Cải Cách Thủ Tục Hải Quan Việt Nam Theo Hiệp Định Tạo Thuận Lợi Thương Mại TFA

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp kinh doanh quốc tế hiệp định tạo thuận lợi thương mại tfa và yêu cầu đối với, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất

• Tác giả: Vũ Phương Thu
• Người hướng dẫn: Th.S. Lê Hà Trang
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Kinh doanh quốc tế
• Đề tài: Hiệp Định Tạo Thuận Lợi Thương Mại TFA Và Yêu Cầu Đối Với Cải Cách Thủ Tục Hải Quan Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HIỆP ĐỊNH TẠO THUẬN LỢI THƯƠNG MẠI TFA
• 1.1. Tổng quan của tạo thuận lợi thương mại
• 1.2. Vai trò của tạo thuận lợi thương mại
• 1.3. Chi phí của tạo thuận lợi thương mại
• 1.4. Giới thiệu về hiệp định tạo thuận lợi thương mại TFA
• 1.5. Lịch sử hình thành Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA
• 1.6. Lĩnh vực điều chỉnh
• 1.7. Mục tiêu và nguyên tắc của Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA
• 1.8. Hình thức đàm phán và nguyên tắc thông qua Hiệp định TFA
• 1.9. Mối quan hệ giữa Hiệp định TFA với các hiệp định WTO, các hiệp định thương mại tự do và nội luật các nước thành viên
• 1.10. Thực trạng triển khai thực hiện Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA
• 1.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ TƯƠNG THÍCH CỦA PHÁP LUẬT HẢI QUAN VIỆT NAM VỚI CÁC CAM KẾT TRONG HIỆP ĐỊNH TẠO THUẬN LỢI THƯƠNG MẠI TFA
• 2.1. Quá trình triển khai thực hiện hiệp định tạo thuận lợi thương mại TFA của Việt Nam
• 2.2. Thực trạng sự tương thích của pháp luật hải quan Việt Nam với các cam kết trong hiệp định tạo thuận lợi thương mại TFA
• 2.3. Giới hạn phạm vi rà soát
• 2.4. Các quy định pháp lý của Việt Nam đã tương thích với Hiệp định TFA
• 2.5. Các quy định pháp lý của Việt Nam chưa tương thích với Hiệp định TFA
• 2.6. Đánh giá chung về vấn đề thực thi TFA tại Việt Nam
• 2.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG YÊU CẦU HIỆP ĐỊNH TẠO THUẬN LỢI THƯƠNG MẠI TFA ĐẶT RA ĐỐI VỚI CẢI CÁCH THỦ TỤC HẢI QUAN VIỆT NAM
• 3.1. Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam khi thực thi TFA
• 3.2. Khó thống nhất việc thực thi TFA của WTO với các hiệp định thương mại tự do khác mà Việt Nam là thành viên do sự chưa hoàn thiện của hệ thống pháp luật
• 3.3. Thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa hải quan và các cơ quan thực thi pháp luật tại biên giới, các cơ quan quản lý chuyên ngành trong quản lý hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa
• 3.4. Năng lực đội ngũ hải quan còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới và cải cách theo nội dung TFA
• 3.5. Khoảng cách về công nghệ và kỹ thuật giữa Việt Nam và thế giới
• 3.6. Những yêu cầu hiệp định tạo thuận lợi thương mại TFA đặt ra đối với cải cách thủ tục hải quan Việt Nam
• 3.7. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam
• 3.8. Tăng cường hiệu quả của công tác kiểm tra chuyên ngành và sự phối hợp giữa hải quan với các cơ quan quản lý chuyên ngành trong quản lý hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa
• 3.9. Tăng cường năng lực đội ngũ hải quan
• 3.10. Tiếp tục huy động sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các quốc gia phát triển và các tổ chức quốc tế
• 3.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cải Cách Thủ Tục Hải Quan Việt Nam Theo Hiệp Định TFA

Cải cách thủ tục hải quan là một trong những yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại (TFA) được ký kết nhằm thúc đẩy thương mại quốc tế và giảm thiểu các rào cản thương mại. Việt Nam, với tư cách là thành viên của WTO, cần thực hiện các cải cách này để nâng cao hiệu quả quản lý hải quan và tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu.

1.1. Hiệp Định TFA Và Ý Nghĩa Đối Với Việt Nam

Hiệp định TFA không chỉ đơn thuần là một văn bản pháp lý mà còn là một cơ hội để Việt Nam cải cách hệ thống hải quan. Điều này giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút đầu tư nước ngoài.

1.2. Lợi Ích Của Cải Cách Thủ Tục Hải Quan

Cải cách thủ tục hải quan giúp giảm chi phí giao dịch, tăng tốc độ thông quan và cải thiện môi trường kinh doanh. Điều này không chỉ có lợi cho doanh nghiệp mà còn cho nền kinh tế quốc gia.

II. Những Thách Thức Trong Việc Thực Thi Hiệp Định TFA Tại Việt Nam

Việc thực thi Hiệp định TFA tại Việt Nam gặp nhiều thách thức. Hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và năng lực đội ngũ hải quan còn hạn chế. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo việc thực thi hiệu quả.

2.1. Hệ Thống Pháp Luật Chưa Hoàn Thiện

Nhiều quy định pháp lý hiện hành chưa tương thích với các cam kết trong Hiệp định TFA, gây khó khăn trong việc thực thi.

2.2. Thiếu Sự Phối Hợp Giữa Các Cơ Quan

Sự thiếu phối hợp giữa hải quan và các cơ quan quản lý chuyên ngành làm giảm hiệu quả trong quản lý hoạt động xuất nhập khẩu.

III. Phương Pháp Cải Cách Thủ Tục Hải Quan Theo Hiệp Định TFA

Để thực hiện cải cách thủ tục hải quan, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường năng lực đội ngũ hải quan và ứng dụng công nghệ thông tin là những giải pháp quan trọng.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp lý để đảm bảo tính tương thích với Hiệp định TFA, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp.

3.2. Tăng Cường Năng Lực Đội Ngũ Hải Quan

Đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ hải quan là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của Hiệp định TFA và cải cách thủ tục hải quan.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Cải Cách Thủ Tục Hải Quan Tại Việt Nam

Việc áp dụng các biện pháp cải cách thủ tục hải quan đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Doanh nghiệp đã có thể tiết kiệm thời gian và chi phí trong quá trình thông quan hàng hóa.

4.1. Kết Quả Đạt Được Từ Cải Cách

Nhiều doanh nghiệp đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trong thời gian thông quan và giảm thiểu chi phí giao dịch.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm

Các bài học từ việc thực hiện cải cách thủ tục hải quan sẽ giúp Việt Nam tiếp tục hoàn thiện và nâng cao hiệu quả trong tương lai.

V. Kết Luận Về Cải Cách Thủ Tục Hải Quan Theo Hiệp Định TFA

Cải cách thủ tục hải quan theo Hiệp định TFA là một quá trình cần thiết và cấp bách. Việt Nam cần tiếp tục nỗ lực để thực hiện các cam kết, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế bền vững.

5.1. Tương Lai Của Cải Cách Thủ Tục Hải Quan

Việc thực hiện hiệu quả Hiệp định TFA sẽ mở ra nhiều cơ hội cho Việt Nam trong việc hội nhập kinh tế quốc tế.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ để đảm bảo việc thực thi Hiệp định TFA diễn ra thuận lợi và hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Thương mại quốc tế giữ vai trò then chốt đối với sự tăng trưởng kinh tế của các quốc gia và thúc đẩy quá trình phân bổ nguồn lực tối ưu trong nền kinh tế mở. Trong tiến trình tự do hóa thương mại, các biện pháp tạo thuận lợi thương mại trở thành công cụ cốt lõi nhằm giảm thiểu rào cản phi thuế quan, rút ngắn thời gian thông quan và tối ưu hóa chi phí giao dịch qua biên giới. Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO Trade Facilitation Agreement - TFA) được ký kết vào tháng 12/2013 tại Bali (Indonesia), chính thức được thông qua ngày 14/7/2014 tại Geneva và có hiệu lực từ ngày 22/02/2017 sau khi đạt ngưỡng phê chuẩn của hơn 110 quốc gia thành viên (đạt 131 thành viên phê chuẩn tính đến tháng 02/2018).

Là thành viên đầy đủ của WTO, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Nghị quyết số 108/2015/QH13 ngày 26/11/2015 phê chuẩn Nghị định thư sửa đổi Hiệp định Marrakesh thành lập WTO, đưa Việt Nam trở thành thành viên thứ 54 phê chuẩn TFA. Việc thực thi TFA đặt ra yêu cầu bắt buộc đối với Việt Nam trong việc minh bạch hóa thủ tục, chuẩn hóa quy trình hải quan và cải cách thể chế nhằm đáp ứng các chuẩn mực quốc tế.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

• Mục đích nghiên cứu: Đề xuất một số giải pháp giúp cơ quan Hải quan Việt Nam đẩy mạnh thực thi các biện pháp tạo thuận lợi thương mại thông qua việc rà soát mức độ tương thích của hệ thống pháp luật hải quan và pháp luật liên quan với các nghĩa vụ trong Hiệp định TFA.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 3 nhiệm vụ cụ thể):
  1. Làm rõ khái niệm, vai trò, chi phí của tạo thuận lợi thương mại và hệ thống hóa các vấn đề tạo thuận lợi thương mại trong khuôn khổ WTO và Hiệp định TFA.
  2. Tóm tắt nội dung chính của Hiệp định TFA, so sánh đối chiếu với hệ thống pháp luật hải quan Việt Nam nhằm xác định các điểm tương thích và chưa tương thích, đồng thời đánh giá thực trạng năng lực thực thi cam kết của Hải quan Việt Nam.
  3. Đề xuất các yêu cầu và giải pháp cải cách thủ tục hải quan nhằm đáp ứng lộ trình thực thi đầy đủ Hiệp định TFA tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Nội dung các cam kết trong Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA của WTO và sự tương thích của hệ thống pháp luật hải quan cũng như pháp luật liên quan của Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn ở các biện pháp kỹ thuật tạo thuận lợi thương mại trong lĩnh vực hải quan quy định tại Phần I của Hiệp định TFA. Về mặt pháp lý, khóa luận tập trung phân tích, so sánh các văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực trực tiếp tại thời điểm năm 2018, trọng tâm là Luật Hải quan 2014 và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận cơ sở lý luận về tạo thuận lợi thương mại từ các định nghĩa chuẩn hóa của các tổ chức quốc tế:

• Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) & UNCTAD (2001): Tạo thuận lợi thương mại là việc đơn giản hóa và hài hòa hóa các thủ tục thương mại quốc tế, bao gồm việc thu thập, trình bày, trao đổi và xử lý dữ liệu phục vụ vận chuyển hàng hóa.
• Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2001): Tiêu chuẩn hóa và đơn giản hóa thủ tục cùng dòng thông tin luân chuyển hàng hóa và thanh toán giữa người mua và người bán.
• Ủy ban Kinh tế Châu Âu (UN/ECE) & Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2013): Phương pháp tiếp cận toàn diện bao gồm cả đầu tư cơ sở hạ tầng "cứng" (cảng biển, đường bộ, hạ tầng viễn thông) và cơ sở hạ tầng "mềm" (minh bạch hóa, thủ tục hải quan, môi trường kinh doanh và cải cách thể chế).
• Các định nghĩa bổ trợ: Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO), Trung tâm UN/CEFACT, Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC).

Khung pháp lý tham chiếu:

• Văn bản quốc tế: Hiệp định chung về Thuế quan và Mậu dịch (GATT 1994 - đặc biệt là các Điều V, Điều VIII, Điều X), Phụ lục 1A Hiệp định thành lập WTO, Công ước Kyoto sửa đổi năm 2008 của WCO, Hiệp định SPS, Hiệp định TBT, Hiệp định TRIPS (Điều 57), cùng các FTA song phương và khu vực (EVFTA, TPP, Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Nhật Bản, ASEAN - Hàn Quốc, AANZFTA, Việt Nam - Nhật Bản).
• Văn bản pháp luật Việt Nam: Luật Điều ước quốc tế 2016, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015, Luật Hải quan 2014, Luật Khiếu nại 2011, Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, Luật Công nghệ thông tin 2006, Quyết định số 1969/QĐ-TTg, Nghị định số 08/2015/NĐ-CP, Nghị định số 127/2013/NĐ-CP, Nghị định số 45/2016/NĐ-CP, Nghị định số 187/2013/NĐ-CP, Thông tư số 38/2015/TT-BTC, Thông tư số 184/2015/TT-BTC, Thông tư số 274/2016/TT-BTC.

Phương pháp nghiên cứu:

• Thu thập, tổng hợp tài liệu thứ cấp trong lĩnh vực xuất nhập khẩu và hải quan.
• Phương pháp phân tích luật học so sánh, đối chiếu quy định của TFA với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam.
• Phương pháp phân tích định tính (đóng vai trò chủ đạo) kết hợp với phân tích định lượng mô tả các số liệu thống kê về tiến độ cam kết và tỷ lệ thực thi TFA trên thế giới.

Nguồn dữ liệu: Cơ sở dữ liệu của Ban Thư ký WTO (TFA Database tính đến tháng 02/2018), báo cáo của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI 2014), báo cáo ESCAP (2009, 2013), các công trình nghiên cứu kinh tế của WTO (2015) và hệ thống văn bản pháp luật hiện hành của Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA

Chương 1 hệ thống hóa khung lý thuyết và thực tiễn của tạo thuận lợi thương mại trên phạm vi toàn cầu:

• Lợi ích và chi phí: Phân tích lợi ích trực tiếp và gián tiếp đối với doanh nghiệp (giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian lưu thông) và lợi ích quốc gia (tăng năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI, hạn chế rủi ro tham nhũng). Chi phí thực thi gồm chi phí tổ chức tái cơ cấu bộ máy, chi phí lập pháp và chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin cùng đào tạo nhân lực.
• Cấu trúc Hiệp định TFA: Gồm 24 Điều, chia thành 3 phần chính:
  • Phần I (Điều 1 đến Điều 12): Các biện pháp kỹ thuật về minh bạch thông tin, quản lý quy định thương mại, thủ tục giải phóng hàng hóa và tự do quá cảnh.
  • Phần II (Điều 13 đến Điều 22): Quy định về đối xử đặc biệt và khác biệt (S&D) cho các nước đang phát triển và kém phát triển (LDCs), phân loại cam kết thành 3 nhóm: Nhóm A (thực hiện ngay khi hiệp định có hiệu lực), Nhóm B (cần thời gian ân hạn chuyển đổi), Nhóm C (cần thời gian chuyển đổi và hỗ trợ kỹ thuật xây dựng năng lực - TACB).
  • Phần III (Điều 23 đến Điều 24): Thỏa thuận thể chế, quy định việc thành lập Ủy ban Tạo thuận lợi thương mại của WTO và Ủy ban quốc gia tại từng nước thành viên.

Nhóm nội dung trong TFA	Điều khoản TFA	Phạm vi điều chỉnh tương ứng trong GATT 1994
Tính minh bạch và thông tin	Điều 1 đến Điều 5	Điều X GATT (Công bố và thi hành các quy định thương mại)
Phí, lệ phí và thủ tục hải quan	Điều 6 đến Điều 10	Điều VIII GATT (Phí và thủ tục liên quan đến xuất nhập khẩu)
Tự do quá cảnh	Điều 11	Điều V GATT (Tự do quá cảnh)
Hợp tác hải quan và điều khoản khác	Điều 12 và Điều 13	Các nguyên tắc hợp tác đa phương và liên bộ ngành

• Thực trạng triển khai toàn cầu (tính đến 22/02/2018): Theo dữ liệu TFA Database, có 112 thành viên thông báo cam kết Nhóm A (chiếm 46,3%), 62 thành viên thông báo Nhóm B (10,0%) và 52 thành viên thông báo Nhóm C (13,6%). Tỷ lệ thực hiện TFA trung bình toàn cầu đạt 59,7%. Khu vực Châu Âu đạt tỷ lệ cam kết Nhóm A cao nhất (gần 90%), trong khi Châu Phi có tỷ lệ cam kết Nhóm A dưới 30%. Nghiên cứu của chuyên gia kinh tế WTO (2015) dự báo việc thực thi đầy đủ TFA giúp giảm chi phí thương mại bình quân 14,3%, giảm 47% thời gian nhập khẩu và 91% thời gian xuất khẩu, thúc đẩy thương mại toàn cầu tăng trưởng khoảng 1.000 tỷ USD mỗi năm.

---

Chương 2: Sự tương thích của pháp luật hải quan Việt Nam với các cam kết trong Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA

Chương 2 phân tích cơ chế nội luật hóa và rà soát chi tiết tính tương thích của hệ thống pháp luật Việt Nam đối với 12 điều khoản kỹ thuật tại Phần I của TFA. Căn cứ khoản 2 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế 2016 và Nghị quyết 108/2015/QH13 của Quốc hội, Việt Nam thực hiện TFA theo phương thức thực thi gián tiếp (nội luật hóa các cam kết vào hệ thống pháp luật quốc gia).

Điều khoản TFA	Nội dung nghĩa vụ cam kết	Mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam	Văn bản quy phạm pháp luật ghi nhận
Điều 1	Công bố thông tin, đăng tải mạng Internet, thiết lập điểm giải đáp	Tương thích hoàn toàn	Luật Ban hành VBQPPL 2015 (Điều 2, 150, 157); Luật Công nghệ thông tin 2006 (Điều 28); Luật Hải quan 2014 (Điều 19.2); Nghị định 66/2008/NĐ-CP.
Điều 2	Cơ hội góp ý dự thảo văn bản và tham vấn định kỳ	Tương thích	Luật Ban hành VBQPPL 2015 (Điều 6); cơ chế tham vấn hải quan - doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Hải quan.
Điều 3	Xác định trước mã số, xuất xứ, trị giá hải quan	Tương thích phần lớn; còn một số điểm chưa tương thích	Luật Hải quan 2014 (Điều 4.26, 28); Nghị định 08/2015/NĐ-CP. Chưa tương thích: thiếu quy định rõ căn cứ từ chối xác định trước, phạm vi chủ thể hẹp ("người khai hải quan"), chưa có cơ chế công bố thông tin xác định trước có tính tham khảo chung.
Điều 4	Thủ tục khiếu nại, khiếu kiện không phân biệt đối xử	Tương thích	Luật Khiếu nại 2011; Luật Hải quan 2014.
Điều 5	Thông báo giữ hàng để kiểm tra; tăng cường kiểm soát	Tương thích	Luật Hải quan 2014 (Điều 29, 30, 33); Thông tư 38/2015/TT-BTC.
Điều 6	Quy định về phí, lệ phí và xử phạt vi phạm hành chính	Tương thích	Luật Ban hành VBQPPL 2015 (Điều 170); Thông tư 274/2016/TT-BTC; Luật Xử lý VPHC 2012; Nghị định 127/2013/NĐ-CP; Nghị định 45/2016/NĐ-CP.
Điều 7	Xử lý hồ sơ trước khi hàng đến, thanh toán điện tử, kiểm tra sau thông quan	Tương thích	Luật Hải quan 2014 (Điều 8, 25, 77, 78, 82); Thông tư 38/2015/TT-BTC; Thông tư 184/2015/TT-BTC; hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS.
Điều 9	Di chuyển hàng hóa dưới sự giám sát hải quan	Tương thích	Luật Hải quan 2014 (Điều 64, 65); Nghị định 16/2013/NĐ-CP.
Điều 10	Đơn giản hóa thủ tục xuất nhập khẩu, chấp nhận bản sao, Cơ chế một cửa, đại lý hải quan	Tương thích phần lớn	Luật Hải quan 2014 (Điều 4, 24, 53, 59, 60); Thông tư 38/2015/TT-BTC; Quyết định 48/2011/QĐ-TTg; Thông tư liên tịch 84/2013/TTLT-BTC-BCT-BGTVT; Nghị định 14/2011/NĐ-CP; Luật Thuế XNK 2016 (Điều 2, 16).
Điều 11	Tự do quá cảnh hàng hóa	Tương thích	Luật Hải quan 2014 (Điều 38, 64, 65); Nghị định 187/2013/NĐ-CP (Điều 40); Thông tư 274/2016/TT-BTC.

Các tồn tại, hạn chế về mặt pháp lý:

• Việt Nam mới thông báo 15 biện pháp thuộc Nhóm A (áp dụng ngay). 23 điều khoản và biện pháp còn lại thuộc Nhóm B và Nhóm C (như quản lý rủi ro nâng cao, cảnh báo nhập khẩu, phối hợp cơ quan biên giới, hỗ trợ doanh nghiệp ưu tiên) đòi hỏi lộ trình điều chỉnh văn bản quy phạm pháp luật và nguồn lực bổ sung.
• Tại Điều 3 TFA, pháp luật Việt Nam chưa liệt kê cụ thể các căn cứ từ chối ban hành phán quyết trước; chưa quy định chi tiết trường hợp rút lại, hủy bỏ quyết định theo đúng chuẩn mực TFA; phạm vi chủ thể nộp đơn chỉ giới hạn ở "người khai hải quan" thay vì mở rộng cho "bất kỳ người nào có lý do chính đáng"; đồng thời chưa thiết lập cơ chế công bố phán quyết trước phục vụ tham khảo thương mại chung.

---

Chương 3: Những yêu cầu Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA đặt ra đối với cải cách thủ tục hải quan Việt Nam

Chương 3 chỉ ra các khó khăn, thách thức thực tiễn và xác định 4 nhóm yêu cầu/giải pháp trọng tâm cho cơ quan Hải quan Việt Nam:

Những thách thức đối với Việt Nam khi thực thi TFA:

1. Khó khăn trong việc đồng bộ hóa việc thực thi TFA với các cam kết FTA song phương và khu vực (như EVFTA, TPP) do hệ thống văn bản pháp luật trong nước còn chồng chéo.
2. Thiếu cơ chế phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa cơ quan Hải quan và các cơ quan quản lý chuyên ngành tại cửa khẩu biên giới (kiểm dịch thực vật, kiểm dịch động vật, kiểm tra an toàn thực phẩm, kiểm chuẩn kỹ thuật).
3. Năng lực chuyên môn, tính chuyên nghiệp và đạo đức công vụ của đội ngũ công chức hải quan chưa đồng đều, chưa đáp ứng hoàn toàn yêu cầu chuyển đổi số và nghiệp vụ hiện đại.
4. Khoảng cách về hạ tầng kỹ thuật, công nghệ thông tin và trang thiết bị kiểm tra giám sát hải quan so với các nước tiên tiến trên thế giới.

Bốn nhóm giải pháp và yêu cầu cải cách:

• Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật: Tiến hành sửa đổi, bổ sung các điều khoản trong Luật Hải quan và các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành nhằm luật hóa đầy đủ các quy định về xác định trước (Điều 3 TFA), hoàn thiện cơ sở pháp lý cho 23 biện pháp thuộc Nhóm B và Nhóm C.
• Tăng cường hiệu quả kiểm tra chuyên ngành và phối hợp liên ngành: Cải cách căn bản hoạt động kiểm tra chuyên ngành theo hướng áp dụng phương pháp quản lý rủi ro; giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế tại cửa khẩu; kết nối thông suốt dữ liệu giữa cơ quan Hải quan với 9 bộ, ngành quản lý chuyên ngành trên nền tảng Cơ chế một cửa quốc gia (NSW) và Cơ chế một cửa ASEAN (ASW).
• Nâng cao năng lực đội ngũ hải quan: Đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu về kiểm tra sau thông quan, kỹ năng phân tích rủi ro và xác định trị giá tính thuế; siết chặt kỷ cương và nâng cao tính minh bạch công vụ.
• Huy động hỗ trợ kỹ thuật và tài chính quốc tế: Tận dụng tối đa các chương trình hỗ trợ kỹ thuật xây dựng năng lực (TACB) từ Ban Thư ký WTO, Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO), ADB và các nhà tài trợ song phương (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Vương quốc Anh, Australia) nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện các cam kết Nhóm C.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả chính:
  • Khóa luận làm rõ bức tranh toàn cảnh về tiến độ phê chuẩn và phân loại cam kết TFA toàn cầu tại mốc thời gian tháng 02/2018 (46,3% cam kết Nhóm A; 10,0% Nhóm B; 13,6% Nhóm C; mức độ thực thi chung đạt 59,7%).
  • Xác lập bảng rà soát chi tiết tính tương thích của hệ thống pháp luật Việt Nam đối với 12 điều khoản kỹ thuật tại Phần I của TFA. Kết quả cho thấy hầu hết các nghĩa vụ cốt lõi (minh bạch thông tin, điểm giải đáp, thủ tục khiếu nại, thông quan trước, thanh toán điện tử, kiểm tra sau thông quan, tự do quá cảnh, cơ chế một cửa) đã được pháp điển hóa thông qua Luật Hải quan 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
  • Phân tích cụ thể 15 cam kết Nhóm A Việt Nam đã thực hiện và chỉ ra lộ trình, khoảng trống pháp lý đối với 23 cam kết thuộc Nhóm B và Nhóm C.
• Giải pháp đề xuất: Đưa ra hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện bao gồm: hoàn thiện thể chế pháp lý, cải cách công tác kiểm tra chuyên ngành liên bộ, nâng cao năng lực nhân sự hải quan và khai thác nguồn lực hỗ trợ kỹ thuật quốc tế (TACB).
• Đóng góp của nghiên cứu: Khóa luận là công trình nghiên cứu hệ thống hóa sự tương thích pháp lý giữa luật hải quan trong nước và điều ước quốc tế đa phương ở giai đoạn đầu sau khi Hiệp định TFA có hiệu lực chính thức (2017-2018); cập nhật và bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật mới của Việt Nam (như Thông tư 274/2016/TT-BTC, Nghị định 45/2016/NĐ-CP) vào ma trận đối chiếu cam kết quốc tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát ở các biện pháp kỹ thuật tại Phần I của TFA và các văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực tại thời điểm năm 2018; chủ yếu dựa trên phương pháp phân tích luật học định tính và tài liệu thứ cấp, chưa tiến hành điều tra khảo sát xã hội học định lượng về mức độ hài lòng hoặc đánh giá định lượng chi phí giao dịch thực tế của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại cửa khẩu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng đánh giá tác động định lượng của hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS và Cơ chế một cửa quốc gia đến thời gian giải phóng hàng hóa thực tế; nghiên cứu sâu các giải pháp kỹ thuật nhằm thực thi hoàn tất các cam kết Nhóm B và Nhóm C khi hết thời gian ân hạn; phân tích cơ chế phối hợp kiểm tra chuyên ngành liên bộ theo tiêu chuẩn quản lý rủi ro của WCO.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu có giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn đối với:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh doanh quốc tế, Kinh tế đối ngoại, Luật thương mại quốc tế: Cung cấp nguồn tư liệu chi tiết về cấu trúc Hiệp định TFA, các điều khoản thương mại đa phương của WTO và phương pháp luận rà soát tính tương thích của pháp luật quốc gia với các điều ước quốc tế.
• Người làm nghiên cứu, cán bộ hải quan và chuyên viên pháp chế doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Sử dụng bảng đối chiếu chi tiết tại Chương 2 để tra cứu cơ sở pháp lý của các nghiệp vụ: xác định trước (Advance Rulings), kiểm tra sau thông quan (PCA), xử lý hồ sơ trước khi hàng đến, quy chế đại lý hải quan và thủ tục hàng hóa quá cảnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại TFA có cấu trúc như thế nào và các cam kết được phân loại ra sao?
Hiệp định TFA gồm 24 Điều chia làm 3 phần: Phần I (Điều 1 - 12) là các biện pháp kỹ thuật về minh bạch và thủ tục hải quan; Phần II (Điều 13 - 22) là các điều khoản đối xử đặc biệt và khác biệt (S&D); Phần III (Điều 23 - 24) là các thỏa thuận thể chế. Các cam kết được chia thành 3 nhóm: Nhóm A (thực hiện ngay khi có hiệu lực), Nhóm B (cần thời gian chuyển đổi), Nhóm C (cần thời gian chuyển đổi và hỗ trợ kỹ thuật xây dựng năng lực).

2. Việt Nam thực thi Hiệp định TFA theo hình thức trực tiếp hay gián tiếp?
Căn cứ khoản 2 Điều 6 Luật Điều ước quốc tế 2016 và Nghị quyết số 108/2015/QH13 của Quốc hội (không quy định áp dụng trực tiếp), Việt Nam thực thi TFA theo hình thức gián tiếp, tức là tiến hành nội luật hóa các nghĩa vụ của Hiệp định vào hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong nước.

3. Pháp luật Hải quan Việt Nam còn những điểm nào chưa tương thích với quy định về Xác định trước (Điều 3 TFA)?
Pháp luật Việt Nam (Luật Hải quan 2014, Nghị định 08/2015/NĐ-CP) chưa quy định rõ danh mục các trường hợp bị từ chối ban hành xác định trước; chưa làm rõ quy định hủy/rút lại quyết định; phạm vi đối tượng nộp đơn bị giới hạn đóng ở "người khai hải quan" (trong khi TFA mở rộng cho bất kỳ người nào có lý do chính đáng); và chưa có cơ chế công bố thông tin kết quả xác định trước phục vụ tham khảo chung.

4. Việt Nam đã cam kết thực thi bao nhiêu nghĩa vụ thuộc Nhóm A và nhóm B/C gồm bao nhiêu điều khoản?
Việt Nam đã thông báo cam kết thực thi 15 nghĩa vụ thuộc Nhóm A (nhóm áp dụng ngay). Các cam kết thuộc Nhóm B và Nhóm C bao gồm 23 điều khoản và biện pháp kỹ thuật cần lộ trình chuyển đổi và hỗ trợ kỹ thuật quốc tế.

5. Mối quan hệ pháp lý giữa Hiệp định TFA với các hiệp định WTO khác và các FTA thế hệ mới như EVFTA, TPP được xác định như thế nào?
TFA thuộc Phụ lục 1A Hiệp định thành lập WTO, có hiệu lực ưu tiên áp dụng so với GATT 1994 nếu có xung đột, đồng thời bổ trợ cho các hiệp định chuyên biệt như SPS, TBT, TRIPS. Đối với các FTA (EVFTA, TPP), các cam kết về tạo thuận lợi thương mại có sự tương đồng lớn về nội dung kỹ thuật, nhưng FTA thế hệ mới thường đặt ra thời hạn xử lý nghiêm ngặt hơn và mang tính bắt buộc thực thi ngay mà không có điều khoản S&D phân nhóm A, B, C như TFA.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Vũ Phương Thu đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, nội dung pháp lý và thực trạng triển khai Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại (TFA) của WTO trên phạm vi quốc tế và tại Việt Nam. Thông qua việc so sánh, đối chiếu chi tiết 12 điều khoản kỹ thuật tại Phần I của TFA với Luật Hải quan 2014 và hệ thống văn bản pháp luật chuyên ngành, công trình đã chỉ rõ mức độ tương thích pháp lý cao của Việt Nam cũng như các khoảng trống thể chế cần tiếp tục hoàn thiện. Kết quả nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm về thể chế, quản lý liên ngành, năng lực nhân sự và huy động hỗ trợ quốc tế nhằm phục vụ hiệu quả tiến trình cải cách thủ tục hải quan và hiện đại hóa hoạt động thương mại quốc tế của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lời mở đầu, điều 6 và 7), Hiệp định về các biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPS) (trong điều 10 và điều 24), Hiệp định về các hàng rào kỹ thuật đối với thương mại (TBT) (trong điều 11 và điều 24), Hiệp định về các khía cạnh liên quan tới thương mại 16 của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) (điều 7.6), Hiệp định về giám định hàng hoá trước khi gửi hàng (PSI). Theo quy định của TFA, quy định của các hiệp định này, tuỳ từng mức độ cụ thể, có thể được áp dụng một cách trực tiếp, hoặc gián tiếp, hoặc có thể bị hạn chế trong từng trường hợp cụ thể.  Áp dụng trực tiếp các hiệp định WTO Ngay trong lời nói đầu, TFA trực tiếp nhắc đến các điều khoản trong GATT thể hiện ở mục tiêu “làm rõ và hoàn thiện những điểm liên quan tại Điều V; VIII; và X của Hiệp định GATT 1994 nhằm thúc đẩy hơn nữa việc di chuyển, giải phóng và thông quan hàng hoá bao gồm cả hàng quá cảnh”. So sánh nội dung TFA và các quy định của GATT Các Điều trong TFA Phạm vi Các điều trong GATT Điều 1 đến 5 Minh bạch Điều X Điều 6 đến 10 Phí và thủ tục Điều VIII Điều 11 Quá cảnh Điều V Điều 12 và 13 Các vấn đề khác Nguồn: Người viết tự tổng hợp Bảng 1.

Các biện pháp kỹ thuật tạo thuận lợi thương mại trong nội dung TFA •Điều 1: Công bố và tính sẵn có của thông tin Các điều về •Điều 2: Cơ hội góp ý, thông tin trước khi có hiệu lực và tham vấn minh bạch •Điều 3: Quy định về xác định trước •Điều 4: Các thủ tục Khiếu nại và Khiếu kiện •Điều 5: Các biện pháp khác nhằm nâng cao tính công bằng, không phân biệt đối xử và minh bạc Các điều về phí •Điều 6: Quy định về phí và lệ phí của hoặc liên quan đến nhập khẩu và thủ tục và xuất khẩu và xử phạt •Điều 7: Giải phóng và thông quan hàng hóa •Điều 8: Hợp tác giữa các cơ quan quản lý biên giới •Điều 9: Vận chuyển hàng hóa chịu sự kiểm soát về hải quan đối với hàng nhập khẩu •Điều 10: Thủ tục liên quan đến nhập khẩu, xuất khẩu và quá cảnh Điều 11 Tự do quá cảnh Điều 12 Hợp tác hải quan Nguồn: Người viết tự tổng hợp 17 Như vậy, các tiền lệ về giải thích và áp dụng các điều khoản này của GATT có thể được áp dụng cho việc giải thích và áp dụng các điều khoản liên quan trong TFA. Mặc dù vậy, TFA là Hiệp định ra đời sau với những quy định chi tiết và cụ thể hơn về tạo thuận lợi thương mại và các vấn đề tuân thủ hải quan, do vậy các điều khoản của TFA cũng có sự phát triển thêm so với các quy định trong GATT. So sánh việc giải thích và áp dụng Điều X GATT và Điều 5 TFA, đều quy định về việc quản lý các biện pháp mà quốc gia thành viên áp dụng có tác động tới thương mại quốc tế, sẽ làm rõ vấn đề này. Nếu điều X GATT chỉ nói chung chung tới việc quản lý các biện pháp (luật, quy định, quyết định) tác động tới thương mại thì Điều 5.1 TFA cụ thể hơn khi quy định rõ “các phương thức ban hành, hủy bỏ hoặc đình chỉ” các biện pháp này.1 (c) còn đi xa hơn khi yêu cầu các thành viên nhanh chóng chấm dứt hoặc thu hồi thông báo hoặc hướng dẫn nếu các tình huống dẫn đến thông báo không còn tồn tại, hoặc đã thay đổi có thể được giải quyết theo cách ít hạn chế thương mại hơn.

Đến nay, người ta chưa nhìn thấy khả năng có sự mâu thuẫn giữa các điều khoản trong GATT và TFA. Tuy nhiên, xem xét nhiều điều khoản của TFA cho thấy những nhà soạn thảo Hiệp định mong muốn duy trì quan hệ hài hòa giữa TFA và GATT cũng như các Hiệp định chuyên biệt khác.  Áp dụng gián tiếp quy định trong các hiệp định WTO Quy định trong các hiệp định WTO cũng có thể được áp dụng một cách gián tiếp dù không được quy định một cách cụ thể trong các điều khoản của TFA. Cụ thể, Điều 10-8.1 TFA quy định hàng hoá xuất trình cho nhập khẩu có thể bị cơ quan có thẩm quyền của Thành viên từ chối nếu hàng hoá không đáp ứng được các quy định về vệ sinh và kiểm dịch động thực vật hoặc quy chuẩn kỹ thuật.

Dù không trực tiếp nhắc đến Hiệp định SPS hay TBT, nhưng để không tạo thêm những trở ngại không cần thiết đối với thương mại hoặc một hạn chế thương mại trá hình phù hợp với tinh thần của WTO, điểu khoản này nên được áp dụng cùng với các quy định liên quan của hai hiệp định này. Tương tự Điều 7.6 TFA quy định các điều khoản này không ảnh hưởng đến quyền của một Thành viên đối với kiểm tra, bắt giữ, giữ, tịch thu hoặc xử lý hàng hoá dưới bất cứ hình thức nào sao cho không trái với các quyền và nghĩa vụ của các nước 18 thảnh viên. Quy định này có thể được áp dụng cùng với quy định tại Điều 57 Hiệp định TRIPS theo đó các nước Thành viên phải cho phép các cơ quan chức năng có thẩm quyền dành cơ hội cho chủ thể quyền được yêu cầu tiến hành kiểm tra bất kỳ hàng hoá nào bị cơ quan hải quan thu giữ vì các lý do về sở hữu trí tuệ. Ngược lại, một số quy định của TFA có thể đặt thêm nghĩa vụ cho các thành viên so với các nghĩa vụ trong Hiệp định khác của WTO.

Chẳng hạn, Liên quan tới Hiệp định SPS, Ban thư ký WTO đă liệt kê danh sách các điều khoản TFA có khả năng vượt ra ngoài các quy định của SPS, hay còn gọi là các điều khoản SPS cộng (SPS plus). Trong trường hợp này, giải pháp có lẽ sẽ là áp dụng đồng thời hai hiệp định. Mối quan hệ giữa TFA và các hiệp định thương mại tự do của Việt Nam Hiện nay, Việt Nam đã và đang là thành viên của 12 Hiệp định thương mại tự do, trong đó có 6 Hiệp định trong khuôn khổ ASEAN. Trong đó, một số các Hiệp định có chứa các điều khoản về tạo thuận lợi thương mại.

Ví dụ, Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Nhật Bản quy định các bên phải hợp tác và trao đổi thông tin với nhau trong phạm vi các thủ tục hải quan, bao gồm việc thi hành chống buôn lậu hàng hóa bị cấm và chống xuất nhập khẩu hàng hóa bị nghi ngờ vi phạm sở hữu trí tuệ. Một số Hiệp định FTA của ASEAN cũng chứa các điều khoản tạo thuận lợi thương mại như Hiệp định ASEAN – Hàn Quốc công nhận tầm quan trọng của hợp tác giữa các chính quyền về các vấn đề về hải quan. Hiệp định ASEAN – Nhật Bản có các điều khoản về thủ tục hải quan và khuyến khích các bên nỗ lực hợp tác hoặc ASEAN - Úc - New Zealand dành hẳn chương 4 (thủ tục hải quan) để tạo thuận lợi thương mại với mục tiêu đảm bảo minh bạch, hợp tác và đơn giản hóa các thủ tục hải quan, thông qua một loạt các biện pháp như lập hệ thống tự động hóa (điều 5), điểm hỏi đáp (điều 11), quyết định sớm (điều X), quản lý rủi ro (điều 9), quy trình rà soát và kháng cáo (điều 17),. Đáng lưu ý nhất là Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) và Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) mà Việt Nam đã hoàn tất việc ký kết lần lượt vào cuối năm 2015 và đầu năm 2016.

Cả hai hiệp định này đều dành hẳn một chương riêng cho các quy định về tạo thuận lợi thương mại (Chương 5). Về cơ bản các nghĩa vụ tạo thuận lợi thương mại trong hai Hiệp định tự do này đều tương đồng với các nghĩa vụ trong TFA, mặc dù lời văn có khác biệt. 19 Từ góc độ nội dung, có thể nói các cam kết về hải quan và tạo thuận lợi thương mại trong EVFTA gần như được thiết kế dựa trên và tương tự với các quy định của Hiệp định về Tạo thuận lợi thương mại của WTO (TFA). Hơn nữa, trong khi EVFTA chỉ bao gồm các cam kết khá chung chung, không ràng buộc cách thức hay chi tiết thực hiện thì TFA lại chứa rất nhiều các quy định rất chi tiết, với các đòi hỏi chặt chẽ về nhiều vấn đề (đặc biệt là các vấn đề thuộc nhóm thủ tục hải quan cụ thể).

Tuy nhiên, về hiệu lực pháp lý, trong khi TFA không buộc các nước thành viên về thời điểm phải thực thi các quy định (mỗi nước thành viên WTO có quyền tự xác định thời hạn thực hiện các nghĩa vụ trong TFA, bao gồm nhóm A - cam kết thực hiện ngay, nhóm B – cam kết thực hiện theo lộ trình và nhóm C – chỉ thực hiện khi bối cảnh thực tiễn đã đủ điều kiện để thực hiện; và đăng ký với WTO) thì các cam kết trong EVFTA về hải quan là bắt buộc thực hiện ngay khi EVFTA bắt đầu có hiệu lực (chỉ trừ 01 trường hợp cho phép bảo lưu). Về phần mình, các quy định về tạo thuận lợi thương mại trong TPP nêu một số yêu cầu chi tiết và cụ thể hơn so với TFA như việc ấn định các thời hạn cụ thể. Chẳng hạn điều 5.3 khoản 2 Hiệp định TPP yêu cầu mỗi bên phải đưa ra quyết định sớm càng nhanh càng tốt và không được muộn hơn 150 ngày sau khi nhận được yêu cầu; điều 5.10 khoản 2(a) Hiệp định TPP yêu cầu mỗi bên phải áp dụng hoặc duy trì các thủ tục quy định việc giải phóng hàng hoá trong vòng 48 giờ kể từ khi hàng đến. Mặt khác, TPP lại không bao gồm những quy định về đối xử đặc biệt cho các quốc gia đang phát triển là thành viên của Hiệp định, trong khi đó TFA dành hẳn Phần II để đưa ra những quy định linh hoạt hơn cho nhóm các nước thành viên đang phát triển trong việc thực thi hiệp định này theo các phương thức và thời hạn khác nhau tùy thuộc vào nhu cầu của họ.

Như vậy, khi TFA có hiệu lực, Việt Nam đồng thời sẽ phải thực hiện nghĩa vụ trong TFA và các điều khoản về thuận lợi thương mại trong các hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam là thành viên. Trong trường hợp cần giải thích và áp dụng điều khoản, chúng ta sẽ phải lựa chọn cách giải thích và tiếp cận sao cho các Hiệp định thương mại tự do đều có nghĩa.