phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm có 3 chương Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về biện pháp so sánh trong dạy học văn ở trường trung học phổ thông. Chƣơng 2: Sử dụng biện pháp so sánh trong dạy học thơ Xuân Diệu ở trường trung học phổ thông. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm. - 15 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BIỆN PHÁP SO SÁNH TRONG DẠY HỌC VĂN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Cơ sở lý luận Thuyết trình kiểu so sánh, tổng hợp: Nếu nội dung của vấn đề trình bày chứa đựng những mặt tương phản thì giáo viên cần xác định những tiêu chí để so sánh từng mặt, thuộc tính hoặc quan hệ giữa hai đối tượng đối lập nhau nhằm rút ra kết luận cho từng tiêu chí so sánh. Mặt khác, giáo viên có thể sử dụng số liệu thống kê để phân tích, so sánh rút ra kết luận nhằm góp phần làm tăng tính chính xác và tính thuyết phục của vấn đề. Biện pháp dạy học so sánh 1. So sánh Khái niệm so sánh So sánh chính là một thao tác của hoạt động tư duy lôgíc nhằm giúp con người tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt khi đưa đối tượng này ra đối chiếu với đối tượng khác dựa trên một tiêu chí nào đó, từ đó nhận thức sâu sắc và làm nổi bật đối tượng.
Cuốn “Từ điển Tiếng Việt” của Hoàng Phê (chủ biên) đã đưa ra cách hiểu về so sánh là:“nhìn vào cái này để thấy cái kia, để thấy sự giống và khác nhau hoặc sự hơn kém” [30, tr. Cuốn “Phong cách học Tiếng Việt hiện đại” của tác giả Hữu Đạt cũng đưa ra khái niệm so sánh là việc “đặt hai hay nhiều sự vật, hiện tượng vào các mối quan hệ nhất định nhằm tìm ra sự giống và khác nhau giữa chúng”[13, tr. Cuốn “Giáo trình tâm lí học đại cương”, tác giả Nguyễn Quang Uẩn (chủ biên) đã đưa ra cách hiểu về so sánh “là quá trình dùng trí óc để xác định sự giống nhau hay khác nhau, sự đồng nhất hay không đồng nhất, sự bằng nhau hay không bằng nhau giữa các đối tượng nhận thức (sự vật, hiện tượng)”[49, tr. Như vậy, cách hiểu về so sánh của “Từ điển Tiếng Việt”, của tác giả Hữu Đạt và của giáo trình tâm lí học đại cương đều có quan điểm chung về so sánh là để thấy sự giống và khác - 16 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhau của các sự vật, hiện tượng, từ đó thấy rõ đặc điểm và giá trị của mỗi sự vật, hiện tượng.
Cuốn “Lôgic học” của tác giả Phan Trọng Hoà tuy không trực tiếp bàn về so sánh, nhưng đã bàn đến việc đem so sánh các sự vật, hiện tượng với nhau mà hình thành các phán đoán, nhận xét. Chẳng hạn, để hình thành khái niệm niệm “nước”, con người phải trải qua một quá trình phân tích, so sánh, đối chiếu nó với một số chất khác gần gũi với nó như “không khí”, “mực”, “dầu”,” “rượu trắng”… và cuối cùng người ta rút ra một số nhận xét “nước trong suốt”, “nước không có màu”, “nước không có mùi”, “nước không có vị”… [19, tr. Như vậy so sánh là thao tác lôgic dùng để rút ra các phán đoán, nhận xét để nhận thức đối tượng được cụ thể. Và để so sánh, người ta phải dựa trên cùng một tiêu chí, nếu khác tiêu chí, so sánh sẽ trở nên khập khiễng, thiếu sức thuyết phục, từ đó dễ dẫn đến nhận xét, đánh giá sai lệch.
Tác giả Ngô Doãn Tá trong “Giáo trình lôgic học” đưa ra ba dạng định nghĩa bằng so sánh: so sánh tương đồng, so sánh ngược, so sánh khác biệt [46, tr. Như vậy so sánh là thao tác lôgic đem đối tượng này đặt cạnh đối tượng khác vạch ra các dấu hiệu “tương tự dấu hiệu cơ bản của đối tượng trong các đối tượng khác” hay “dấu hiệu không tồn tại ở đối tượng cần định nghĩa nhưng lại có trong đối tượng dùng để so sánh với nó khi định nghĩa”. Từ đó chúng ta có thể hiểu muốn nhận thức đối tượng sâu sắc cần so sánh, đặt nó với đối tượng khác. Trong cuốn sách giáo khoa Ngữ văn 6 thì “So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng, nhằm tăng sức gợi hình gợi cảm cho sự diễn đạt”.
Trong thực tế đời sống, trong giao tiếp hàng ngày, chúng ta rất hay dùng biện pháp so sánh, đối chiếu để làm nổi bật đặc điểm riêng, những nét riêng độc đáo của một đối tượng nào đó. Như thế, so sánh là một thao tác nhằm đối chiếu hai hay nhiều sự vật hoặc là các mặt trong cùng một sự vật để thấy sự giống và khác nhau. So sánh cũng được đưa vào giảng dạy trong nhà - 17 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường phổ thông như một thao tác chủ đạo. Đây là một thao tác thúc đẩy quá trình vận động tư duy để tìm tòi cái mới.
Tác dụng của biện pháp so sánh So sánh vừa có tác dụng gợi hình, giúp cho việc miêu tả sự vật, sự việc được cụ thể, sinh động, vừa có tác dụng biểu hiện tư tưởng, tình cảm sâu sắc của người nói hay người nghe. Chẳng hạn để giúp người nghe hình dung rõ sự vật, đối tượng người nói có thể lấy những sự vật, đối tượng có những nét tương đồng để so sánh: Khi miêu tả con mèo người nói có thể lấy những hình ảnh của con hổ để so sánh, muốn diễn tả hoạt động của mèo có thể so sánh với một số con vật khác có nét tương đồng, nhưng cũng có khi lấy những nét khác biệt để so sánh làm nổi bật đối tượng. Biện pháp so sánh trong dạy học Trong dạy học ở các cấp học nói chung và ở trường trung học phổ thông nói riêng biện pháp so sánh được sử dụng tương đối rộng dãi. Bởi để tăng hiệu quả tiếp nhận cho học sinh ngoài các biện pháp dạy học tích cực khác thì biện pháp so sánh là một trong những biện pháp đem lại hiệu quả cao trong dạy học.
Để nắm bài sâu sắc giáo viên có thể so sánh đối chiếu các bài, các sự vật hiện tượng có những nét tương đồng để học sinh nắm bài vững hơn.ở bất kỳ môn học nào. Biện pháp so sánh trong dạy học văn 1. Khái niệm biện pháp dạy học so sánh trong dạy học văn Biện pháp so sánh trong văn chương là so sánh đối chiếu tác phẩm với tác phẩm, giai đoạn với giai đoạn: hình tượng; nội dung; nghệ thuật: tình tiết, sự kiện nhân vật ngôn từ, các biện pháp tu từ,.để bật lên sự giồng và khác nhau của đối tượng làm cho giờ học đạt hiệu quả cao, tạo sự hứng thú học sinh.Tác dụng của biện pháp dạy học so sánh trong dạy học văn Trong phân tích văn học, so sánh đã trở thành một biện pháp khá phổ biến. So sánh không giới hạn mà có thể sử dụng so sánh rộng rãi nhiều mặt.
- 18 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo khảo sát công trình nghiên cứu, phê bình văn học có giá trị của một số nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình nhận thấy biện pháp so sánh được sử dụng rộng rãi và có hiệu lực thực sự. Đọc Hoài Thanh, nhà phê bình văn học nửa thế kỷ nay, ta thấy biện pháp so sánh đặc biệt đã được sử dụng một cách tài tình và linh hoạt. Các nhà văn, nhà thơ Nam Cao, Chế Lan Viên, Xuân Diệu,… trong những bài phê bình, phân tích văn học của mình luôn sử dụng biện pháp so sánh để phát hiện những vẻ đẹp độc đáo của bài văn bài thơ. Có thể nhận thấy một cách rõ ràng là tuy mục đích và nhất là kết quả có thể rất khác nhau nhưng trong phân tích văn học biện pháp so sánh khá phổ biến và giới hạn của so sánh thì đa diện.
Rất nhiều công trình phê bình, nghiên cứu khoa học có giá trị của một số nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình quen thuộc khác chúng ta thấy biện pháp so sánh đặc biệt đã được sử dụng một cách tài tình và linh hoạt. Những nhà văn, nhà thơ nhà phê bình nghiên cứu Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Hoài Thanh, Hoài Chân. trong những bài phê bình, phân tích văn học của mình cũng đã luôn sử dụng biện pháp so sánh để phát hiện vẻ đẹp độc đáo của bài văn, bài thơ. Ngày nay, biện pháp so sánh Văn học đã vượt quá giới hạn và tính chất của một phương pháp khoa học để trở thành một khuynh hướng, một trào lưu nghiên cứu văn học ở nhiều nước.
Ở đây, chỉ giới hạn vấn đề trong phạm vi một phương pháp văn học. Trong thực tế so sánh nghiên cứu phê bình lí luận cũng như giảng dạy văn học trở thành một biện pháp có hiệu lực và khá quen thuộc của nhiều nhà khoa học có kinh nghiệm. Mặc dù chưa được công nhận trong các công trình biện pháp phân tích văn học, thậm chí ngay cả trong ý thức của bản thân những người sử dụng nó lấy đó làm một công cụ có hiệu lực thực sự. Chúng ta cần trả nó về đúng vị trí ban đầu của nó trong các công trình lí luận về biện pháp phân tích văn học trong cũng như ngoài nhà trường.
Có thể thấy gắn với việc dạy học văn trong nhà thường phổ thông thì so sánh trong dạy học có một vai trò quan trọng. - 19 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giáo viên sẽ cung cấp được cho học sinh những kiến thức không chỉ trong tác phẩm mà còn ngoài tác phẩm. Đặc biệt khi sử dụng biện pháp so sánh lịch đại học sinh sẽ nắm rõ hơn tiến trình phát triển của văn học. Khi sử dụng biện pháp so sánh đồng đại học sinh sẽ nắm khái quát, tổng hợp và mở rộng kiến thức.
Nhưng giáo viên dạy văn học so sánh cần phải đảm bảo được những yêu cầu sau: Thứ nhất, nắm vững, sâu sắc kiến thức trong bài mình định dạy. Thứ hai, nắm, thông hiểu kiến thức ngoài văn bản để vận dụng biện pháp so sánh chỉ ra điểm giống và khác nhau trong văn bản. thứ ba, nội dung đem ra phải vừa phải vừa sức phù hợp, không xa rời văn bản và thời lượng giảng dạy. Đối với học sinh thì cần chuẩn bị bài kỹ theo câu hỏi sách giáo khoa và của giáo viên hướng dẫn.
Những nguyên tắc so sánh trong dạy học văn Giới hạn của so sánh trong phân tích tác phẩm văn học theo GS.