Chương 1 TỔNG QUAN VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG VIỆC CẢI CÁCH, HÀI HÒA HÓA THỦ TỤC HẢI QUAN 1. Khái niệm cải cách, hài hòa hóa thủ tục hải quan 1. Thủ tục hải quan Theo định nghĩa tại Chương 2, Công ước Kyoto: “Thủ tục hải quan là tất cả các hoạt động tác nghiệp mà bên hữu quan và Hải quan phải thực hiện nhằm đảm bảo sự tuân thủ Luật Hải quan” [7]. Luật Hải quan số 54/2014/QH13 Điều 4, khoản 23 nêu rõ: Thủ tục hải quan là các công việc mà người khai hải quan và công chức hải quan phải thực hiện theo quy định của Luật này đối với hàng hóa, phương tiện vận tải”.
Thủ tục hải quan là một bộ phận nghiệp vụ hải quan nhằm thực hiện chức năng quản lý nhà nước về hải quan. Thủ tục hải quan cụ thể hóa, chi tiết hóa những yêu cầu đề ra cho các đối tượng chịu sự quản lý nhà nước về hải quan. Các đối tượng đó chỉ được thông quan khi đã hoàn thành thủ tục hải quan. Thể lệ thủ tục hải quan được đặt ra vừa có tính chất hướng dẫn, vừa có tính chất bắt buộc phải thi hành đối với các cá nhân, tổ chức tiến hành các hoạt động xuất nhập khẩu [18, Điều 4].
Do thủ tục Hải quan là một bộ phận của hành chính hải quan, chịu sự chi phối của các quy phạm pháp luật hải quan và được thực hiện bởi hệ thống nhân sự hải quan tổ chức theo cơ cấu nhất định do nhà nước đặt ra, nên việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước về hải quan thông qua thủ tục hải quan phụ thuộc vào ba yếu tố: Hệ thống văn bản pháp luật quy định, điều chỉnh và có liên quan đến thủ tục hải quan, cơ cấu tổ chức bộ máy hải quan, đội ngũ nhân sự hải quan. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thủ tục Hải quan được xây dựng, thực hiện chủ yếu trên những cơ sở pháp lý sau: Thứ nhất, do các văn bản pháp luật hải quan quy định, theo đó Tổng cục Hải quan là cơ quan thay mặt Chính phủ, Bộ Tài chính cụ thể hóa các quy định của pháp luật thành các bước thao tác nghiệp vụ để các đơn vị hải quan cơ sở làm căn cứ tác nghiệp – tạm gọi là “Luật thủ tục”. Thứ hai, Chí phủ, các Bộ, ban ngành là người quy định về các chính sách thuế, chính sách mặt hàng và cơ chế điều hành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu cũng như các rào cản phi thuế quan khác – tạm gọi là “Luật nội dung”. Thứ ba, trên thực tiễn nhiều khi “Luật nội dung” lại quyết định và điều chỉnh “Luật thủ tục”, rõ ràng đây là một bất cập lớn trong tiến trình cải cách thủ tục hành chính về hải quan, cần phải được các cấp, các ngành quan tâm tháo gỡ thỏa đáng và kịp thời [14, 28].1 Nội dung của thủ tục hải quan Nội dung của thủ tục hải quan là toàn bộ các công việc mà người khai hải quan và công chức hải quan phải thực hiện trong quá trình làm thủ tục hải quan, kể từ khi khai và nộp tờ khai hải quan cho đến khi có quyết định thông quan hàng hóa.
Đối với người khai hải quan, khi làm thủ tục hải quan, phải thực hiện tuần tự các công việc: - Khai và nộp tờ khai hải quan; nộp, xuất trình chứng từ thuộc hồ sơ hải quan; trong trường hợp thực hiện thủ tục hải quan điện tử, người khai hải quan được khai và gửi hồ sơ hải quan thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của Hải quan; - Đưa hàng hoá, phương tiện vận tải đến địa điểm được quy định cho việc kiểm tra thực tế hàng hoá, phương tiện vận tải; - Nộp thuế và thực hiện các nghĩa vụ tài chính khác theo quy định của pháp luật. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối với công chức hải quan, khi làm thủ tục hải quan phải: - Tiếp nhận và đăng ký hồ sơ hải quan; trong trường hợp thực hiện thủ tục hải quan điện tử, việc tiếp nhận và đăng ký hồ sơ hải quan được thực hiện thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của Hải quan; - Kiểm tra hồ sơ hải quan và kiểm tra thực tế hàng hoá, phương tiện vận tải; - Thu thuế và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật; - Quyết định việc thông quan hàng hoá, phương tiện vận tải.2 Tính chất của thủ tục hải quan Thủ tục hải quan là thủ tục hành chính vì nó thực hiện quyền hành pháp trong lĩnh vực hải quan và do cơ quan quản lý hành chính nhà nước thực hiện, mà cụ thể ở đây là cơ quan hải quan. Thủ tục hải quan có các tính chất cơ bản sau: Tính hành chính bắt buộc: Tất cả các hàng hóa, phương tiện vận tải xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh đều phải làm thủ tục hải quan. Nếu không làm thủ tục hải quan hoặc làm thủ tục hải quan không đúng, không đầy đủ theo quy định của pháp luật đều không được chấp nhận thông quan, và như vậy, hành vi xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa không thể thực hiện được.
Tính trình tự và liên tục: Nói đến thủ tục là phải nói đến tính trình tự của nó, tức nói cụ thể đến việc nào, bước nào thực hiện trước, việc nào, bước nào thực hiện sau. Kết quả của bước trước là tiền đề, là căn cứ, là cơ sở để thực hiện bước tiếp theo. Đồng thời việc làm thủ tục hải quan phải đảm bảo tính liên tục. Tính liên tục được thể hiện cụ thể ở các quy định về thời gian làm thủ tục hải quan và ở các quy trình nghiệp vụ cụ thể trong dây chuyền làm thủ tục hải quan.
Tính chất này quy định bước sau phải là kết quả của bước trước và sự kế tiếp của bước trước để hạn chế những sai sót trong dây chuyền làm thủ tục hải quan. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tính thống nhất: Tính chất này thể hiện ở sự thống nhất trong suốt dây chuyền làm thủ tục hải quan. Thống nhất ở tất cả các địa điểm làm thủ tục hải quan trong phạm vi cả nước, không cho phép thủ tục hải quan ở nơi này làm thủ tục hải quan ở nơi khác. Tính công khai hóa và minh bạch hóa: Để đảm bảo tính thống nhất của thủ tục hải quan, tất yếu thủ tục hải quan phải được công khai hóa và minh bạch hóa bởi đây là thủ tục hành chính bắt buộc.
Tính chất này được thể hiện ở chỗ thủ tục hải quan được quy định cụ thể trong các văn bản pháp luật và được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng. Cải cách, hài hòa hóa thủ tục hải quan 1. Khái niệm cải cách thủ tục hải quan Cải cách thủ tục hải quan thực chất là làm đơn giản hóa, công khai hóa và từng bước hiện đại hóa công tác hải quan. Quá trình này sẽ tạo ra môi trường thông thoáng cho hoạt động xuất nhập khẩu, đầu tư, du lịch… đáp ứng yêu cầu chính sách mở cửa kinh tế của đất nước; ngăn chặn, hạn chế quan liêu cửa quyền, phiền hà, sách nhiễu, tiêu cực nội bộ trong các tổ chức thực thi nhiệm vụ hải quan, gắn liền với đấu tranh chống buôn lậu, tham nhũng và xây dựng lực lượng hải quan trong sạch, vững mạnh [35].
Do đó, đối với lĩnh vực Hải quan, thì cải cách thủ tục hành chính, trung tâm là cải cách thủ tục Hải quan bởi lẽ: - Cải cách thủ tục Hải quan thực chất là làm đơn giản hóa, công khai hóa và từng bước hiện đại hóa công tác Hải quan. Quá trình này sẽ tạo ra môi trường thông thoáng cho hoạt đông xuất nhập khẩu, đầu tư, du lịch.đáp ứng yêu cầu chính sách mở cửa kinh tế của đất nước; ngăn chặn, hạn chế quan liêu cửa quyền, phiền hà, sách nhiễu, tiêu cực nôi bô trong các tổ chức thực thi nhiệm vụ Hải quan, gắn liền với đấu tranh chống buôn lậu, tham nhũng và xây dựng lực lượng Hải quan trong sạch, vững mạnh. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Cải cách thủ tục Hải quan là khâu đột phá để thực hiên hoàn thiên đổng bộ công tác quản lý Hải quan từ quản lý Nhà nước đến quản lý nghiệp vụ Hải quan. - Cải cách thủ tục Hải quan bắt buộc cải cách đổng bộ thể chế hành chính Hải quan bao gổm: tổ chức bộ máy, luật pháp và hệ thống nhân sự Hải quan.
- Cải cách thủ tục Hải quan nhằm giảm chi phí xã hội Công tác quản lý Hải quan có tác động trực tiếp, gián tiếp làm thay đổi chi phí của nền kinh tế đối với lĩnh vực Hải quan. Chẳng hạn, một thủ tục Hải quan với thời gian ngắn sẽ làm lợi cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu một lượng chi phí đầu vào đáng kể; hoặc ngược lại, một thủ tục Hải quan phức tạp dẫn đến ùn tắc hàng hóa của doanh nghiệp tại cửa khẩu, sẽ làm gia tăng chi phí và thời gian của doanh nghiệp. Tương tự, một kết quả kiểm hóa không chính xác có thể dẫn đến thiệt hại cho doanh nghiệp, cho chính cơ quan Hải quan và gây nhiều thiệt hại khác. Đứng ở góc độ doanh nghiệp hoạt động xuất nhập khẩu, thủ tục Hải quan không làm tăng giá bán sản phẩm xuất khẩu nhưng làm tăng chi phí đầu vào của sản phẩm đó.
Mức tăng này phụ thuộc cung cách quản lý Hải quan. Với giả định đó, doanh nghiệp chấp hành luật Hải quan tốt, thì trình tự thủ tục Hải quan, thái độ xử lý của công chức Hải quan đối với bộ hổ sơ Hải quan lại là “yếu tố” làm tăng hay tiết kiệm chi phí đầu vào, làm tăng hay giảm chi phí cơ hội của doanh nghiệp. Đứng ở góc độ toàn nền kinh tế, chỉ trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, thủ tục Hải quan kém hiệu quả sẽ có tác động: Làm tăng chi phí đấu vào sản phẩm xuất khẩu do vậy làm giảm lợi nhuận kinh doanh xuất khẩu; làm tăng giá nhập khẩu mà doanh nghiệp hoặc người tiêu dùng phải gánh chịu, nâng cao chi phí hoạt động của ngành Hải quan, gia tăng chi phí cơ quan quản lý chức năng, thiệt hại của nền kinh tế do việc ùn tắc giao thông, bến bãi; tăng chi phí cơ hội của doanh nghiệp do lỡ cơ hội đầu tư, kinh doanh. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cơ quan Hải quan hiện đại không chỉ đơn thuần là người thực thi pháp luật mà còn phải có mục đích đóng góp cho sự phổn thịnh của nền kinh tế quốc gia.