CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐẤU THẦU 1. Những vấn đề cơ bản về đấu thầu 1. Mua sắm Từ mua sắm trong tiếng anh là “Procurement” có nghĩa là việc bỏ tiền ra để có được một sản phẩm, một dịch vụ mong muốn. Hoạt động mua sắm rất đa dạng, phong phú tùy thuộc vào chủ thể thực hiện mua sắm, điều kiện mua sắm và nguồn tiền sử dụng cho mua sắm.
Việc mua sắm nhỏ lẻ của các cá nhân hay hộ gia đình diễn ra hàng ngày, bên mua thường tự tìm kiếm bên bán rồi tự quyết định việc mua sắm dựa trên cơ sở thỏa thuận giá giữa hai bên. Trong trường hợp mua sắm với khối lượng, số lượng lớn hoặc giá trị lớn, bên mua sẽ mời nhiều bên bán đến để so sánh lựa chọn bên bán ưng ý nhất, cách làm như vậy gọi là “đấu thầu”. Đấu thầu Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở đảm bảo cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Bên mời thầu là cơ quan, tổ chức có chuyên môn và năng lực để thực hiện các hoạt động đấu thầu bao gồm: - Chủ đầu tư hoặc tổ chức do chủ đầu tư quyết định thành lập hoặc lựa chọn - Đơn vị mua sắm tập trung - Đơn vị dự toán trực tiếp sử dụng nguồn vốn mua sắm thường xuyên - Cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc tổ chức trực thuộc do cơ quan nhà nước có thẩm quyền lựa chọn 8 Nhà thầu là tổ chức kinh tế có đủ điều kiện và có tư cách pháp nhân để tham gia đấu thầu Chủ đầu tư là tổ chức sở hữu vốn hoặc tổ chức được giao thay mặt chủ sở hữu vốn, tổ chức vay vốn trực tiếp quản lý quá trình thực hiện dự án Như vậy có thể thấy đấu thầu là một phần của quá trình mua sắm: quá trình mua sắm bắt đầu từ khi bên mua có nhu cầu mua sắm và kết thúc sau khi bên mua nhận đầy đủ sản phẩm muốn mua, còn quá trình đấu thầu bắt đầu khi bên mua lập kế hoạch mua sắm và kết thúc sau khi bên mua chọn được bên bán.
Sự khác biệt giữa mua sắm khu vực tư nhân và mua sắm công Sự tương đồng duy nhất gữa mua sắm công và mua sắm trong khu vực tư nhân đó là đối tượng mua sắm gồm: hàng hóa, dịch vụ tư vấn, phi tư vấn, công trình xây dựng…Còn lại mua sắm trong hai khu vực này có sự khác biệt rất lớn. Nguyên nhân chính tạo ra những sự khác biệt là ở nguồn gốc sở hữu của khoản tiền sử dụng cho hoạt động mua sắm. Khác biệt thứ nhất: Mục đích Mua sắm của khu vực tư nhân nhằm mục đích tạo ra các tài sản hồ hình và hữu hình để thực hiện hoạt động sản xuất kinh doanh của một tổ chức tư nhân (thường là doanh nghiệp) và để tạo ra lợi nhuận. Mua sắm công có hai mục đích: thứ nhất là tạo ra các tài sản hữu hình và vô hình để hỗ trợ hoạt động của cơ quan chính phủ ở các cấp địa phương cũng như trung ương.
Thứ hai là để cung cấp các dịch vụ công cộng cho người dân. Khác biệt thứ hai: Các bên liên quan và người thụ hưởng Mua sắm của khu vực tư nhân: Các bên liên quan trực tiếp là các nhà cung cấp và các các nhân hoặc tổ chức tư nhân. Người được thụ hưởng lợi ích từ hoạt động mua sắm là các cổ đông của doanh nghiệp và chủ sở hữu tổ chức tư nhân, những cá nhân này được hưởng lợi dưới dạng lợi nhuận từ hoạt động mua sắm mang lại. 9 Mua sắm công: Các bên liên quan không chỉ bao gồm các nhà cung cấp và các tổ chức thực hiện mua sắm công mà còn bao gồm cả các cơ quan quản lý nhà nước ở các cấp và các nhà tài trợ vốn (các tổ chức chính phủ, phi chính phủ ở phạm vi khu vực hoặc quốc tế).
Người thụ hưởng từ hoạt động mua sắm công là một số lượng rất lớn người dân trong một quốc gia, trong một địa phương cụ thể - đó là những người sử dụng các dịch vụ công trong lĩnh vực giao thông, y tế, giáo dục và các dịch vụ khác. Khác biệt thứ ba: Quy định áp dụng trong mua sắm Mua sắm của khu vực tư nhân: Tuân thủ chủ yếu theo các hợp đồng được ký kết và phù hợp với các luật liên quan (Luật dân sự, luật thương mại…) và không có bộ luật riêng dành cho hoạt động mua sắm tư nhân. Mua sắm công: Phải tuân theo các quy định của pháp luật về mua sắm công 1. Khác biệt thứ tư: Việc giám sát Mua sắm của khu vực tư nhân do chính các tổ chức tư nhân tự giám sát mà không cần có sự tham gia của cộng đồng hoặc các cơ quan quản lý nhà nước.
Cá nhân tham gia vào hoạt động mua sắm của khu vực tư nhân chỉ chịu trách nhiệm trước ban lãnh đạo của tổ chức tư nhân. Mua sắm công luôn đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của các cơ quan quản lý nhà nước, của các tổ chức tài trọ khu vực, quốc tế và của cộng đồng. Khác biệt thứ năm: Mô hình tổ chức thực hiện Mua sắm của khu vực tư nhân do từng tổ chức tư nhân tự thực hiện mỗi khi có nhu cầu hoặc theo một kế hoạch đã được lập trước đó. Hoạt động mua sắm của các tổ chức cá nhân không phụ thuộc vào nhau.
Mua sắm công có thể phải thực hiện theo mô mình tập trung, có nghĩa là tồn tại một cơ quan đầu mối thực hiện mua sắm. Khác biệt thứ sáu: Nhân sự thực hiện Mua sắm của khu vực tư nhân: Các các nhân thực hiện mua sắm thường do chủ sở hữu của tổ chức lựa chọn dựa trên sự tin cậy lẫn nhau. Yêu cầu 10 về trình độ chuyên môn cũng như đạo đức nghề nghiệp hầu như không đặt ra cho các các nhân này. Mua sắm công đòi hỏi các cá nhân tham gia phải đáp ứng nhiều điều kiện bắt buộc về trình độ chuyên môn cũng như đạo đức nghề nghiệp, trong một số trường hợp đòi hỏi phải có kinh nghiệm nhất định.
Nguyên tắc thực hiện đấu thầu Mục đích của đấu thầu là lựa chọn được nhà thầu đáp ứng tốt nhất các điều kiện của HSMT để ký các hợp đồng cung cấp dịch vụ, hàng hóa hay xây lắp nhằm đạt được mục tiêu mua sắm của một tổ chức. Để đạt được mục đích này, đấu thầu cần tuân thủ những nguyên tắc như: cạnh tranh, công bằng, công khai, minh bạch và hiệu quả. Nguyên tắc cạnh tranh Trên góc độ lý thuyết, cạnh tranh trong đấu thầu được hiểu là các nhà thầu thuộc mọi thành phần kinh tế đều được tạo điều kiện thuận lợi để tham gia đấu thầu, tất cả các nhà thầu có đủ khả năng về kỹ thuật cũng như tài chính và mong muốn đều có quyền tham gia đấu thầu, không phân biệt là nhà thầu trong nước hay nhà thầu quốc tế. Số lượng nhà thầu tham gia đấu thầu càng lớn thì bên mòi thầu càng có nhiều cơ hội để lựa chọn được nhà thầu tốt.
Nguyên tắc công bằng Công bằng được hiểu là tất cả các nhà thầu khi cùng tham gia đấu thầu thì được hưởng những quyền lợi như nhau và phải có các nghĩa vụ như nhau. Một trong những phương thức quan trọng để bên mời thầu sử dụng để đảm bảo quyền lợi của nhà thầu là cung cấp đầy đủ, chính xác các thông tin cần thiết vào cùng một thời điểm cho tất cả các nhà thầu. Các nhà thầu có mức độ đáp ứng như nhau thì được đánh giá bằng nhau và không có bất kỳ sự ưu tiên hay ngoại lệ nào. Nguyên tắc công khai Công khai trong đấu thầu được hiểu là các thông tin về hoạt động đấu thầu (Ví dụ: tổ chức nào thực hiện đấu thầu, khi nào, nội dung đấu thầu, quy mô như thế nào, nhà thầu nào trúng, nhà thầu nào vi phạm, xử lý các vấn đề trong đấu thầu…) phải được thông báo rộng rãi và đầy đủ trên các phương tiện thông tin phù hợp để các tổ chức và các nhân liên quan trực tiếp được tiếp tiếp cận một cách kịp thời.
Để đảm bảo nguyên tắc này, việc xác định phạm vi phương tiện và thời điểm truyền thông có vai trò quan trọng đối với các bên liên quan. Nguyên tắc minh bạch Minh bạch được hiểu là mọi thông tin trong HSMT cũng như quyết định do các chủ thể liên quan đến hoạt động đấu thầu đưa ra (các chủ thể bao gồm: bên mời thầu, chủ đầu tư, các cơ quan quản lý nhà nước, các định chế tài chính khu vực và quốc tế…_ phải được cung cấp đầy đủ, rõ ràng đáng tin cậy để không gây ra sự hiểu lầm cho các bên khác. Các thông tin và quyết định không được đưa ra một cách tùy tiện và phải dựa trên cơ sở khoa học, khách quan, luật pháp… 1. Nguyễn tắc hiệu quả Đấu thầu sử dụng nguồn tiền của nhà nước hoặc do nhà nước quản lý nên phải đảm bảo hiệu quả về mọi mặt, cả kinh tế lẫn xã hội.
Về mặt kinh tế, đấu thầu phải lựa chọn được những nhà thầu đáp ứng được các yêu cầu (yêu cầu về chất lượng, về thời gian thực hiện) của bên mời thầu với chi phí thấp nhất. Hiệu quả về kinh tế còn được thể hiện ở chi phí và thời gian tổ chức đấu thầu. Hiệu quả về mặt kinh tế đôi khi mâu thuẫn với hiệu quả về mặt xã hội khi hoạt động đấu thầu được thực hiện trong những trường hợp rất khẩn cấp như phòng ngừa, hoặc khắc phục các sự cố thiên tai, bệnh dịch của một địa phương hoặc một quốc gia. Sức khỏe, tính mạng và tài sản của người dân được đặt lên hàng đầu trong những trường hợp này.
Vì thế, trong trường hợp khẩn cấp bên 12 mời thầu có thể phải lựa chọn nhà thầu với mức giá cao hơn bình thường. Hình thức lựa chọn nhà thầu Việc lựa chọn nhà thầu được bên mời thầu thực hiện theo các hình thức khác nhau, tùy thuộc và đặc điểm cụ thể của gói thầu. Có những gói thầu mà tất cả các nhà thầu mong muốn đều được phép tham gia, song có những gói thầu chỉ có một số nhà thầu hoặc thậm chí chỉ có một nhà thầu được phép tham gia.