CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP 1. Quá trình dạy học 1. Khái niệm [5], [26], [34] Quan điểm của Vưgotxky L.X (1896– 1934) và nhiều nhà giáo dục đương thời “dạy học là quá trình tương tác giữa hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS”. Trong quá trình tương tác đó, GV là chủ thể của hoạt động dạy, HS là chủ thể của hoạt động học.
Tác giả Nguyễn Xuân Trường “Quá trình dạy học là một hệ thống toàn vẹn bao gồm nội dung dạy học, việc dạy và việc học”. Trong quá trình dạy học, GV thực hiện hoạt động dạy, HS thực hiện hoạt động học. Hai hoạt động dạy- học được tiến hành phối hợp, tương tác với nhau. Mục đích cuối cùng của hoạt động này nhằm bồi dưỡng cho HS hệ thống tri thức, hiểu biết về mọi vấn đề diễn ra trong cuộc sống, hệ thống kỹ năng sống (kỹ năng hoạt động trí và lực) để thông qua đó hình thành cho HS quan điểm và thái độ đúng đắn đối với bản thân, đối với cuộc sống.
Vậy quá trình dạy học, về bản chất là quá trình nhận thức đặc biệt của HS do GV tổ chức, điều khiển nhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn phổ thông. Nói cách khác, quá trình dạy học là quá trinh nhận thức độc đáo của HS dưới vai trò chủ đạo của GV nhằm thực hiện mục đích, nhiệm vụ dạy học. Mối quan hệ biện chứng giữa dạy và học [5], [42] Dạy học là sự điều khiển tối ưu quá trình HS chiếm lĩnh khái niệm, kiến thức khoa học từ đó hình thành và phát triển nhân cách cho HS. Dạy học là loại hình hoạt động hai chiều, nó đòi hỏi nhất thiết phải có tác động qua lại giữa GV và HS.
Tác động ấy diễn ra trong những điều kiện nhất định (điều kiện vật chất- học tập, điều kiện vệ sinh, điều kiện tâm lý, đạo đức, thẩm mỹ. Dạy học không thể thiếu tác động qua lại biện chứng giữa GV và HS. Nếu sự tích cực truyền đạt của GV mà không có sự tích cực hoạt động để tiếp thu kiến thức của HS thì quá trình dạy và học thực tế không diễn ra. Do đó, bất kì GV nào, dạy bộ môn gì đều phải nhận thức được bản chất của việc học tích cực và xác định đúng đắn mối quan hệ biện chứng giữa dạy và học.
Vai trò của giáo viên trong quá trình dạy học [5], [42] 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trước những yêu cầu đổi mới của sự nghiệp giáo dục, với việc ứng dụng hệ thống các phương pháp dạy học tích cực, nhà trường đang có những biến đổi về chất trong cách dạy và cách học. Học sinh đến trường không phải chỉ để nghe những điều thầy dạy vì "nghe rồi quên, nhìn thì sẽ nhớ, nhưng làm thì mới hiểu" (tục ngữ cổ phương Đông). Chỉ có bắt tay vào làm mới có thể hiểu sâu sắc. Đúng như Brune đã nhận xét: "Kiến thức thu nhận bằng con đường tự khám phá là kiến thức vững chắc nhất, đáng tin cậy nhất".
Để có thể "làm", HS không chỉ làm theo những mẫu có sẵn mà làm theo cái cần thiết, mục đích và yêu cầu đã định. Học sinh cần được bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề. Chính trong quá trình bồi dưỡng năng lực đó, vai trò của người GV lại càng quan trọng hơn bao giờ hết. Trong quá trình đó, thầy là người thiết kế, điều khiển để cho học tập tự giác và tích cực.
Thầy kích động và khơi dậy hứng thú học tập của trò, tổ chức và điều khiển để trò chủ động, tích cực học tập. Trò được học với tư cách đích thị là mình, được nghĩ bằng cái đầu của mình, được nói bằng lời của mình, được viết theo ý mình, không bị gò ép, áp đặt. Điều này rất quan trọng, như câu nói bất hủ của William A.Ward: "Chỉ nói thôi là thầy giáo xoàng, giảng giải là thầy giáo tốt, minh họa biểu diễn là thầy giáo giỏi, gây hứng thú học tập là thầy giáo vĩ đại". Tính tích cực trong học tập [4], [8], [11] 1.
Khái niệm tính tích cực Tính tích cực là một thuộc tính của nhân cách, nó có liên quan và phụ thuộc vào các thuộc tính khác đặc biệt là thái độ, nhu cầu, hứng thú và động cơ của chủ thể. Tính tích cực nằm trong hoạt động, biểu hiện qua hành động và ảnh hưởng rất lớn đến kết quả hoạt động. Nó làm cho quá trình học tập, tìm tòi, sáng tạo có tính định hướng cao hơn, từ đó con người dễ làm chủ và điều khiển hoạt động của mình. Vai trò của tính tích cực trong học tập Tính tích cực là một trong những điều kiện rất quan trọng để HS đạt được kết quả cao trong học tập.
Tính tích cực giúp HS tiếp thu kiến thức nhanh hơn, ghi nhớ tốt hơn, HS sẽ vận dụng linh hoạt, sáng tạo kiến thức vững chắc thu được qua quá trình học tập tích cực vào thực tiễn cuộc sống. Tính tích cực của HS là một động lực của quá trình dạy học: HS năng động, tích cực tham gia các hoạt động của GV thiết kế sẽ giúp quá trình dạy- học đạt được 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục tiêu quan trọng nhất là đào tạo những con người năng động sáng tạo cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Những biểu hiện của tính tích cực - Sự chuyên cần. - Sự tự giác.
- Sự chú ý trong học tập. - Sự quyết tâm trong học tập. - Kết quả học tập. Yếu tố ảnh hưởng đến tính tích cực Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tính tích cực học tập ở HS như: thái độ, nhu cầu, hứng thú, động cơ, ý chí, sức khoẻ, môi trường,…Trong đó yếu tố nhu cầu, động cơ và hứng thú có ảnh hưởng rất sớm đến tính tích cực của HS.
Mối quan hệ giữa tính tích cực học tập và hứng thú nhận thức Trong quá trình học tập tính tích cực nhận thức luôn có quan hệ chặt chẽ với hứng thú nhận thức. Các nhà sư phạm đã quan tâm đến vai trò của hứng thú nhận thức trong quá trình học tập. Lý luận dạy học hiện đại coi hứng thú nhận thức là yếu tố có ý nghĩa to lớn không chỉ trong quá trình dạy học mà cả đối với sự phát triển toàn diện, sự hình thành nhân cách của HS. Hứng thú là yếu tố quan trọng dẫn đến sự tự giác.
Hứng thú và tự giác là yếu tố tâm lý đảm bảo sự hình thành, phát triển tính tích cực, độc lập sáng tạo trong học tập. Ngược lại, phong cách học tập tích cực, độc lập sáng tạo có ảnh hưởng tới sự phát triển hứng thú và tính tự giác. Hứng thú nhận thức được hình thành qua các hình thức tổ chức học tập, trong việc hoàn thành các hoạt động nghiên cứu độc lập sáng tạo. Nếu HS được độc lập tiến hành thí nghiệm, quan sát, so sánh, phân tích khái quát hoá các hiện tượng hoá học thì các em sẽ hiểu sâu sắc kiến thức và bộc lộ rõ hứng thú nhận thức.
Từ kinh nghiệm, thực tiễn dạy học và kết quả nghiên cứu thực nghiêm cho thấy rằng để hình thành, phát triển hứng thú nhận thức cần có các điều kiện: - Phải phát huy tối đa hoạt động tư duy tích cực của HS bằng cách tổ chức các tình huống có vấn đề, khi giải quyết vấn đề cần đòi hỏi sự dự đoán, nêu giả thuyết, tổ chức các cuộc tranh luận giữa các ý kiến, nhận xét một vấn đề, một hiện tượng có các quan điểm trái ngược nhau. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Việc lựa chọn nội dung, phương pháp dạy học phải phù hợp với năng lực, hứng thú và nhu cầu nhận thức của HS. Nội dung học tập quá dễ hoặc quá khó đều không gây được hứng thú cho HS. Giáo viên cần tổ chức, thiết kế bài học có sự hướng dẫn HS tìm thấy cái mới về kiến thức, về phương pháp nghiên cứu thì HS sẽ thấy hào hứng, tự tin tham gia vào quá trình tìm tòi, tự lực giành lấy kiến thức.
- Sự giao tiếp thân thiện giữa GV và HS, giữa HS và HS sẽ tạo ra không khí học tập hào hứng, khuyến khích HS thể hiện được sự nhận thức của mình, trao đổi về các ý kiến của nhau, phân tích các quan điểm, khái niệm khoa học, bày tỏ các ý tưởng phát triển vấn đề …Những hình thức tổ chức học tập phong phú sẽ tạo ra được không khí học tập cho cả lớp, niềm vui, hứng thú học tập đến từng cá nhân. Vì vậy các nhà sư phạm quan tâm nhiều đến mối quan hệ giữa tính tích cực nhận thức và hứng thú học tập của HS để lựa chọn, xác định xu hướng đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) của các cấp học, môn học. Hứng thú học tập 1. Khái niệm hứng thú [4], [17], [19], [22], [25], [40] 1.
Quan điểm duy tâm và phiến diện siêu hình về hứng thú Trên thế giới, vấn đề hứng thú đã được nhiều nhà tâm lý học nghiên cứu và có nhiều quan điểm khác nhau về hứng thú, thậm chí trái ngược như: - Annoi, nhà tâm lý học người Mỹ, cho rằng hứng thú là một sự sáng tạo của tinh thần với đối tượng mà con người muốn tham gia vào. - Còn Harlette Buhler đưa ra khái niệm hứng thú là một hiện tượng phức hợp cho đến nay vẫn chưa được xác định, hứng thú không những chỉ toàn bộ những hành động khác nhau mà còn thể hiện cấu trúc bao gồm các nhu cầu.James thì hứng thú là một trường hợp riêng của thiên hướng biểu hiện xu thế hoạt động của con người như là một nét tính cách. Nhìn chung các nhà tâm lý học đề cập ở trên đều có quan điểm hoặc là duy tâm hoặc là phiến diện siêu hình về hứng thú. Tác hại của các quan điểm này là nó phủ nhận vai trò của giáo dục và tính tích cực của cá nhân trong sự hình thành của hứng thú.
Quan điểm duy vật biện chứng về hứng thú Tâm lý học Macxit xem xét hứng thú theo quan điểm duy vật biện chứng. Coi hứng thú không phải là cái trừu tượng vốn có trong mỗi cá nhân mà là kết quả 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của sự hình thành và phát triển nhân cách cá nhân, nó phản ánh một cách khách quan thái độ đang tồn tại ở con người. Khái niệm hứng thú được xét dưới nhiều khía cạnh khác nhau như: - V.Gackhipop coi hứng thú là thái độ nhận thức tích cực của cá nhân với những đối tượng trong hiện thực khách quan.