CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC CHO GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Khái quát nghiên cứu ngoài nước Ở nhiều nước trên thế giới và trong khu vực, công tác bồi dưỡng năng lực giáo viên nhằm mục đích nâng cao trình độ kiến thức về chuyên môn, nâng cao năng lực sư phạm cho người giáo viên được đặc biệt coi trọng và luôn được đặt trong chiến lược phát triển của ngành giáo dục. Đã có rất nhiều kết quả các công trình nghiên cứu được vận dụng vào chính công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên.
Ở Liên Xô và các nước Đông Âu trước đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu về bồi dưỡng năng lực dạy học.Usinxki nhấn mạnh đến hình thức tự bồi dưỡng của giáo viên: “Người giáo viên còn sống chừng nào thì họ còn học, khi họ ngừng việc học thì con người giáo viên trong họ cũng chết liền” [dẫn theo 25]. Tiếp theo, các công trình của X.Gonobolin… [dẫn theo 39] đưa ra cả một hệ thống lý luận và kinh nghiệm vững chắc trong lĩnh vực đào tạo và bồi dưỡng năng lực nghề nghiệp cho giáo viên. Về phương pháp bồi dưỡng giáo viên, có thể kể đến P.Iacoplep,…Ví dụ, trong cuốn “Phương pháp và kỹ thuật lên lớp trong trường phổ thông” của N.Iacoplep [dẫn theo 30], đã đưa ra những yêu cầu và hướng dẫn rất cụ thể về kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo đối với giáo viên phổ thông và các phương pháp, kỹ thuật thực hiện bài học. Ở các nước phương Tây, các công trình nghiên cứu của J.Skinner (1963)… cũng đã sớm đề cập cụ thể đến việc tổ chức huấn luyện các kỹ năng giảng dạy cho giáo viên.
Phẩm chất và năng lực của người giáo viên cao hay thấp phụ thuộc phần lớn vào quá trình tự học của họ để nỗ lực cập nhật kiến thức và những kỹ năng sư phạm còn thiếu, còn lạc hậu. Ví dụ, “Tự đào tạo để dạy học” của Patrice Pelpel [dẫn theo 31]… 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chương trình Nâng cao chất lượng đào tạo huấn luyện viên (trainers) và giáo viên của mạng lưới Chính sách Đào tạo giáo viên châu Âu (ENTEP) đã nhận định người giáo viên cần được trang bị những năng lực mới: khả năng sử dụng IT có hiệu quả; tăng cường chuyên môn hóa và trách nhiệm cá nhân đối với phát triển chuyên môn [dẫn theo 39]. Hội thảo của ENTEP tại Brussels (Bỉ, 6/2005) đã thông qua bản đề cương Những nguyên tắc chung về trình độ và năng lực giáo viên ở châu Âu, đã nhấn mạnh: Giáo viên phải được trang bị nền tảng nghề nghiệp tốt; giáo viên là nghề nghiệp mang tính động cơ và phải được bồi dưỡng đề tiếp tục phát triển chuyên môn [Sđd, 39]. Tại Cộng hòa Liên bang Đức, hoạt động bồi dưỡng giáo viên được thực hiện thông qua các hình thức: tham gia các lớp bồi dưỡng bắt buộc theo chương trình cấp nhà nước, bồi dưỡng thông qua hệ thống tư vấn và hỗ trợ của cơ quan giáo dục nhà nước (BUSS), bồi dưỡng thông qua mạng lưới bồi dưỡng giáo viên và bồi dưỡng trong nội bộ nhà trường [dẫn theo 11].
Những phương pháp mà chương trình PGCE Vương quốc Anh [dẫn theo 12] lựa chọn là: Mô tả lý thuyết; Thực hành trong bối cảnh dàn dựng hoặc bối cảnh lớp học. Ở Châu Á, như Philippin hiện nay cũng có nhiều mô hình bồi dưỡng theo các hình thức khác nhau: Thuyết trình, hội thảo, sinh hoạt chuyên môn tại trường, kèm cặp, giảng dạy mẫu, thông qua mạng [dẫn theo 12]. Và ở nhiều nước, trong chương trình đào tạo giáo viên, “Đánh giá trong giáo dục” được học như một môn học riêng, thậm chí có riêng chuyên ngành đào tạo thạc sỹ, tiến sỹ. Kỹ năng và hiểu biết về đánh giá giáo dục còn được thực hành xuyên suốt qua các bộ môn khác, tạo điều kiện cho người giáo viên tương lai phát triển tích hợp năng lực đánh giá với các năng lực khác một cách nhất quán và hiệu quả.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu ở ngoài nước đã đề cập nhiều đến nội dung, hình thức và phương pháp bồi dưỡng năng lực chuyên môn cho giáo viên đạt hiệu quả, trong đó đã chú ý đến việc gắn kết mối quan hệ giữa học sinh và giáo viên, giáo viên trở thành người cùng học với học sinh, hướng dẫn học sinh tự học, tự giác để tạo ra những giá trị mới. Tuy nhiên vấn đề bồi 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dưỡng NLĐG trong dạy học cho giáo viên chưa được đề cập nhiều trong giai đoạn các nghiên cứu trên công bố. Đây là một vấn đề có tính thời sự đối với giáo dục của nhiều nước trên thế giới. Những nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, từ đầu những năm 1980, gắn với triển khai Cải cách giáo dục 1979- công tác bồi dưỡng giáo viên sớm được coi là nhiệm vụ quan trọng và thường xuyên của các cơ quan quản lý giáo dục, với mục đích chủ yếu là bổ sung cập nhật kiến thức chuyên môn, nâng cao năng lực sư phạm cho giáo viên.
Bồi dưỡng năng lực dạy học cho giáo viên đã được các nhà nghiên cứu giáo dục và lí luận dạy học quan tâm như: Hà Thế Ngữ [29], Hồ Ngọc Đại [18], Nguyễn Ngọc Bảo [2], Trần Bá Hoành [23], Thái Duy Tuyên [37], Nguyễn Đức Chính [13]… Các tác giả đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau đối với quá trình đào tạo và bồi dưỡng giáo viên. Ngoài ra còn rất nhiều bài viết được đăng tài trên báo Giáo dục và thời đại, tạp chí Nghiên cứu giáo dục (nay là Tạp chí Giáo dục), Tạp chí Khoa học giáo dục (của Viện Khoa học giáo dục) và các hội thảo khoa học về công tác bồi dưỡng giáo viên bàn về việc tổ chức bồi dưỡng giáo viên, vấn đề chuẩn hóa và nâng chuẩn đội ngũ giáo viên đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông. Có thể kể đến một số bài viết về hình thức tổ chức bồi dưỡng của Nguyễn Minh Đường [16], Trần Bá Hoành [23]…. Trần Bá Hoành khẳng định việc bồi dưỡng tại các trường là vấn đề then chốt để nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên [23].
Gần đây hơn, vấn đề bồi dưỡng và phát triển năng lực chuyên môn cho giáo viên thông qua mô hình nghiên cứu bài học là kết luận trong nghiên cứu của các tác giả Vũ Quốc Chung [12], Nguyễn Hữu Độ [17], Lê Huy Hoàng [28]; vấn đề bồi dưỡng đánh giá trong giáo dục và dạy học trong nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đức Chính [13]. Như vậy, những nghiên cứu trên đã đề cập nhiều đến vai trò và tầm quan trọng và đã đưa ra được nhiều giải pháp để nâng cao hiệu quả và chất lượng công tác bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo. Tuy nhiên vấn đề bồi dưỡng năng lực đánh giá cho giáo viên nhìn chung còn ít được quan tâm và chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ. Trần Bá Hoành [23] cho rằng: từ trước đến 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nay, việc đào tạo ở trường sư phạm chưa chú ý thích đáng đến việc chuẩn bị năng lực đánh giá cho người học.
Trong bối cảnh hiện nay cả nước đang thực hiện Nghị quyết 29- NQ/TW Hội nghị lần thứ VIII, Ban chấp hành Trung ương khóa XI (11/2013) về “Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo,…” chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”, vấn đề bồi dưỡng năng lực đánh giá cho giáo viên cần phải được quan tâm hơn. Thực tiễn đào tạo và bồi dưỡng giáo viên nhiều năm qua của nước ta dường như chỉ mới tập trung vào việc giúp người thầy thực hiện chức năng giảng dạy, chưa giúp thực hiện chức năng đánh giá. Chỉ xin dẫn một ý kiến tiêu biểu: nhận thấy sự thiếu sót trong quá trình đánh giá học tập biểu hiện ở bốn phương diện cơ bản sau đây, mà người giáo viên cũng như nhà quản lý dễ mắc phải, đó là: (1) đánh đồng giữa mục tiêu cần đánh giá với nội dung kiến thức, kỹ năng học tập như một phương tiện để giúp HS đạt được mục tiêu giáo dục; (2) mơ hồ về mục tiêu các bài dạy; (3) thiếu hiểu biết về kỹ năng kiểm tra, đánh giá giáo dục; (4) nhấn mạnh đến kết quả học tập, đến điểm số hay nói theo thuật ngữ đánh giá là chỉ số thành tích hay chỉ số đầu ra, chưa nhấn mạnh đến sự phát triển năng lực của người học như là chỉ số quá trình phát triển người học [36]. Lý luận về đánh giá trong dạy học ở trường THCS 1.
Đánh giá trong dạy học ở trường THCS 1. Khái niệm Đánh giá trong dạy học Trong các hoạt động giáo dục, đánh giá được nhà nghiên cứu định nghĩa như sau: - Theo Jean-Marie Đe Ketele (1989): Đánh giá là thu thập một tập hợp thông tin đủ thích hợp, có giá trị và độ tin cậy và xem xet mức độ phù hợp giữa tập hợp thông tin này và một tập hợp tiêu chí phù hợp với các mục tiêu 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com định ra ban đầu hay đã được điều chỉnh trong quá trình thu thập thông tin nhằm ra một quyết định phán xét [dẫn theo 33]. - Theo Ralph Tyler, nhà giáo dục và tâm lý học Mỹ: Quá trình đánh giá chủ yếu là quá trình xác định mức độ thực hiện các mục tiêu của chương trình giáo dục [dẫn theo 33].Marger [dẫn theo 33]: Đánh giá là việc miêu tả tình hình của học sinh và giáo viên để dự đoán công việc phải tiếp tục và giúp học sinh tiến bộ. Kết hợp từ các ý kiến trên và nhiều nguồn khác, trong Đề tài này tác giả luận văn đưa ra và sử dụng định nghĩa sau: Đánh giá trong dạy học xem xét, lý giải, so sánh độ tương thích giữa những nguồn thông tin thu thập có đủ độ tin cậy về sản phẩm và quá trình học tập của người học, với những tiêu chí và bằng chứng xác thực, để từ đó người giáo viên (và tập thể giáo dục) đưa ra các nhận định và phán xét về mức độ đáp ứng các mục tiêu dạy học theo quan điểm phát triển năng lực người học.
Trong quá trình dạy học, đánh giá được xem xét như một quá trình liên tục và một phần của hoạt động giảng dạy. ĐGTDH xuất hiện khi người dạy tương tác trực tiếp, hay gián tiếp với người học nhằm thu thập và lý giải thông tin về kiến thức, kỹ năng và thái độ của người học trong quá trình học tập và kết quả học tập họ đạt được.