ quan hành chính cấp trên, cơ quan thanh tra, Tòa án nhân dân và sự tham gia giám sát của Mặt trận Tổ quốc, công dân.
    2. Tiêu chí kiểm soát tính hợp pháp và hợp lý: Tiêu chí tính hợp pháp đã được ghi nhận rải rác nhưng thiếu định lượng cụ thể; tiêu chí tính hợp lý (như nguyên tắc tương xứng, bảo đảm quyền lợi chính đáng) chưa được luật hóa rõ ràng.
    3. Quy trình, thủ tục kiểm soát: Còn nặng về thủ tục nội bộ; thiếu vắng quy trình bắt buộc về giải trình, đối thoại công khai trước khi ban hành các quyết định có tính chất cưỡng chế, thu hồi, xử phạt.
    4. Xử lý kết quả kiểm soát: Quy định về đình chỉ, sửa đổi, hủy bỏ, bãi bỏ QĐHC sai trái còn phân tán ở nhiều luật chuyên ngành (Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Khiếu nại, Luật Tố tụng hành chính).
    5. Kiểm soát xử lý kết quả QĐHC bất hợp pháp: Cơ chế khắc phục hậu quả, khôi phục quyền lợi của người bị thiệt hại và thi hành các bản án hành chính của Tòa án còn gặp nhiều khó khăn.
    6. Trách nhiệm của chủ thể ban hành: Quy định về trách nhiệm công vụ, kỷ luật cán bộ và trách nhiệm bồi thường nhà nước (theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước) chưa thực sự tạo áp lực răn đe đủ mạnh.
  • Đánh giá ưu điểm và hạn chế: Ghi nhận sự chuyển biến tích cực trong việc mở rộng thẩm quyền xét xử hành chính của Tòa án và tăng cường công khai thủ tục. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất là hệ thống pháp luật còn phân tán, thiếu đạo luật khung điều chỉnh quy trình ban hành QĐHC cá biệt, dẫn đến sự tùy nghi, thiếu nhất quán giữa các ngành, địa phương.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam

Chương 4 đề xuất định hướng và giải pháp cụ thể:

  • 5 quan điểm chỉ đạo:
    1. Thể chế hóa đầy đủ đường lối của Đảng về cải cách hành chính, xây dựng nền hành chính liêm chính, phục vụ, kiến tạo phát triển.
    2. Cụ thể hóa quy định Hiến pháp 2013 về kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân.
    3. Tạo lập khuôn khổ pháp lý chung, bảo đảm tính đồng bộ, nhất quán của các quy định kiểm soát.
    4. Thiết lập nguyên tắc công khai, minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan hành chính.
    5. Bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam và hội nhập quốc tế.
  • Các nhóm giải pháp:
    • Giải pháp chung: Đẩy mạnh nghiên cứu lý luận; nâng cao hiệu quả công tác theo dõi thi hành pháp luật; rà soát, hệ thống hóa thường xuyên các văn bản pháp luật về kiểm soát QĐHC.
    • Giải pháp cụ thể hoàn thiện pháp luật:
      • Xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở tầm luật (Luật Ban hành quyết định hành chính hoặc Luật Thủ tục hành chính) nhằm chuẩn hóa quy trình ban hành QĐHC cá biệt.
      • Hoàn thiện quy chế "kiểm soát trước": Bắt buộc quy trình lấy ý kiến, đối thoại, tham vấn đối tượng chịu tác động đối với các quyết định bất lợi; quy định rõ cơ chế ủy quyền và kiểm soát ủy quyền.
      • Hoàn thiện quy chế "kiểm soát sau": Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra chuyên ngành; nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại; tăng cường tính độc lập và hiệu lực thi hành các phán quyết của Tòa án hành chính; hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường nhà nước.
    • Giải pháp bổ trợ: Nâng cao năng lực, phẩm chất của đội ngũ cán bộ, công chức; ứng dụng công nghệ thông tin (Chính phủ điện tử) để minh bạch hóa toàn bộ quy trình ban hành và theo dõi thi hành QĐHC.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án nêu rõ các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

Đóng góp về mặt lý luận

  • Bổ sung và chuẩn hóa hệ thống khái niệm khoa học pháp lý về "kiểm soát ban hành QĐHC", "pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC".
  • Làm rõ bản chất, đặc điểm, nội dung, phương thức (tiền kiểm - hậu kiểm) và xác lập các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về kiểm soát ban hành QĐHC.
  • Tổng hợp và chỉ ra những giá trị tham khảo có tính chọn lọc từ kinh nghiệm lập pháp của các quốc gia trên thế giới phù hợp với thể chế chính trị và bối cảnh cải cách của Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng pháp luật thực định Việt Nam theo 6 nhóm quy định chức năng, chỉ ra những mâu thuẫn, chồng chéo và khoảng trống pháp luật hiện hành.
  • Nhận diện nguyên nhân gốc rễ của tình trạng ban hành QĐHC sai sót, kém hiệu quả, xuất phát từ việc thiếu vắng một quy trình lập quy chuẩn cho quyết định hành chính cá biệt.
  • Xây dựng hệ thống luận cứ khoa học, đề xuất 5 quan điểm định hướng cùng các nhóm giải pháp lập pháp mang tính khả thi, trọng tâm là kiến nghị ban hành đạo luật điều chỉnh chung hoạt động ban hành quyết định hành chính.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Theo giới hạn phạm vi nghiên cứu do tác giả tự xác định, luận án chỉ tập trung vào các QĐHC cá biệt thể hiện bằng văn bản do cơ quan hành chính nhà nước hoặc cơ quan được ủy quyền quản lý nhà nước ban hành có tác động ra bên ngoài. Các QĐHC nội bộ, quyết định mang tính hiệu lệnh/lời nói/ký hiệu, quyết định của các cơ quan tố tụng, tư pháp, lập pháp và các tổ chức đoàn thể không nằm trong phạm vi giải quyết của công trình. Dữ liệu thực tiễn tập trung chủ yếu trong mốc thời gian 2010–2020.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Tiếp tục nghiên cứu sâu việc xây dựng dự thảo Luật Ban hành quyết định hành chính hoặc Luật Thủ tục hành chính tại Việt Nam.
    • Nghiên cứu kiểm soát các dạng quyết định hành chính phi văn bản (hành vi hành chính, quyết định hành chính điện tử/tự động hóa trong bối cảnh chuyển đổi số và Chính phủ số).
    • Nghiên cứu cơ chế kiểm soát đối với các quyết định hành chính trong từng lĩnh vực chuyên sâu có tỷ lệ khiếu kiện cao (như đất đai, bồi thường giải phóng mặt bằng, xử phạt vi phạm hành chính).

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị ứng dụng và tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý và cơ quan lập pháp (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tư pháp): Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn trực tiếp cho công tác xây dựng chính sách, soạn thảo dự án Luật Ban hành quyết định hành chính, Luật Thủ tục hành chính, sửa đổi Luật Khiếu nại, Luật Tố tụng hành chính và Luật Xử lý vi phạm hành chính.
  • Cơ quan hành chính nhà nước các cấp: Làm tài liệu tham khảo để chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ soạn thảo, ban hành, rà soát và tự kiểm tra QĐHC tại các bộ, ngành và Ủy ban nhân dân địa phương.
  • Cơ quan Tòa án và Viện kiểm sát: Cung cấp khung tiêu chí đánh giá tính hợp pháp, hợp lý của QĐHC bị khiếu kiện trong quá trình xét xử các vụ án hành chính.
  • Cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu: Tài liệu chuyên khảo phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, khoa học quản lý công và hành chính công.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu đối với loại quyết định hành chính nào?

Luận án chỉ tập trung nghiên cứu các quyết định hành chính cá biệt (văn bản áp dụng pháp luật) được thể hiện dưới hình thức văn bản, do cơ quan hành chính nhà nước hoặc cơ quan, tổ chức được giao nhiệm vụ quản lý nhà nước ban hành, có tác động pháp lý trực tiếp ra bên ngoài hệ thống tới cá nhân, tổ chức chịu sự quản lý. Luận án không nghiên cứu VBQPPL, quyết định nội bộ và quyết định của cơ quan lập pháp, tư pháp, tố tụng.

2. Sự khác biệt giữa kiểm soát trước (tiền kiểm) và kiểm soát sau (hậu kiểm) theo luận án là gì?

  • Kiểm soát trước (tiền kiểm): Là toàn bộ các biện pháp được tiến hành trong nội bộ quy trình ban hành QĐHC (từ lập đề xuất, soạn thảo, tham vấn ý kiến đối tượng tác động, kiểm tra nội bộ đến thẩm định tính hợp pháp, hợp lý trước khi người có thẩm quyền ký ban hành) nhằm phòng ngừa sai sót.
  • Kiểm soát sau (hậu kiểm): Là các hoạt động kiểm tra, thanh tra, giám sát của cơ quan dân cử, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xét xử của Tòa án sau khi QĐHC đã được ban hành và đưa vào tổ chức thi hành nhằm phát hiện, xử lý quyết định sai trái và khắc phục hậu quả.

3. Tác giả phân loại quyết định hành chính theo các tiêu chí nào để phục vụ mục tiêu kiểm soát?

Luận án phân loại QĐHC theo 3 tiêu chí chính:

  • Theo nội dung điều chỉnh: QĐHC có lợi (tạo quyền) và QĐHC bất lợi (tạo nghĩa vụ, hạn chế quyền, bất lợi cho bên thứ ba, quyết định liên quan đến lợi ích cộng đồng).
  • Theo chủ thể ban hành: QĐHC do tập thể ban hành và QĐHC do cá nhân có thẩm quyền ban hành.
  • Theo phạm vi, đối tượng điều chỉnh: QĐHC nội bộ và QĐHC có tác động ra bên ngoài hệ thống.

4. Luận án chỉ ra các bài học kinh nghiệm quốc tế nào cho Việt Nam?

Luận án rút ra các bài học chính: (1) Cần thiết phải ban hành một đạo luật chung điều chỉnh thống nhất trình tự, thủ tục ban hành QĐHC; (2) Mở rộng quyền được lắng nghe, giải trình của đối tượng chịu tác động trước khi cơ quan nhà nước ban hành quyết định bất lợi; (3) Nâng cao vai trò hậu kiểm độc lập của Tòa án đối với tính hợp pháp và hợp lý của các quyết định công quyền.

5. Đâu là giải pháp trọng tâm mà luận án đề xuất để hoàn thiện pháp luật?

Giải pháp trọng tâm là xây dựng và ban hành một đạo luật thống nhất (Luật Ban hành quyết định hành chính hoặc Luật Thủ tục hành chính) nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý chung cho toàn bộ quy trình ban hành, kiểm soát trước và xử lý hậu quả của các quyết định hành chính cá biệt, khắc phục tình trạng quy định phân tán, chồng chéo hiện nay.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Quỳnh Liên là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về pháp luật kiểm soát ban hành quyết định hành chính tại Việt Nam trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và cải cách hành chính. Bằng việc kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo cứu kinh nghiệm quốc tế và đánh giá thực trạng pháp luật thực định giai đoạn 2010–2020, luận án đã làm rõ các khiếm khuyết của cơ chế tiền kiểm và hậu kiểm hiện hành. Công trình đóng góp hệ thống quan điểm toàn diện và các giải pháp lập pháp thiết thực, trọng tâm là kiến nghị ban hành đạo luật khung điều chỉnh quy trình ban hành quyết định hành chính nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và bảo đảm quyền lợi của người dân.