ĐẶT VẤN ĐỀ Suy dinh dƣỡng (SDD) trẻ em là tình trạng phổ biến của các nƣớc nghèo và và các nƣớc đang phát triển. Hiện nay đã có nhiều giải pháp can thiệp cải thiện tình trạng suy dinh dƣỡng, do đó tình trạng suy dinh dƣỡng nhẹ cân đã đạt kết quả khả quan, tuy nhiên tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi trẻ dƣới 5 tuổi còn rất phổ biến tại các nƣớc ở Châu Phi và Đông Nam Châu Á, trong đó có Việt Nam. Tỷ lệ này ở trẻ em dƣới năm tuổi tại Ấn Độ là 38,7%, tại Ethiopia châu Phi năm 2014 là 40,4%, Yemen 46,5% [1]. Tại Việt Nam, tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi ở trẻ em dƣới 5 tuổi trên toàn quốc đã giảm nhiều từ trên 36,5% năm 2000 xuống còn 24,9% vào năm 2014.
Tuy nhiên, tỷ lệ này còn cao ở nhiều tỉnh thành trong cả nƣớc, đặc biệt ở vùng núi phía Bắc và các tỉnh Tây Nguyên [2]. Các nghiên cứu cho thấy có sự tăng nhanh tỷ lệ SDD thấp còi ở nhóm tuổi từ 12 đến 23 tháng và duy trì mức độ cao ở những tháng tuổi tiếp theo [3]. Suy dinh dƣỡng thấp còi gây hậu quả nặng nề đối với sức khỏe và ảnh hƣởng đến phát triền kinh tế xã hội ở các nƣớc đang phát triển và cộng đồng nghèo. Việc giải quyết tình trạng suy dinh dƣỡng thấp còi đã và đang là vấn đề quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới.
Có nhiều nguyên nhân gây suy dinh dƣỡng thấp còi, nguyên nhân và hậu quả của suy dinh dƣỡng thấp còi tạo thành vòng xoắn để lại hậu quả phức tạp và nặng nề không chỉ hiện tại mà cho cả thế hệ sau. Chính vì vậy mà suy dinh dƣỡng thấp còi vẫn là vấn đề thời sự ở nhiều nƣớc trên thế giới. Dinh dƣỡng và chăm sóc sức khỏe là hai yếu tố chính quyết định tăng trƣởng trong 2 năm đầu tiên của cuộc sống. Các nghiên cứu cho thấy 70% sự thiếu hụt các chất dinh dƣỡng xảy ra 1000 ngày đầu đời, 30% giai đoạn 2 đến 5 tuổi.
Cơ hội bắt kịp tăng trƣởng tốt nhất trong 1000 ngày đầu đời. Các cửa sổ cơ hội bắt kịp tăng trƣởng có thể mở rộng trên 24 tháng. Vì vậy nghiên 2 cứu tìm ra các giải pháp cải thiện tình trạng suy dinh dƣỡng thấp còi giúp trẻ bắt kịp tăng trƣởng là cần thiết. Tăng trƣởng chiều dài cơ thể là quá trình phát triển chiều dài các xƣơng dài.
Sự tăng trƣởng và dinh dƣỡng bộ xƣơng đòi hỏi nhiều chất dinh dƣỡng khác nhau nhƣ protein, vitamin C, A, D, kẽm, canxi.Vitamin D là yếu tố quan trọng của quá trình chuyển hoá canxi và phospho trong cơ thể. Thiếu vitamin D và canxi là yếu tố chính gây bệnh còi xƣơng, đây là một trong những nguyên nhân làm hạn chế sự phát triển chiều cao của trẻ [4] dẫn đến suy dinh dƣỡng thấp còi và chiều cao thấp ở ngƣời trƣởng thành [5]. Hiện nay tỷ lệ thiếu vitamin D còn cao tại khắp các châu lục trên thế giới, ở mọi lứa tuổi và ảnh hƣởng không nhỏ tới sức khỏe. Nghiên cứu gần đây cho thấy, khi đã loại trừ các yếu tố liên quan đến thấp còi nhƣ cân nặng sơ sinh thấp, chiều cao bà mẹ thấp, đã cung cấp đủ năng lƣợng, kẽm, sắt thì vẫn thấy lƣợng canxi và vitamin D trong khẩu phần ăn của trẻ SDD thấp còi từ 2 đến 5 tuổi thấp hơn có ý nghĩa so với trẻ bình thƣờng [6].
Trên thế giới và Việt Nam đã có những nghiên cứu bổ sung vitamin D và canxi nhằm cải thiện chiều cao cho trẻ [7], [8]. Tại Việt Nam chƣa có nghiên cứu nào can thiệp bổ sung vitamin D và canxi cho trẻ ở lứa tuổi 12 đến 36 tháng. Phải chăng thiếu vitamin D và canxi ảnh hƣởng đến sự phát triển chiều cao của trẻ, vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu “Hiệu quả cải thiện tình trạng dinh dƣỡng, vitamin D thông qua bổ sung vitamin D3 và chế độ ăn giàu canxi cho trẻ 12 – 36 tháng tuổi‖ từ đó góp phần đƣa ra một giải pháp can thiệp cải thiện tình trạng SDD thấp còi để áp dụng cho cộng đồng. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.
Xác định thực trạng suy dinh dƣỡng, thiếu Vitamin D, một số yếu tố liên quan đến tình trạng suy dinh dƣỡng và thiếu vitamin D ở trẻ 12 -36 tháng tuổi. Đánh giá hiệu quả của bổ sung vitamin D3 và chế độ ăn giàu canxi đối với hàm lƣợng vitamin D huyết thanh và tình trạng suy dinh dƣỡng thấp còi ở đối tƣợng nghiên cứu. GIẢ THIẾT NGHIÊN CỨU 1. Tỷ lệ thiếu vitamin D cao ở nhóm trẻ 12 đến 36 tháng tuổi.
Bổ sung vitamin D và chế độ giàu canxi cho trẻ 12 đến 36 tháng có hiệu quả làm tăng hàm lƣợng vitamin D huyết thanh, tăng chiều cao cho trẻ và giảm tỷ lệ SDD thấp còi. Khái niệm và thực trạng suy dinh dƣỡng thấp còi ở trẻ em 1. Khái niệm Tình trạng dinh dƣỡng là tập hợp các đặc điểm chức phận cấu trúc và hóa sinh phản ánh mức đáp ứng nhu cầu dinh dƣỡng của cơ thể. Suy dinh dƣỡng thấp còi (suy dinh dƣỡng theo chỉ số chiều dài/chiều cao theo tuổi) là biểu hiện của sự thiếu dinh dƣỡng kéo dài đã lâu dẫn đến chiều cao thấp so với tuổi ở trẻ em.
Suy dinh dƣỡng thấp còi đƣợc coi là chỉ tiêu phản ánh sự chậm tăng trƣởng do điều kiện dinh dƣỡng và sức khỏe không hợp lý [9]. Tổ chức Y tế thế giới khẳng định việc mắc các bệnh nhiễm trùng và nuôi dƣỡng trẻ kém hoặc phối hợp cả hai là nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến suy dinh dƣỡng thấp còi và gây ra hậu quả sự kém phát triển cả về thể lực và trí tuệ của trẻ [10]. Thực trạng suy dinh dƣỡng thấp còi trẻ em 12 – 36 tháng tuổi Trên thế giới: Theo ƣớc tính của tổ chức Liên hợp quốc có khoảng 165 triệu trẻ em chiếm 26% trẻ em trên toàn thế giới suy dinh dƣỡng thể thấp còi trong năm 2011. Trong đó có đến 90% trẻ em sống ở châu Phi (36%) và châu Á (27%).
Tại các nƣớc châu Phi, tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi của trẻ dƣới 3 tuổi chỉ giảm khoảng 2% mỗi năm ở sáu nƣớc là Senegal, Amibia, Togo, Uganda, Eritrea, Tanzania [11]. Năm 2015 tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi mức cao trên 30% còn thấy ở nhiều vùng của châu Phi, tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi chung trên toàn cầu là 24%, trong đó ở các nƣớc đang phát triển là 26% [1]. Theo kết quả nghiên cứu của Black tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi thƣờng gặp ở trẻ em trai hơn trẻ em gái [12]. Nghiên cứu của Hanry Wamani trong một phân tích Meta của 16 cuộc điều tra sức khỏe dân số ở vùng Sahara châu Phi cho thấy trẻ trai bị thấp còi nhiều hơn trẻ gái.
Giá trị Z- score trung bình của 5 trẻ trai (-1,59) luôn thấp hơn trẻ gái (-1,46), p < 0,001 và tỷ lệ thấp còi của trẻ trai (40%) cao hơn trẻ gái (36%) [13]. Tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi ở trẻ em dƣới 5 tuổi thay đổi theo nhóm tuổi, bắt đầu tăng từ 6 tháng tuổi, cao nhất ở nhóm tuổi từ 12-23 tháng và 24-35 tháng tuổi duy trì mức độ cao ở nhóm tuổi sau đó. Năm 2005, tỷ lệ trẻ em suy dinh dƣỡng thấp còi <-2SD ở Tazania từ 12 -23 tháng tuổi là 60,6%, nhóm tuổi 24- 35 tháng tuổi là 52% [14]. Nghiên cứu tình trạng SDD thấp còi ở Ấn Độ năm 2005 - 2006 tỷ lệ SDD thấp còi nhóm tuổi 12 - 23 tháng là 68,6 %, còn ở nhóm tuổi 24 - 35 tháng là 88,2% [15].
CN/ tuổi CN/ CC CC/tuổi Tháng tuổi Biều đồ 1. Giá trị Z theo độ tuổi ở trẻ 1 đến 59 tháng Tác giả Cesar Gomes Victora và cộng sự tổng hợp nghiên cứu điểm số nhân trắc trung bình z score theo tuổi của 54 nghiên cứu, so với tiêu chuẩn của WHO (từ 1 đến 59 tháng) cho thấy chỉ số WAZ giảm nhẹ từ tháng thứ sáu, duy trì ở mức thấp trên -1 các tháng tiếp theo, chỉ số WHZ hầu nhƣ không giảm. Trong khi đó chỉ số Z- score HAZ bắt đầu giảm từ tháng tuổi thứ 5, giảm nhanh từ tháng thứ 10 sau sinh, tăng nhẹ sau 24 tháng, duy trì mức thấp dƣới - 1,5 ở những tháng tiếp theo ( biểu đồ 1. 6 Tại Việt Nam Trong những năm qua Việt Nam đã có những thành tựu đáng kể trong việc giảm tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi ở trẻ em, tuy nhiên không đồng đều ở các vùng miền.
Tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi ở trẻ em dƣới 5 tuổi đã giảm đáng kể từ 36,5% năm 2000 xuống còn 24,9% vào năm 2014, đến năm 2015 tỷ lệ SDD thấp còi trên toàn quốc 24,6 %, chỉ giảm 0,3% trong một năm [2]. Nhiều địa phƣơng miền núi có tỷ lệ SDD thấp còi cao hơn hẳn vùng đồng bằng. Trong khu vực đồng bằng tỷ lệ SDD thấp còi vùng nông thôn cao hơn ở thành thị. Khu vực thành thị có tốc độ giảm nhanh nhất và miền núi có tốc độ giảm chậm nhất, năm 2011 tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi vẫn còn ở mức cao 29,3% và có trên 31 tỉnh thành có tỷ lệ SDD thấp còi trên 30% [3].
Đến năm 2015 tỷ lệ suy dinh dƣỡng thấp còi ở trẻ em dƣới 5 tuổi trên toàn quốc đã giảm nhiều xuống còn 24,6 % và còn 11 tỉnh thành có tỷ lệ SDD thấp còi trên 30% [2]. Diễn biến tình trạng suy dinh dƣỡng trẻ em dƣới 5 tuổi [2] 7 35 32.Tỷ lệ suy dinh dƣỡng theo nhóm tuổi [17] Các báo cáo cho thấy tỷ lệ SDD nhẹ cân tăng lên lúc trẻ 12 tháng tuổi, duy trì đều ở các tháng tuổi sau đó, tỷ lệ SDD thấp còi của trẻ tăng dần theo độ tuổi, tăng nhanh từ lúc trẻ 12 tháng tuổi và trẻ 12 đến 36 tháng tuổi nằm trong số đối tƣợng có tỷ lệ SDD cao nhất, đặc biệt ở độ tuổi 24-36 tháng [17]. Tại Việt Nam, ở các vùng sâu, vùng xa, khu vực các dân tộc thiểu số, là những khu vực nghèo nàn, lạc hậu, tỷ lệ SDD thấp còi còn rất cao. Năm 2013, nghiên cứu của Nguyễn Thị Thơ ở huyện Văn Yên tỉnh Yên Bái tỷ lệ SDD thấp còi lên tới 60% [18].
Nghiên cứu về tình trạng suy dinh dƣỡng thấp còi của trẻ em nhóm tuổi 12 – 36 tháng dân tộc Pako và Vân Kiều ở Quảng Trị cho thấy tỷ lệ SDD thấp còi lên tới 66,5% [19].