Chương 1. Cơ sở lý luận về kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất. Thực trạng công tác kế toán quản trị chi phí trong các doanh nghiệp may mặc trên địa bàn thành phố Hải Phòng. Biện pháp hoàn thiện công tác kế toán quản trị chi phí trong các doanh nghiệp may mặc trên địa bàn thành phố Hải Phòng.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ CHI PHÍ TRONG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT.1 Lý luận chung về kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất 1.1 Khái niệm và bản chất của kế toán quản trị chi phí trong DN sản xuất Kế toán quản trị cung cấp thông tin chủ yếu cho các nhà quản trị để đưa ra các quyết định kinh doanh, quyết định đầu tư, quyết định sử dụng các nguồn lực, quyết định quản trị trong doanh nghiệp. Có rất nhiều quan điểm khác nhau về kế toán quản trị: Theo liên đoàn quốc tế IFCA định nghĩa “Kế toán quản trị được xem như một quy trình định dạng, kiểm soát, đo lường, tổng hợp, phân tích, trình bày, giải thích và truyền đạt thông tin tài chính, thông tin phi tài chính liên quan đến hoạt động của tổ chức cho nhà quản trị thực hiện hoạch định, đánh giá kiểm soát, điều hành hoạt động tổ chức nhằm đảm bảo sử dụng có trách nhiệm, hiệu quả nguồn lực kinh tế của tổ chức”. Theo quan điểm này, kế toán quản trị đã được khái quát theo các công việc cụ thể mà các nhà quản trị phải thực hiện với mục tiêu thực hiện và nâng cao hiệu quả của các hoạt động. Theo Burns, Quinn, Warren&Oliveira (2013) định nghĩa ngắn gọn “ Kế toán quản trị là một bộ phận trong tổ chức nhằm cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính trong quá trình ra quyết định của nhà quản lý”.
Theo quan điểm này, KTQT là công cụ cung cấp thông tin cho các nhà quản lý, dựa vào các thông tin đó các nhà quản lý đưa ra quyết định điều hành các hoạt động trong tổ chức nhằm đạt hiệu quả kinh tế cao. Theo Luật kế toán Việt Nam (2015) định nghĩa “Kế toán quản trị là việc thu nhận, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán”. Theo quan điểm này kế toán quản trị được khái quát các bước công việc cụ thể đồng thời là công cụ cung cấp thông tin cho nhà quản trị nhằm đưa ra các quyết định điều hành nội bộ các hoạt động kinh doanh. Như vậy, mỗi quan điểm đề cập đến một góc độ khác nhau của kế toán quản trị, tuy nhiên các khái niệm đều mang đặc điểm chung: Là bộ phận của hệ thống kế toán đơn vị cung cấp thông tin định lượng, đối tượng sử dụng là bên trong đơn vị, với mục đích kiểm soát, hoạch định và ra quyết định trong đơn vị.
Với đối tượng phản ảnh cụ thể là thông tin về chi phí thì kế toán quản trị chi phí là công cụ cung cấp thông tin chi phí cho quá trình ra quyết định của các cấp quản lý. Xuất phát từ quan điểm đó có thể đưa ra khái niệm về kế toán quản trị chi phí như sau: KTQT chi phí là một bộ phận của hệ thống kế toán quản trị, là quá trình thu thập xử lý, cung 7 cấp các thông tin về chi phí hoạt động sản xuất kinh doanh của đơn vị phục vụ cho quá trình lập kế hoạch, kiểm tra, kiểm soát chi phí và ra các quyết định kinh doanh.2 Vai trò của kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất Nhiệm vụ của nhà quản trị doanh nghiệp là điều hành, quản lý và ra các quyết định nhằm đảm bảo cho doanh nghiệp tồn tại và phát triển liên tục bền vững. Để ra quyết định đúng đắn, đòi hỏi nhà quản trị phải có thông tin kế toán quản trị chi phí một cách đầy đủ, chính xác và kịp thời. Cụ thể, vai trò của kế toán quản trị chi phí trong việc cung cấp thông tin cho hệ thống quản lý doanh nghiệp được thể hiện trên các mặt sau: - Đối với chức năng xây dựng kế hoạch: Bước đầu tiên của các nhà quản trị doanh nghiệp là xây dựng kế hoạch ngắn hạn (dài hạn) về hoạt động sản xuất, hoạt động đầu tư,.
mà cụ thể nhiệm vụ của kế toán quản trị chi phí đó chính là việc xây dựng dự toán chi phí. Như vậy, thông tin ban đầu của kế toán quản trị chi phí nhằm mục đích xác định nguồn lực cần huy động phục vụ cho hoạt động trong kỳ tới, làm cơ sở cho việc lập hệ thống dự toán, đây cũng chính là căn cứ giúp doanh nghiệp chủ động được nguồn lực và sử dụng nguồn lực hiệu quả, hạn chế tối đa những rủi ro có thể xảy ra. - Đối với chức năng tổ chức thực hiện kế hoạch: Nhà quản trị luôn cần sử dụng nhiều nguồn thông tin khác nhau, nên kế toán quản trị chi phí có vai trò cung cấp đầy đủ các nội dung về chi phí hoạt động. Kết hợp với việc liên kết có hiệu quả giữa các yếu tố con người, tổ chức và các yếu tố nguồn lực khác để tạo ra thông tin hữu dụng, có như vậy mới có thể tiến hành kế hoạch sao cho đạt kết quả cao nhất.
- Đối với chức năng kiểm tra việc thực hiện kế hoạch: Nhà quản trị phải thường xuyên kiểm tra trong suốt quá trình thực hiện kế hoạch và đánh giá kết quả thực hiện mọi hoạt động kinh tế trong trạng thái thực của chúng, để phát huy ưu điểm, khắc phục hạn chế. Muốn vậy, đòi hỏi nhà quản trị cần được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời. Do đó, đứng ở vị trí là kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp cần đảm bảo cung cấp thông tin hai chiều khi thực hiện kế hoạch và sau đó phải phản hồi lại thông tin về các hoạt động đó. Việc phản hồi thông tin này có thể được phản ánh dưới nhiều hình thức khác nhau, có thể thông qua báo cáo phân tích kết quả, hệ thống báo cáo so sánh giữa thực hiện với kế hoạch hoặc dự toán,.
- Đối với chức năng kiểm soát và đánh giá hiệu quả: 8 Thông qua thước đo tài chính hoặc phi tài chính, kế toán quản trị chi phí sẽ cung cấp những thông tin mà nhà quản trị cần sử dụng, dựa vào toàn bộ thông tin thực tế và kế hoạch được lập ra từ trước đó để tiến hành so sánh, tìm sự chênh lệch (nếu có). Từ đó xác định sự chênh lệch là ưu hay là nhược điểm để có hướng xử lý kịp thời tùy thuộc vào từng tình huống phát sinh. - Đối với chức năng ra quyết định: Ra quyết định là chức năng quan trọng của nhà quản trị, nó xuyên suốt quá trình hoạt động kinh doanh tại tất cả các doanh nghiệp. Mặt khác, trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, các tình huống xảy ra rất đa dạng và phức tạp.
Nên vai trò của kế toán quản trị chi phí là cần thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp các thông tin thông qua việc lập các báo cáo quản trị để tư vấn cho nhà quản trị lựa chọn các phương án, quyết định phù hợp, tối ưu nhất. Theo tác giả, không thể phủ nhận vai trò của kế toán quản trị chi phí trong việc tạo ra thông tin cung cấp cho nhà quản trị doanh nghiệp trong quá trình điều hành và quản lý doanh nghiệp, thế nhưng, quan trọng là bản thân mỗi nhà quản trị doanh nghiệp phải biết cách vận hành và sử dụng bộ máy kế toán quản trị của doanh nghiệp mình như thế nào để hiệu quả, nhằm khai thác triệt để những vai trò của kế toán quản trị, nên trong từng khâu của quy trình quản trị doanh nghiệp, yêu cầu năng lực của nhà quản lý phải linh hoạt và nhạy bén, có như vậy, bộ máy kế toán quản trị mới phát huy được các tính năng của mình, trở thành bộ máy hữu dụng chứ không phải “cỗ máy” tuân theo cài đặt để dập khuôn máy móc.2 Nội dung kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất 1.1 Tổ chức bộ máy kế toán quản trị chi phí ❖ Tổ chức bộ máy kế toán quản trị kết hợp với kế toán tài chính Trong mô hình kết hợp, bộ phận kế toán tài chính và bộ phận kế toán quản trị được kết hợp trong cùng một bộ máy kế toán của đơn vị. Về mặt tổ chức, theo mô hình này không phân chia thành kế toán tài chính và kế toán quản trị riêng biệt mà chia thành các bộ phận kế toán thực hiện các phần hành kế toán cụ thể theo sự phân công. Các bộ phận kế toán, chuyên viên kế toán đồng thời thực hiện cả công việc kế toán tài chính và công việc kế toán quản trị.
9 Sơ đồ 1-1: Mô hình bộ máy kế toán quản trị kết hợp kế toán tài chính (Nguồn trích: Hồ Mỹ Hạnh, Luận án tiến sĩ, 2013) ❖ Tổ chức bộ máy kế toán quản trị độc lập với kế toán tài chính Theo mô hình bộ máy kế toán quản trị và KTTC độc lập nhau, các chuyên gia KTQT độc lập với chuyên gia KTTC. Mô hình này thường được vận dụng ở các đơn vị, doanh nghiệp có quy mô lớn, số lượng các nghiệp vụ kinh tế phát sinh với tần suất nhiều. Sơ đồ 1-1: Mô hình bộ máy kế toán quản trị độc lập kế toán tài chính (Nguồn trích: Hồ Mỹ Hạnh, Luận án tiến sĩ, 2013) 10 ❖ Tổ chức bộ máy kế toán tài chính và kế toán quản trị hỗn hợp Sơ đồ 1-3: Mô hình bộ máy KTQT và KTTC theo kiểu hỗn hợp (Nguồn trích: Hồ Mỹ Hạnh, Luận án tiến sĩ, 2013) Mô hình tổ chức bộ máy KTQT và KTTC hỗn hợp là mô hình kết hợp giữa hai mô hình: mô hình kết hợp và mô hình độc lập. Theo mô hình này thì một số bộ phận KTQT được tổ chức độc lập với KTTC, một số bộ phận khác tổ chức kết hợp với KTTC.
Mô hình này có ưu điểm phù hợp với các đơn vị muốn áp dụng mô hình kế toán độc lập nhưng chưa đủ trình độ quản trị và quy mô chưa đủ để tổ chức theo mô hình KTQT độc lập. Để thực hiện công việc KTQT, người làm KTQT cần có sự hỗ trợ của các trang thiết bị phần cứng, phần mềm và hệ thống mạng viễn thông.