Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀCẢICÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH THEO CƠ CHẾ MỘT CỬA 1. Khái quát về thủ tục hành chính 1. Khái niệm thủ tục hành chính Với một nền hành chính nhà nước, để có thể giải quyết được các công việc một cách hệ thống thì nền hành chính nhà nước đó cần phải tuân theo những thủ tục phù hợp, những thủ tục này chính là “thủ tục hành chính”. TTHC là một bộ phận chế định của Luật hành chính.
Có thể nói rằng, TTHC là một loại hình quy phạm mang tính công cụ để có thể giúp cho các cơ quan Nhà nước có thể thực hiện các chức năng vốn có của mình. Nếu như không có các quy định bắt buộc về TTHC thì sẽ không có những căn cứ pháp lý để thực hiện các hoạt động công vụ, cũng như các giao dịch hành chính, từ đó có thể dẫn đến hệ luỵ là gây trì trệ một phần hoặc có thể ngưng trệ toàn bộ hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước. Có thể hiểu theo nghĩa chung nhất thì TTHC “là phương thức, cách thức giải quyết công việc theo một trình tự nhất định, một thể lệ thống nhất, gồm một loạt nhiệm vụ liên quan chặt chẽ với nhau nhằm đạt được kết quả mong muốn”[21, tr.5]; là tổng thể những quy tắc, chế độ, phép tắc hay quy định chung phải tuân theo khi thực hiện một công việc nhất định. Theo đó thì TTHC “là một loại quy phạm pháp luật quy định trình tự về thời gian, không gian và là cách thức giải quyết công việc của cơ quan hành chính nhà nước trong mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức và cá nhân công dân” [23, tr.Mọi TTHC đều “do các cơ quan nhà nước xây dựng và công bố để thực hiện chức năng quản lý của nền hành chính nhà nước và đòi hỏi các cơ quan hành chính nhà nước có trách nhiệm thực thi các thủ tục đó”[22, tr.
Như chúng ta đã biết tất cả các hoạt động của nhà nước không thể vượt ra ngoài những quy chuẩn của pháp luật, đềubuộc phải tuân theo nhữngquy định của phát luật, trong đó có cả những quy định về trình tự cũng như những cách thức phù hợp để sử dụng thẩm quyền của từng cơ quan để giải quyết các công việc theo chức 8 năng, nhiệm vụ được giao. Trên thực tế cũng đã có rất nhiều những quan niệm khác nhau về TTHC, có thể kể đến như sau: Quan niệm thứ nhất:TTHC là những trình tự mà các cơ quan quản lý hành chính nhà nước thực hiện để có thể giải quyết công việc trong ngành, lĩnh vực, trách nhiệm hành chính, cũng như là xử lý vi phạm pháp luật theo thẩm quyền của mình. Quan niệm thứ hai thìlại cho rằng TTHCchính là trình tự giải quyết bất kỳ một nhiệm vụcụ thể, cá biệt nào đó trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước của cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền. Theo quan niệm thứ hai này thì đã có phạm vi rộng hơn so với quan niệm thứ nhất; tuy vậy, theo tôi thì quan điểm vẫn chưa thật sự đầy đủ.
Bởi vì xét trên thực tế thì không chỉ ngoài những trình tự giải quyết bất kỳ vụ việc cá biệt và cụ thể nào, mà tất cả các hoạt động ban hành những quyết định quản lý mang tính quy phạm và mang tính chủ đạo cũng đều cần phải tuân thủ một cách nghiêm ngặt tất cả các trình tự nhất định, có như vậy thì tính hợp pháp và tính hợp lý của các quyết định đó mới có thể đảm bảo. Bởi thế,cho nên việc xây dựng một quan niệm chung, khái quát và thống nhất về TTHC là rất quan trọng và hết sức cần thiết.Bởi lẽ điều này tạo nên ý nghĩa hết sức to lớn trong hoạt động lập pháp và lập quy; hơn nữa việc xác định một nhận thức cũng như hành động đúng đắn sẽ đem đến một ý nghĩa hết sức thiết thực trong mọi hoạt động quản lý hành chính nhà nước; đặc biệt hơn cả là trong tiến trình CCHC. Chúng ta có khẳng định rằng TTHC là một loại quy phạm pháp luật mà ở đó chứa đựng những quy định trình tự về cả thời gian cũng như không gian, và ở đó cũng chứa cả cách thức để giải quyết các công việc của CQHCNN trong mọi mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức, cá nhân công dân. Thủ tục hành chính một cửa là cơ chế giải quyết các TTHC.
Cơ chế này được các tổ chức, cá nhâncó thẩm quyền thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của một CQHCNN nhất định áp dụng. Thủ tục hành chính một cửa chỉ được thực hiện tại một đầu mối cụ thể, nơi đó được gọi là bộ phận TNVTKQ của CQHCNN. Đặc điểm của thủ tục hành chính TTHC có những đặc điểm chung, cơ bản như sau: 9 Một là, TTHC là tổng thểnhững hành động đượctiến hành theo một trình tự nhất định về thời gian, TTHCcó thể được thực hiện bởi nhiều cơ quan và công chức nhà nước. Tuy nhiên,tương ứng với chức năng, thẩm quyền khác nhau thìtại mỗi cơ quan khác nhau, các TTHC cũng sẽ có những tính chất đặc thù riêng.
Hai là, TTHC là thủ tục nhằm giải quyết các công việc của nhà nước cũng như các công việc có liên quan đến quyền chủ thể,vànhững nghĩa vụ pháp lý của công dân. Chính vì thế, những đối tượng cần thực hiện các TTHC để giải quyết sẽ thường không giống nhau, ngược lại là rất đa dạng và khá phức tạp, có thể gây nhầm lẫn, khó khăn trong thực hiện. Cho nên vấn đề làm cho TTHCtrở nên thuận tiện, đơn giản, nhanh gọn, giảm bớt các khâu, nhưng vẫn phải đảm bảo tính chính xác là một yêu cầu thiết yếu. Ba là, TTHC là một phương tiện của công tác quản lý hành chính nhà nước, hoạt động nàythường chủ yếu là các hoạt động như định hướng, dặc biệt là mang tính mệnh lệnh cưỡng chế; cho nên đòi hỏi phải thi hành một cách kịp thời, nhanh chóng, hiệu quả.
Bởi vậy, TTHC nhất thiết phải kết hợp khuôn mẫu ổn định tương đối chặt chẽ với các biện pháp thích ứng với từng đối tượngcụ thể và với từng loại công việc. Bốn là, trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay, thì các hoạt động quản lý hành chính nhà nước cũng ngày càng trở nên đa dạng, phong phú hơn về nội dung và cả hình thức, cũng như các biện pháp. Bởi lẽ nhà nước ta đã và dang có chuyển dịch hết sứcmạnh mẽ, nhanh chóng sang cơ chế kinh tế thị trườngcó sự điều tiết của nhà nước, song songvới sự chuyển đổi từ một nền hành chính cai trị lỗi thời sang nền hành chính phục vụ. Bởi thế, TTHC cũng hết sức đa dạng và phức tạp.
Năm là, TTHC chủ yếu được nhà nước thực hiện ở văn phòng của công sở nhà nước,cho nên phương tiện truyền đạt cũng như các thông tin quản lý đa số là văn bản, chính vì vậy cho nênTTHC luôn gắn bó chặt chẽ với công tác văn thư, cũng như với việc tổ chức ban hành, sử dụng và quản lý các loại văn bản trong cơ các quan nhà nước. 10 Sáu là, trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, TTHC cũng sẽ phải chịu ảnh hưởng và tác động rất lớn, mà đặc biệt sâu sắc là trong các lĩnh vực như đầu tư nước ngoài,xuất nhập khẩu.v… Chính vì vậy, yêu cầu bứt thiết dặt ra đó là đòi hỏi TTHC cần phải có những thay đổi sao chokịp thời, phù hợp, không chỉ là để đáng ứng được các yêu cầu trong nước mà trên hết là còn đối với cả quốc tế. Như vậy mới có thể tạo nên những bước tiến thuận lợi hơn, nhanh chóng hơn, chuẩn xác hơn trong tiến trình hội nhập và mở cửa. Bởi thế cho nên các yếu tố về tính nhạy bén, linh hoạt, là không thể thiếu đối với TTHC; đồng thời so với các quy phạm khác của luật hành chính thì TTHC cũng cần phải có tính năng động hơn nữa để có thể thích ứng, phù hợp với những yêu cầu mới của thực tế cuộc sống.
Ý nghĩa của thủ tục hành chính TTHCngày càng trở nên có ý nghĩa quan trọng hơn nữa trong mọi hoạt động của bộ máy nhà nước, có thể thấy rằng TTHC có những ý nghĩa như sau: Thứ nhất, TTHCgiúp đảm bảo cho các quyết định hành chính được thi hành. Nếu nhưcơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền không thực hiện các TTHC thì các quyết định hành chính được ban hành, trong nhiều trường hợp sẽ có thể bị vô hiệu hóa, từ đó có thể dẫn đến việc xuất hiện bệnh quan liêu, tùy tiện, cửa quyền. Vì thế các quyết định đó sẽ hoàn toàn không được đưa vào thực hiện hoặc có thể bị hạn chế tác dụng. Do vậy thủ tục càng có tính chất cơ bản thì càng có ý nghĩa lớn, bởi lẽ các thủ tục cơ bản thì thường có tác động tới giai đoạn cuối cùng của quyết định hành chính.
Thứ hai, TTHC phải đảm bảo cho hoạt động thi hành các quyết định hành chính được thống nhất, đồng thời cũng cần có sự kiểm tra được tính hợp pháp, hợp lý và các hệ quả từ việc thực hiện các quyết định hành chính đó tạo ra. Thứ ba, nếu xây dựng và áp dụng TTHC một cách chặc chẽ, đúng đắn, hợp lý; thì sẽ có khả năng tạo ra đượccái mới mẻ, sáng tạo trong công việc thực hiện các quyết định quản lý hành chính nhà nước; để từ đó có thểđưa tới hiệu quả thiết thực, tối đa cho hoạt động quản lý nhà nước. Bởi vì TTHCcó sự liên quan đến quyền, lợi ích của công dân, điều đó có nghĩa là nếu được xây dựng một cách đúng đắn, hợp 11 lý, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đồng thời có sự vận dụng tốt vào đời sống thì nó sẽ tạo nênhiệu ứng tốt, ý nghĩato lớn và có thể góp phần quan trọng vào giảm thiểu sự phiền hà, rắt rối, cho người dân, đồng thời cũng giúp chống được tệ tham nhũng, quan liêu. Thứ tư, TTHC là một bộ phận quan trọng của pháp luật hành chính, vì thế cho nên cần phải nắm vững và thực hiện đúng những quy định liên quan đến TTHC, để có thể tạo ra những tác động có ý nghĩa lớn, tác động tích cực đối với quá trình cải cách nền hành chính nhà nước ta,cũng như quá trình xây dựng nhà nước ta trở thành nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân.
Có thể khẳng định rằng, TTHC có ý nghĩa như là một công cụ điều hànhthiết yếu của các tổ chức hành chính và nhất thiết không thể nào tách rời khỏi các tổ chức hành chính.