Luận án tiến sĩ về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới

• Tác giả: Hoàng Hương Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Lan Chi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.4. Những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG LĨNH VỰC TƯ PHÁP HÌNH SỰ
• 2.1. Quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.1.1. Khái niệm quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.1.2. Đặc điểm quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.1.3. Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.1.3.1. Khái niệm bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.1.3.2. Cơ sở bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.1.3.3. Phương thức bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.1.3.4. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.2. Chuẩn mực quốc tế về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự
• 2.3. Quan điểm, quy định quốc tế bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.4. Cơ chế bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự theo quy định của pháp luật quốc tế
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Pháp luật về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 3.1.1. Pháp luật Việt Nam trước năm 2015 về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 3.1.2. Pháp luật hiện hành về bảo vệ quyền con người của phụ nữ
• 3.2. Thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ ở Việt Nam trong tư pháp hình sự giai đoạn 2010-2019
• 3.2.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là nạn nhân của tội phạm
• 3.2.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là người phạm tội
• 3.2.3. Những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 4.1. Các quan điểm bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp Việt Nam
• 4.2. Các giải pháp tăng cường bảo vệ quyền phụ nữ trong tư pháp
• 4.3. Hoàn thiện quy định pháp luật nhằm bảo đảm quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự ở Việt Nam
• 4.4. Hướng dẫn pháp luật và tổng kết thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 4.5. Các giải pháp khác
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự

Quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự là một vấn đề quan trọng, phản ánh sự bình đẳng giới và công lý trong xã hội. Quyền con người của phụ nữ không chỉ bao gồm quyền sống, quyền tự do mà còn bao gồm quyền được bảo vệ trong các quy trình tư pháp. Đặc biệt, trong bối cảnh tư pháp hình sự, phụ nữ thường phải đối mặt với nhiều thách thức và rào cản trong việc thực thi quyền lợi của mình. Theo các nghiên cứu, phụ nữ là nhóm dễ bị tổn thương hơn trong các vụ án hình sự, do đó, việc bảo vệ quyền lợi phụ nữ trong lĩnh vực này là cần thiết. Các cơ quan tư pháp cần có những biện pháp cụ thể để đảm bảo rằng phụ nữ được đối xử công bằng và không bị phân biệt đối xử trong quá trình tố tụng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm quyền con người của phụ nữ

Khái niệm quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự bao gồm các quyền cơ bản như quyền sống, quyền tự do, và quyền được bảo vệ khỏi bạo lực. Đặc điểm của quyền này là sự nhấn mạnh vào sự bình đẳng giới và việc bảo vệ phụ nữ khỏi các hình thức xâm hại. Phụ nữ thường phải đối mặt với những rào cản trong việc tiếp cận công lý, do đó, việc hiểu rõ về quyền lợi phụ nữ trong tư pháp hình sự là rất quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy rằng, phụ nữ thường bị phân biệt đối xử trong các quy trình pháp lý, dẫn đến việc họ không thể thực hiện đầy đủ quyền lợi của mình.

II. Thực trạng bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự Việt Nam

Thực trạng bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù có nhiều quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi phụ nữ, nhưng thực tế cho thấy rằng việc thực thi các quy định này còn nhiều hạn chế. Phụ nữ thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ pháp lý và không được bảo vệ đầy đủ trong các vụ án hình sự. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ phụ nữ bị xâm hại quyền lợi trong các vụ án hình sự vẫn còn cao. Điều này cho thấy rằng cần có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống tư pháp để bảo vệ tốt hơn quyền con người của phụ nữ.

2.1. Các vấn đề trong thực tiễn áp dụng pháp luật

Trong thực tiễn, nhiều phụ nữ không được đảm bảo quyền lợi khi tham gia vào các quy trình tố tụng hình sự. Các cơ quan tư pháp thường thiếu nhạy cảm với các vấn đề giới, dẫn đến việc phụ nữ không được bảo vệ đầy đủ. Nhiều trường hợp phụ nữ là nạn nhân của bạo lực không được ghi nhận và xử lý đúng mức. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi phụ nữ mà còn làm giảm niềm tin của họ vào hệ thống tư pháp. Cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình này, bao gồm việc đào tạo cán bộ tư pháp về vấn đề giới và quyền con người.

III. Giải pháp nâng cao bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự

Để nâng cao bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến quyền lợi phụ nữ trong tư pháp hình sự. Các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về quyền con người, đặc biệt là quyền của phụ nữ. Bên cạnh đó, cần xây dựng các cơ chế giám sát và đánh giá việc thực thi các quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của phụ nữ. Việc này không chỉ giúp nâng cao nhận thức của xã hội về quyền con người mà còn tạo ra một môi trường pháp lý an toàn hơn cho phụ nữ.

3.1. Đề xuất các biện pháp cụ thể

Các biện pháp cụ thể để bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự bao gồm việc cải cách quy trình tố tụng, đảm bảo rằng phụ nữ được đối xử công bằng và không bị phân biệt. Cần có các chương trình đào tạo cho cán bộ tư pháp về vấn đề giới và quyền con người, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng trong việc xử lý các vụ án liên quan đến phụ nữ. Ngoài ra, cần xây dựng các cơ chế hỗ trợ cho phụ nữ là nạn nhân của tội phạm, giúp họ tiếp cận dịch vụ pháp lý và bảo vệ quyền lợi của mình.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo vệ quyền con người (QCN) trong tư pháp hình sự (TPHS) là thước đo cốt lõi của nhà nước pháp quyền, nơi các quyền cơ bản như quyền sống, quyền tự do và quyền bảo toàn nhân phẩm chịu sự tác động trực tiếp từ quyền lực công tố và cưỡng chế nhà nước. Trong cấu trúc quan hệ pháp luật hình sự, phụ nữ là chủ thể chịu tổn thương "kép" (double vulnerability): vừa ở vị thế yếu thế trước quyền lực nhà nước, vừa chịu rủi ro đặc thù do các đặc tính sinh học, thiên chức làm mẹ và định kiến giới mang lại. Báo cáo Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ ở Việt Nam năm 2019 chỉ ra thực trạng đáng báo động: "cứ 3 phụ nữ thì có gần 2 phụ nữ (62,9%) từng chịu ít nhất một hình thức bạo lực thể xác, tình dục, tinh thần hay kinh tế, hay kiểm soát hành vi do chồng/bạn tình gây ra trong đời; trong đó hơn một nửa số phụ nữ (32%) đã từng bị bạo lực thể xác và/hoặc tình dục, tỷ lệ phụ nữ bị bạo lực trong 12 tháng qua là 31,6%". Bên cạnh đó, có tới 11,4% phụ nữ từng bị quấy rối tình dục và 4,4% từng bị xâm hại tình dục. Trong giai đoạn 2010–2019, hệ thống Tòa án nhân dân toàn quốc đã xét xử sơ thẩm khoảng 600.000 vụ xâm phạm đến QCN của phụ nữ với gần 300.000 nạn nhân nữ (trung bình 28.000 phụ nữ bị xâm hại mỗi năm).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: các công trình lập pháp và nghiên cứu lý luận hình sự tại Việt Nam trước đây chủ yếu tiếp cận QCN theo hướng "trung tính giới" (gender-neutral), đánh đồng quyền bình đẳng hình thức với bình đẳng thực chất, hoặc chỉ tiếp cận hạn hẹp ở một số tội danh bạo lực hay quyền làm mẹ trong giai đoạn chấp hành án. Thiếu vắng một công trình chuyên khảo giải quyết đồng bộ từ góc độ lập pháp đến thực tiễn tố tụng cho cả hai tư cách: phụ nữ là người phạm tội/người bị buộc tội và phụ nữ là nạn nhân/bị hại. Luận án tiến sĩ luật học của Nghiên cứu sinh Hoàng Hương Thủy (người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Lê Lan Chi, chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự, mã số 938 01 01.03, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2021) với đề tài "Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự Việt Nam" đã tiên phong lấp đầy khoảng trống này.

Luận án đặt ra 04 câu hỏi nghiên cứu (RQs) và 04 giả thuyết tương ứng (Hs):

• RQ1: Bản chất lý luận, đặc thù và các chuẩn mực quốc tế về bảo vệ QCN của phụ nữ trong TPHS được xác lập như thế nào? -> H1: QCN của phụ nữ trong TPHS mang tính chất bất khả tước đoạt nhưng đòi hỏi các biện pháp bảo vệ mang tính nhạy cảm giới và phân hóa trách nhiệm công quyền đặc thù.
• RQ2: Hệ thống pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án hình sự Việt Nam hiện hành đã tương thích với các chuẩn mực nhân quyền quốc tế (CEDAW, ICCPR, Bangkok Rules) ở mức độ nào? -> H2: Pháp luật thực định đã có bước tiến lớn nhưng còn tồn tại xung đột, lỗ hổng kỹ thuật lập pháp và thiếu cơ chế bảo đảm nhạy cảm giới.
• RQ3: Thực trạng áp dụng pháp luật đối với phụ nữ là người bị buộc tội và nạn nhân trong giai đoạn 2010–2019 bộc lộ những rào cản và vi phạm cụ thể nào? -> H3: Tồn tại sự sai lệch đáng kể giữa quy định pháp luật và thực thi do định kiến giới, thiếu cán bộ tố tụng nữ và bất cập về cơ sở vật chất giam giữ.
• RQ4: Những giải pháp đột phá nào về thể chế, quy trình tố tụng và cơ chế hỗ trợ cần được ban hành để tối ưu hóa bảo vệ QCN của phụ nữ? -> H4: Cần thiết lập mô hình tố tụng nhạy cảm giới, sửa đổi triệt để các điều luật ngăn chặn và nâng cấp quy chuẩn thi hành án hình sự.

Nghiên cứu sử dụng khung lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền có đáp ứng giới (Gender-Responsive Rights-Based Approach) trên phạm vi toàn quốc giai đoạn 2010–2019, khảo sát thực chứng 300 bản án hình sự và 300 cán bộ tư pháp, tạo nên đóng góp đột phá trong việc chuẩn hóa lý luận và định hình chính sách tư pháp nhạy cảm giới tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong nước cho thấy ba dòng nghiên cứu chính:

1. Dòng nghiên cứu lý luận chung về QCN và bảo vệ QCN đa ngành: Tiêu biểu với các giáo trình chuyên khảo của Võ Khánh Vinh (2011), Khoa Luật – ĐHQGHN (2012), Viện Nghiên cứu Quyền con người – Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2013), phân tích nguồn gốc, bản chất QCN trong mối quan hệ với Nhà nước pháp quyền nhưng chưa đi sâu vào cơ chế đặc thù cho phụ nữ trong quan hệ cưỡng chế hình sự.
2. Dòng nghiên cứu bảo vệ QCN trong TPHS: Nguyễn Ngọc Chí (2014) làm rõ cơ chế bảo đảm QCN trong các giai đoạn tố tụng; Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2017) phân tích quyền của người bị tình nghi, bị can, bị cáo nhưng chủ yếu tập trung vào nhóm đối tượng người chưa thành niên; Lê Lan Chi (2019) nghiên cứu quyền của nạn nhân và nhóm yếu thế trong chấp hành án phạt tù.
3. Dòng nghiên cứu quyền phụ nữ trong luật hình sự: Trần Thị Hồng Lê (2013) nghiên cứu bảo vệ quyền đặc thù của phụ nữ trong Bộ luật Hình sự (BLHS) 1999; các bài báo của Đỗ Đức Hồng Hà (2015), Hoàng Thị Minh Sơn (2012), Đỗ Thị Phượng (2014), Nguyễn Đức Phúc (2016), Lê Hữu Trí (2019) tiếp cận phân mảnh về quyền không áp dụng tử hình, hoãn chấp hành án cho phụ nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi.

Trên bình diện quốc tế, các công trình học thuật chia thành hai luồng quan điểm đối lập về bảo vệ quyền phụ nữ trong TPHS:

• Trường phái bình đẳng hình thức (Formal Equality Model): Cho rằng thủ tục tố tụng và chế tài hình sự phải hoàn toàn trung tính giới, áp dụng đồng nhất không phân biệt giới tính nhằm bảo đảm tính khách quan tuyệt đối (tương đồng với nghiên cứu của Clovis C. Morisson, 1968; John A. Andrew, 1982 về Tuyên ngôn Nhân quyền đối với bị cáo trong luật Hoa Kỳ).
• Trường phái bình đẳng thực chất và công lý nhạy cảm giới (Substantive Equality & Gender-Responsive Justice): Khẳng định việc áp dụng luật pháp trung tính giới lên những chủ thể có vị thế bất bình đẳng vốn có sẽ đào sâu thêm bất công; phụ nữ cần các biện pháp bảo vệ đặc thù để bù đắp các rủi ro sinh học và xã hội (Hilary Allen, 1987; Catherine Sokum Tang, 2001; Amy E. Hirsch, 2002; Pinar Ilkkaracan, 1996; Jeremy McBride, 2009 với án lệ Tòa án Châu Âu về Quyền con người – ECHR).

Luận án của Hoàng Hương Thủy định vị chính xác tại giao điểm của lý thuyết bình đẳng thực chất và luật học nhân quyền thực nghiệm. So sánh với các nghiên cứu quốc tế như khảo sát của Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc (OHCHR & IBA, 2003) về sổ tay nhân quyền cho thẩm phán/công tố viên, và các nghiên cứu so sánh thể chế tư pháp Trung Đông tại Jordan (2001) hay Saudi Arabia (2017) (nơi bộc lộ sự thiếu hụt nghiêm trọng thẩm phán nữ dẫn đến định kiến tư pháp), luận án đã vượt lên cách tiếp cận thuần túy mô tả luật định. Tác giả định vị công trình như một nghiên cứu toàn diện đầu tiên tại Việt Nam tích hợp cả ba ngành luật (hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự), soi chiếu qua chuẩn mực quốc tế (Bangkok Rules, CEDAW) và kiểm chứng bằng dữ liệu tư pháp thực tế 10 năm.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        TIẾP CẬN TRUNG TÍNH GIỚI TRUYỀN THỐNG                     |
|  - Bình đẳng hình thức (Formal Equality)                                          |
|  - Quy trình tố tụng đồng nhất, bỏ qua đặc thù sinh học/xã hội                    |
|  - Phụ nữ chịu tổn thương "kép" (Bất cân xứng quyền lực + Rủi ro giới)            |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     KHUNG ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN (HOÀNG HƯƠNG THỦY)                  |
|  * Lý thuyết Nữ quyền luận Pháp lý (Feminist Jurisprudence - MacKinnon, Fineman)   |
|  * Tiếp cận Dựa trên Quyền có Đáp ứng Giới (Gender-Responsive Rights-Based)       |
|  * Triết lý Hiện thực Phê phán (Critical Realism) & Chuẩn mực Quốc tế             |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                      MÔ HÌNH TƯ PHÁP HÌNH SỰ NHẠY CẢM GIỚI                        |
|  - Chủ thể người bị buộc tội: Giảm thiểu tạm giam, bảo đảm thiên chức làm mẹ     |
|  - Chủ thể nạn nhân/bị hại: Tránh tái tổn thương, bảo mật, điều tra viên nữ       |
|  - Cơ chế thi hành án: Cơ sở vật chất chuyên biệt theo Chuẩn mực Bangkok Rules    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và thách thức sâu sắc các lý thuyết pháp lý truyền thống thông qua việc vận dụng:

1. Lý thuyết Nữ quyền luận Pháp lý (Feminist Jurisprudence) của Catharine MacKinnon và Martha Fineman: Luận án chứng minh rằng các quy phạm tố tụng hình sự tưởng chừng khách quan thực chất được kiến tạo dựa trên chuẩn mực nam giới (male norm), dẫn đến việc xem nhẹ các nhu cầu vệ sinh sinh lý, sức khỏe sinh sản và tâm lý sau chấn thương của phụ nữ.
2. Lý luận Tính giao thoa (Intersectionality Theory) của Kimberlé Crenshaw: Nghiên cứu làm rõ sự tổn thương của phụ nữ bị bắt giữ không chỉ do yếu tố giới đơn thuần mà còn giao thoa với tình trạng nghèo đói, trình độ học vấn, vai trò mẹ đơn thân và rào cản tiếp cận trợ giúp pháp lý.
3. Lý thuyết Tiếp cận dựa trên quyền có đáp ứng giới (Gender-Responsive Rights-Based Approach) do UN Women và các nhà lý luận nhân quyền phát triển: Luận án chuyển hóa lý thuyết này thành nguyên tắc bắt buộc trong khoa học luật hình sự, xác định trách nhiệm bảo đảm quyền của Nhà nước (Duty-bearer) phải tương ứng với từng trạng thái đặc thù của chủ thể mang quyền (Claim-holder).

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập 03 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề P1: Bảo vệ QCN của phụ nữ không phải là sự ưu tiên mang tính ban ơn mà là nghĩa vụ pháp lý bù đắp sự bất bình đẳng cấu trúc và bảo vệ phẩm giá con người.
• Mệnh đề P2: Việc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam đối với phụ nữ mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi phải bị giới hạn nghiêm ngặt theo nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của đứa trẻ và bảo tồn chức năng sinh sản.
• Mệnh đề P3: Quy trình thu thập chứng cứ trong các tội phạm bạo lực giới phải áp dụng nguyên tắc "chấn thương tâm lý tối thiểu" (trauma-informed justice) để ngăn ngừa tình trạng nạn nhân bị xâm hại lần thứ hai (secondary victimization) bởi chính bộ máy công quyền.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 04 trụ cột lý thuyết: (1) Thuyết Nhà nước pháp quyền và giới hạn quyền lực công; (2) Thuyết Nhân quyền quốc tế (ICCPR, CEDAW, CAT); (3) Chuẩn mực đối xử với nữ tù nhân của Liên Hợp Quốc (Bangkok Rules 2010); và (4) Thuyết Tư pháp phục hồi (Restorative Justice). Khung phân tích vận hành dựa trên việc phân tách nhị nguyên hai vai trò của phụ nữ trong chu trình tố tụng:

                                +-----------------------------------------------+
                                |  QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ |
                                +-----------------------+-----------------------+
                                                        |
                            +---------------------------+---------------------------+
                            |                                                       |
                            v                                                       v
+-------------------------------------------------------+   +-------------------------------------------------------+
|        PHỤ NỮ LÀ NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI / PHẠM NHÂN         |   |             PHỤ NỮ LÀ NẠN NHÂN / BỊ HẠI               |
+-------------------------------------------------------+   +-------------------------------------------------------+
| - Quyền được tôn trọng nhân phẩm, thân thể             |   | - Quyền được bảo vệ an toàn và bảo mật đời tư         |
| - Miễn trừ/hạn chế tạm giam khi mang thai, có con nhỏ |   | - Quyền được lấy lời khai bởi cán bộ tố tụng nữ       |
| - Quy trình khám xét thân thể do người cùng giới      |   | - Quyền được trợ giúp pháp lý và hỗ trợ tâm lý        |
| - Chế độ giam giữ đáp ứng vệ sinh sinh lý phụ nữ      |   | - Giảm thiểu việc lặp lại lời khai và đối chất chấn thương|
| - Quyền không bị áp dụng/thi hành án tử hình          |   | - Quyền được bồi thường và phục hồi tổn thương        |
+-------------------------------------------------------+   +-------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình: Áp dụng đối với phụ nữ từ đủ 18 tuổi trở lên (bao gồm phụ nữ hợp giới và người chuyển giới nữ) tham gia vào hệ thống TPHS tại Việt Nam với tư cách người bị buộc tội, phạm nhân hoặc bị hại/nạn nhân; không bao quát đối tượng trẻ em gái dưới 18 tuổi (vốn chịu sự điều chỉnh của thủ tục tư pháp người chưa thành niên riêng biệt) và không nghiên cứu địa vị của nữ cán bộ tiến hành tố tụng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi lập trường triết học Hiện thực Phê phán (Critical Realism), kết hợp giữa việc phân tích các cấu trúc quy phạm pháp luật thực định (văn bản quy phạm) với việc khám phá các cơ chế thực thi tiềm ẩn trong tâm lý, định kiến và thói quen nghề nghiệp của cán bộ tư pháp. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed-Methods Sequential Design) được thực hiện chặt chẽ qua hai pha: Định tính pháp lý (Legal Qualitative) và Thực chứng xã hội học pháp luật (Empirical Socio-legal Quantitative).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu và thu thập dữ liệu được thiết kế công phu:

• Mẫu điều tra xã hội học bằng bảng hỏi (N = 300 cán bộ tư pháp): Thu thập ý kiến từ các nhóm chủ thể trực tiếp tiến hành và tham gia tố tụng trên toàn quốc, bao gồm: Thẩm phán/Phó Chánh án TAND, Kiểm sát viên/Lãnh đạo Viện Kiểm sát, Điều tra viên/Cán bộ Công an, Cán bộ Bộ Tư pháp, và Luật sư/Trợ giúp viên pháp lý. Công cụ điều tra gồm 20 câu hỏi chuyên sâu đo lường nhận thức, thái độ, mức độ đồng thuận và thực tiễn áp dụng các thủ tục nhạy cảm giới.
• Mẫu khảo sát hồ sơ bản án (N = 300 bản án hình sự): Trích xuất ngẫu nhiên các bản án sơ thẩm và phúc thẩm có hiệu lực pháp luật trong giai đoạn 2010–2019 tại các TAND địa phương (điển hình như TAND TP. Hà Nội, TAND quận Long Biên...) có bị cáo nữ hoặc người bị hại là nữ, bao gồm đa dạng nhóm tội: xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự (hiếp dâm, mua bán người, cố ý gây thương tích), tội phạm ma túy, tội phạm kinh tế và sở hữu (lừa đảo, trộm cắp, cưỡng đoạt tài sản).

Quy trình tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) kết hợp giữa: Văn bản pháp lý quốc gia/quốc tế, số liệu thống kê ngành Tòa án/Kiểm sát, kết quả khảo sát bảng hỏi 300 chuyên gia và bằng chứng thực tế từ 300 bản án cụ thể. Thang đo nhận thức và mức độ cần thiết đạt độ tin cậy nội hàm cao với hệ số Cronbach’s alpha $\alpha > 0.82$.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát xã hội học được mã hóa và xử lý trên phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS (Statistical Package for the Social Sciences). Các kỹ thuật phân tích thống kê bao gồm:

• Thống kê mô tả (Descriptive statistics): Tần số (frequency), tỷ lệ phần trăm (percentage), giá trị trung bình (mean) và độ lệch chuẩn.
• Bảng chéo (Crosstabulation) và kiểm định Chi-square ($\chi^2$) để xác định mối liên hệ giữa nhóm vị trí công tác (Thẩm phán, Công an, Luật sư) với mức độ nhạy cảm giới và quan điểm áp dụng biện pháp ngăn chặn.
• Phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis) đối với 300 bản án để xác định tỷ lệ áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (TNHS) do đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi (Điểm n Khoản 1 Điều 51 BLHS 2015), tỷ lệ cho hưởng án treo và thực trạng thay đổi biện pháp tạm giam sang cấm đi khỏi nơi cư trú.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        QUY TRÌNH THU THẬP VÀ XỬ LÝ DỮ LIỆU                        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
        +---------------------------------+---------------------------------+
        |                                                                   |
        v                                                                   v
+---------------------------------------+   +---------------------------------------+
|  KHẢO SÁT BẢNG HỎI CHUYÊN SÂU         |   |  PHÂN TÍCH HỒ SƠ 300 BẢN ÁN          |
|  - Cỡ mẫu: N = 300 cán bộ tư pháp     |   |  - Giai đoạn: 2010 - 2019             |
|  - Thẩm phán, Kiểm sát viên,          |   |  - Các tội danh: Nhân phẩm, Ma túy,   |
|    Điều tra viên, Luật sư             |     Tài sản, Kinh tế                      |
|  - Thang đo Likert chuẩn hóa          |   |  - Đánh giá: Áp dụng giảm nhẹ,        |
|  - Xử lý trên phần mềm SPSS           |     tạm giam, hoãn chấp hành hình phạt    |
+---------------------------------------+   +---------------------------------------+
        |                                                                   |
        +---------------------------------+---------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU & KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH LÝ THUYẾT                  |
|  - Độ tin cậy thang đo: Cronbach's alpha > 0.82                                   |
|  - Kiểm định tương quan Chi-square, phân tích bảng chéo, đối chiếu chuẩn quốc tế  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả nghiên cứu thực chứng và phân tích luật học mang lại 05 phát hiện then chốt:

1. Lạm dụng biện pháp tạm giam đối với phụ nữ mang thai và nuôi con nhỏ: Dữ liệu khảo sát và hồ sơ vụ án chỉ ra rằng dù pháp luật quy định hạn chế tạm giam phụ nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi, thực tế các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn lạm dụng biện pháp này với lý do "phục vụ công tác điều tra" hoặc lo ngại bị can bỏ trốn. Điển hình trong hồ sơ bản án (như Bản án 331/2014/HSST, 244/2015/HSST), nhiều bị can nữ bị tạm giữ, tạm giam nhiều tháng khi đang mang thai tháng thứ 7, thứ 8 hoặc đang nuôi con bú trong điều kiện giam giữ thiếu thốn, không bảo đảm dinh dưỡng và chăm sóc y tế tối thiểu.

2. Tỷ lệ đình chỉ điều tra cao bất thường trong các vụ án bạo lực tình dục do lỗi từ quy trình tư pháp: Nghiên cứu chỉ ra một phát hiện đau xót: "với các vụ việc hiếp dâm thì hơn nửa dừng ở giai đoạn điều tra do nguyên nhân từ phía cơ quan/cán bộ TPHS có thái độ, hành vi chưa chuẩn mực khiến nạn nhân mặc cảm, xấu hổ, tự ti không tiếp tục tố cáo hành vi phạm tội". Việc thiếu vắng điều tra viên nữ và thiếu phòng lấy lời khai thân thiện khiến nạn nhân bị tái sang chấn tâm lý nghiêm trọng khi phải mô tả chi tiết hành vi bị xâm hại trước nhiều cán bộ nam giới.

3. Định kiến giới và sự nghi ngờ thiếu căn cứ đối với nạn nhân nữ: Kết quả khảo sát N=300 cán bộ tư pháp bộc lộ định kiến giới sâu sắc trong một bộ phận người tiến hành tố tụng. Vẫn tồn tại quan niệm cho rằng phụ nữ làm nghề bán dâm hoặc phụ nữ ăn mặc phóng khoáng khi bị cưỡng hiếp là "không đáng tin cậy" hoặc "có một phần lỗi", dẫn đến sự chậm trễ trong việc xác minh nguồn tin báo tội phạm và thu thập dấu vết sinh học.

4. Bất cập cấu trúc trong hệ thống trại tạm giam và thi hành án phạt tù: Thực tế tại Việt Nam không có cơ sở giam giữ biệt lập hoàn toàn cho phạm nhân nữ; chế độ giam giữ còn mang tính cào bằng với nam giới. Các điều kiện đặc thù về vệ sinh phụ nữ hàng tháng, chăm sóc thai sản, dinh dưỡng cho trẻ em đi theo mẹ trong trại giam còn phụ thuộc nhiều vào sự hỗ trợ của gia đình thay vì được định mức chuẩn hóa trong ngân sách nhà nước.

5. Sự phân hóa trong nhận thức và khoảng cách kỹ năng nhạy cảm giới của cán bộ: Kiểm định SPSS cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$) giữa trình độ, vị trí công tác với nhận thức về quyền phụ nữ. Nhóm luật sư và thẩm phán nữ có điểm số nhạy cảm giới cao hơn rõ rệt so với cán bộ điều tra nam; trên 70% cán bộ tư pháp thừa nhận chưa từng được tham gia bất kỳ khóa đào tạo chính thức nào về kỹ năng tố tụng có nhạy cảm giới.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung vào khoa học luật hình sự Việt Nam hệ thống khái niệm hoàn chỉnh về "Quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự" và "Cơ chế bảo đảm tố tụng nhạy cảm giới", tạo cầu nối trực tiếp giữa lý thuyết nhân quyền quốc tế và lý luận nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Về phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ khảo sát thực chứng chuẩn hóa gồm bảng hỏi 20 tiêu chí và khung mã hóa bản án, có thể chuyển giao và áp dụng rộng rãi cho các nghiên cứu tiếp theo về các nhóm yếu thế khác (người khuyết tật, người đồng tính, người dân tộc thiểu số).
• Về thực tiễn và chính sách pháp luật:
  • Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự: Bắt buộc bố trí nữ điều tra viên/cán bộ nữ lấy lời khai trong các vụ án xâm hại tình dục; quy định việc khám xét thân thể phụ nữ tuyệt đối phải do người cùng giới thực hiện tại phòng kín; cấm tuyệt đối việc áp dụng biện pháp tạm giam đối với phụ nữ có thai/nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi trừ trường hợp phạm tội đặc biệt nghiêm trọng xâm phạm an ninh quốc gia.
  • Sửa đổi Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và Luật Thi hành án hình sự: Tiêu chuẩn hóa khẩu phần ăn, định mức vật dụng vệ sinh phụ nữ, thành lập các phân trại/khu nhà trẻ dành riêng cho con phạm nhân theo đúng tinh thần Quy tắc Bangkok 2010.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp đột phá, luận án thẳng thắn ghi nhận 04 hạn chế nghiên cứu:

1. Giới hạn khung thời gian và mẫu bản án: Dữ liệu tập trung vào giai đoạn 2010–2019 với 300 bản án được chọn mẫu ngẫu nhiên tại một số địa phương trọng điểm phía Bắc, chưa bao quát đầy đủ sự khác biệt văn hóa - tư pháp giữa các vùng miền sâu xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
2. Rào cản tiếp cận dữ liệu nhạy cảm: Do tính chất bảo mật của hồ sơ án hình sự và các vụ án xâm hại tình dục, tác giả chưa thể phỏng vấn trực tiếp nạn nhân là phụ nữ và phạm nhân nữ đang chấp hành án trong trại giam mà phải dựa gián tiếp qua khảo sát cán bộ và hồ sơ lưu trữ.
3. Phạm vi đối tượng loại trừ: Nghiên cứu chưa đi sâu vào nhóm phụ nữ là người làm chứng, người giám định hoặc chủ thể là nữ cán bộ tiến hành tố tụng.

Chương trình nghiên cứu 5–10 năm tới mở ra các hướng đi cần thiết:

• Nghiên cứu so sánh dọc (Longitudinal study) đánh giá tác động sau khi sửa đổi Luật Thi hành án hình sự 2019 và BLHS 2015.
• Nghiên cứu ứng dụng công nghệ số và phòng xét xử ảo thân thiện nhằm bảo vệ nạn nhân nữ trong các phiên tòa trực tuyến.
• Mở rộng khung phân tích sang nhóm phụ nữ chuyển giới (Transgender women) và phụ nữ thuộc cộng đồng LGBTQ+ trong tiếp cận công lý hình sự.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Giá trị học thuật (Academic Impact): Trở thành công trình tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật lớn (Khoa Luật - ĐHQGHN, Trường ĐH Luật Hà Nội, Trường ĐH Luật TP.HCM, Học viện Tư pháp, Học viện Cảnh sát nhân dân). Ước tính công trình là tiền đề cho hàng chục bài báo khoa học và luận văn thạc sĩ chuyên sâu.
• Tác động lập pháp và cải cách thể chế (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao trong quá trình tổng kết thi hành và soạn thảo các Nghị quyết hướng dẫn áp dụng BLHS, BLTTHS liên quan đến các tội phạm về giới và quy chuẩn giam giữ.
• Lợi ích xã hội và chuyển dịch ngành (Societal Benefits): Góp phần nâng cao tỷ lệ trình báo tội phạm bạo lực giới, giảm thiểu tỷ lệ oan sai hoặc vi phạm nhân phẩm đối với phụ nữ bị bắt giữ, đồng thời hỗ trợ hiệu quả các tổ chức phi chính phủ (CSAGA, Hagar International, UN Women) trong các chiến dịch bảo vệ nạn nhân.
• Hội nhập quốc tế: Đóng vai trò là bằng chứng học thuật khẳng định nỗ lực của Việt Nam trong việc thực hiện các khuyến nghị từ Ủy ban CEDAW, Ủy ban Nhân quyền (ICCPR) và Cơ chế Kiểm định Định kỳ Phổ cập (UPR) chu kỳ III và IV của Liên Hợp Quốc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết nhạy cảm giới tích hợp, phương pháp thu thập dữ liệu hỗn hợp và bộ câu hỏi khảo sát chuyên sâu đã được kiểm định độ tin cậy.
• Học giả & Giảng viên Luật cao cấp: Nguồn tư liệu chuyên khảo toàn diện phục vụ giảng dạy các chuyên đề QCN trong TPHS, Tố tụng hình sự so sánh và Nữ quyền luận pháp lý.
• Cơ quan Lập pháp & Ban soạn thảo chính sách: Căn cứ thực chứng để sửa đổi luật thực định, xây dựng các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TANDTC về bảo đảm quyền tiếp cận công lý của phụ nữ.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Cẩm nang định hướng thay đổi thái độ nghề nghiệp, loại bỏ định kiến giới và áp dụng đúng đắn các biện pháp tố tụng thân thiện, nhạy cảm giới trong thực tiễn giải quyết vụ án hình sự.
• Các tổ chức Xã hội Dân sự & Trợ giúp Pháp lý: Công cụ vận động chính sách và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ nữ là nạn nhân bị bạo lực hoặc người bị buộc tội.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đó là việc xác lập thành công lý thuyết "Tổn thương kép và Tư pháp nhạy cảm giới" trong khoa học luật hình sự Việt Nam. Luận án mở rộng Lý thuyết Nữ quyền luận Pháp lý (Catharine MacKinnon) vào bối cảnh thể chế chuyển đổi, chứng minh rằng sự trung tính giới trong các quy định tố tụng thực chất là một hình thức bất bình đẳng gián tiếp, từ đó xác lập tính tất yếu của việc đối xử phân biệt tích cực (affirmative action) đối với phụ nữ trong TPHS.

2. Đổi mới phương pháp luận vượt trội so với các nghiên cứu trước đây như thế nào?

So với các nghiên cứu đơn thuần phân tích câu chữ luật định (như Trần Thị Hồng Lê, 2013) hoặc các báo cáo mô tả xã hội học thuần túy (như Báo cáo UN Women & UNODC, 2013), luận án đã kết hợp phương pháp hỗn hợp tuần tự: xử lý định lượng N=300 phiếu hỏi cán bộ tư pháp qua phần mềm SPSS song song với phân tích định tính N=300 bản án thực tế trong 10 năm, tạo ra bằng chứng kép vừa có tính đại diện thống kê vừa có chiều sâu án lệ.

3. Phát hiện thực chứng nào gây bất ngờ và có sức nặng nhất?

Phát hiện về rào cản từ chính cán bộ tư pháp nam giới: hơn 50% vụ việc bạo lực tình dục bị đình chỉ ở giai đoạn điều tra do thái độ thiếu nhạy cảm giới và hành vi chưa chuẩn mực của cán bộ lấy lời khai khiến nạn nhân xấu hổ, rút đơn tố cáo. Điều này đảo ngược giả định truyền thống cho rằng sự đình chỉ vụ án chủ yếu xuất phát từ việc thiếu chứng cứ vật chất.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án công khai toàn bộ cấu trúc bảng hỏi 20 tiêu chí (Phụ lục 3), danh mục biến số khảo sát cán bộ tư pháp và tiêu chí mã hóa 300 hồ sơ bản án (Phụ lục 1 & 2), cho phép các nhà nghiên cứu độc lập thực hiện nghiên cứu lặp lại (replication) ở các khung thời gian hoặc phạm vi địa lý khác.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án đề xuất lộ trình 3 giai đoạn: (1) 2021–2023: Nghiên cứu tác động của việc áp dụng các quy chuẩn giam giữ theo Luật THAHS 2019; (2) 2024–2027: Thử nghiệm mô hình Tòa án Gia đình và Người chưa thành niên mở rộng thẩm quyền xét xử các vụ án bạo lực giới đối với phụ nữ; (3) 2028–2030: Xây dựng Bộ chỉ số Tư pháp Giới (Gender Justice Index) tích hợp trong hệ thống Tòa án điện tử quốc gia.

Kết luận

Luận án "Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự Việt Nam" của tác giả Hoàng Hương Thủy là công trình khoa học có tính hệ thống, thực tiễn và đột phá cao với 05 đóng góp nền tảng:

1. Xây dựng hoàn chỉnh hệ thống lý luận chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam về bảo vệ QCN của phụ nữ trong TPHS dưới lăng kính tiếp cận dựa trên quyền có đáp ứng giới.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng lập pháp và chỉ ra những điểm nghẽn bất cập trong BLHS 2015, BLTTHS 2015 và Luật THAHS 2019 đối với quyền phụ nữ.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc qua khảo sát 300 cán bộ tư pháp và 300 bản án hình sự (2010–2019), phơi bày các rào cản định kiến giới và lạm dụng tạm giam trong thực tiễn.
4. Thiết lập hệ thống giải pháp lập pháp, tố tụng và thi hành án đồng bộ, tương thích với các chuẩn mực quốc tế (Bangkok Rules, CEDAW, ICCPR).
5. Mở ra 03 dòng nghiên cứu khoa học mới: Tư pháp hình sự nhạy cảm giới (Gender-Sensitive Criminal Justice), Xã hội học tư pháp về nạn nhân học (Victimology in Practice), và Thiết kế cơ sở giam giữ nhân đạo chuẩn hóa quốc tế.

Công trình không chỉ xác lập một dấu ấn học thuật xuất sắc mà còn tạo động lực then chốt thúc đẩy tiến trình cải cách tư pháp, bảo đảm công lý và khẳng định cam kết bảo vệ nhân quyền của Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Qua nghiên cứu các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án đã công bó, chúng tôi thấy, chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp, hệ thống các nội dung liên quan đến bảo vệ QCN của phụ nữ trong TPHS. Các nhà khoa học chủ yêu tập trung nghiên cứu ba nhóm vấn đề (phân nhóm theo thứ tự từ xa đến gần với dé tài luận án): Mot la: nhóm công trình nghiên cứu đa ngành luật học về bảo vệ QCN và các nội dung có liên quan đến bảo vệ quyền của phụ nữ; Hai là: nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự; Ba la: nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là người bị buộc tội hay là nạn nhân/bị hại trong vụ án hình sự. Nhóm công trình nghiên cứu đa ngành luật học về bảo vệ quyền con người và các nội dung bảo vệ quyền có liên quan đến phụ nữ 1.

Nghiên cứu lý luận về quyên con người, quyên con người của phụ nữ Ở nước ta, việc nghiên cứu về QCN và các nội dung liên quan đến bảo vệ QCN được bắt đầu được chú trọng từ cuối thập ky 80 của thế kỷ XX. Ở góc độ lý luận chung về quyền con người, có thể kế đến các các công trình đã được xuất bản với hình thức sách chuyên khảo, giáo trình nhằm phục vụ cho hoạt động nghiên cứu, giảng dạy, tiêu biểu như Giáo trình giảng day sau đại học “Quyển con người” của Võ Khánh Vinh; “Giáo trình Ly luận và pháp luật về Quyển con người ” của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội và “Giáo trình Lý luận về quyển con người ” do Viện Nghiên cứu Quyền con người, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn [130]; [35]; [48]. dù được tiếp cận theo những hướng khác nhau, nhưng nhìn chung các giáo trình đều tập trung giới thiệu về những van dé lý luận mang tính chất cốt lõi của QCN như: khái niệm, đặc trưng, nội dung, nguồn gốc, lịch sử phát triển của tư tưởng về QCN, luật pháp quốc tế và quan điểm của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước Việt Nam về QCN. Bên cạnh những nội dung mang 11 tính lý luận chung, các quy định liên quan đến bảo vệ QCN trong hệ thống pháp luật Việt Nam và quốc tế [123]; [12, tr.

39-43]; [49] cũng được nhiều học giả tiếp cận dưới góc độ đa ngành như pháp luật hình sự, dân sự, lao động, hôn nhân gia đình, an sinh xã hội. khi nghiên cứu về các quan điểm, cách tiếp cận, mối quan hệ giữa QCN và quyền công dân, vấn đề bảo đảm, bảo vệ QCN trong Nhà nước pháp quyền [129]; [34]; [36]; [37]; [53]; [41]. Tuy không đề cập chi tiết đến việc bảo vệ QCN của phụ nữ, nhưng các công trình nghiên cứu này cũng đã xây dựng được cơ chế bảo đảm QCN trong Nhà nước pháp quyền và hình thành hệ thong các luận điểm cũng như giải pháp nhằm thực thi QCN góp phan quan trọng trong nghiên cứu về bảo vệ QCN của phụ nữ trong các lĩnh vực pháp lý cụ thể. Nghiên cứu sinh có thé kế thừa kết quả nghiên cứu này dé hình thành khung lý thuyết về quyền con người của phụ nữ và các biện pháp bảo vệ quyền con người.

Bàn về khái niệm QCN, trong hầu hết các công trình này, các tác giả đều thừa nhận đây là phạm trù rất rộng, phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như chính trị, pháp lý, đạo đức, kinh tẾ. VÌ vậy nó được nghiên cứu, xem xét và định nghĩa theo các góc độ tiếp cận khác nhau. Hầu hết các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học pháp lý đều thống nhất quan niệm QCN là những giá trị đã được nhân loại thừa nhận chung mang tính phô biến và tính đặc thù nhưng không thé bị tước đoạt và phân chia, được ghi nhận, bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế. Khái niệm QCN (human rights) được đưa ra khá cụ thé, chi tiết trong nhiều tài liệu nhưng các tác phẩm này chưa đề cập đến khái niệm về QCN của phụ nữ (women’s human rights) [130]; [35]; [120]; [128]; [129]; [48].

Lan dau tién trong luận án Tiến sỹ của minh, Tran Thị Hồng Lê đưa ra khái niệm về QCN của phụ nữ chính là quyền phụ nữ, các quyền này phan ánh đặc điểm giới tính vốn có của mọi phụ nữ, trong đó bao gồm các QCN đặc thù mà chỉ riêng phụ nữ mới có và các QCN dé bị tổn thương do chủ sở hữu là phụ nữ [66]. Tác giả đã tiếp cận QCN của phụ nữ trong phạm vi hẹp với 2 nội dung là các quyền đặc thù của phụ nữ như quyền mang thai, sinh nở, quyền được bảo hộ thiên chức làm mẹ, phân biệt với các QCN nói chung và nhóm các QCN dễ bị tốn thương như quyền bình đăng giới, 12 quyền tự do và an toàn về tinh dục, quyền tự do và an ninh cá nhân, tự do hôn nhân. Trong khi đó, nếu tiếp cận ở phạm vi rộng, xuất phát từ quan niệm phụ nữ trước hết là một con người nên phụ nữ có tất cả những quyền được thừa nhận cho mọi con người thì quyền phụ nữ chỉ là một nội dung của QCN chứ không thể bao hàm toàn bộ khái nệm QCN của phụ nữ. Nghiên cứu da ngành luật học về bảo vệ quyên con người của phụ nữ Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cần đặt van dé bảo vệ QCN trong cách tiếp cận đa ngành và đa ngành luật học để có cái nhìn đa chiều khi đưa ra các phương thức bảo vệ đồng bộ tốt nhất [129].

Liên quan đến các nội dung bảo vệ QCN của phụ nữ, hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào đưa ra khái niệm về bảo vệ QCN của phụ nữ mà các công trình nghiên cứu chủ yếu đề cập đến quyền của phụ nữ thuộc nhóm người dễ bị tốn thương được ghi nhận trong văn kiện quốc tế và luật pháp của Việt Nam [35, tr. Các tác giả xem xét QCN của phụ nữ dưới góc độ là một bộ phận của nhóm người yếu thế trong xã hội có những nội dung, tính chất đặc điểm cụ thé cần được bảo vệ: bàn luận nhiều về quyền bình đăng và cắm phân biệt đối xử đối với phụ nữ trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, lao động việc làm, giáo dục đào tạo, chăm sóc y tế, hôn nhân gia đình, văn hóa, thông tin, thể dục, thể thao, khoa học và công nghệ. Trong đó, một số công trình cũng đã ít nhiều khai thác vấn đề về bảo vệ quyền của phụ nữ bằng pháp luật hình sự, trong một giai đoạn của TTHS, tập trung vào giai đoạn xét xử. [35]; [128]; [34]; [37]; [36]; [109]; [39] nhưng chưa hệ thống hóa các quy định pháp luật hay đưa ra được các biện pháp bảo vệ QCN của phụ nữ.

Như vậy, nghiên cứu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ đưới góc độ pháp lý vẫn còn là khoảng trồng cần được bàn luận và xem xét thấu đáo. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự Từ góc độ bảo vệ QCN trong lĩnh vực tư pháp nói chung có nhiều công trình được công bố ở các cấp độ khoa học khác nhau từ sách chuyên khảo, luận án tiễn sỹ, nghiên cứu khoa học đến bài đăng tạp chí chuyên ngành. Những công trình 13 nghiên cứu này chủ yếu đề cập đến các nội dung lý luận và thực trạng, quan điểm và giải pháp nhằm tăng cường đảm bảo QCN trên các bình diện của lĩnh vực tư pháp như quyền tư pháp, hoạt động tư pháp, quản lý và cải cách tư pháp, các cơ quan nhà nước trong hệ thống tư pháp của Việt Nam [54]; [114]; [8]; [60, tr. Trong đó có đề cập đến nội dung bảo vệ QCN trong lĩnh vực tư pháp hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế [50]; [2]; [39]; [111].

Liên quan đến QCN trong lĩnh vực TPHS phải kê đến 03 công trình tiêu biểu: Một là sách chuyên khảo do Nguyễn Ngọc Chí chủ biên[ 16] đã làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm QCN trong TPHS, cũng như các co chế bảo đảm QCN trong TPHS; tác phẩm nay còn dé cập đến tat ca những van đề lý luận và thực tiễn của QCN trong pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự, trong đó đi sâu tìm hiểu QCN được thé hiện trong các quy định pháp luật trong lĩnh vực TPHS, dé từ đó chỉ ra những hạn chế, bất cập trong quá trình áp dụng pháp luật trong thực tiễn. Hai là cuốn chuyên khảo do trường Dai học Luật thành phố Hồ Chí Minh [111] biên soạn, tập hợp 18 công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, chuyên gia về các nội dung liên quan đến những van dé chung về bảo vệ QCN bằng pháp luật trong lĩnh vực tô tụng hình sự Việt Nam, trong đó có đề cập đến các đối tượng là người bi tình nghi, bi can, bi cáo, người bị hại trong quá trình tham gia TTHS cũng như phân tích những van dé thực tiễn nhằm dé xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật. Trong các công trình này có bàn luận về các đối tượng trẻ em, người chưa thành niên nhưng chưa tác phẩm nào đề cập đến QCN của phụ nữ trong TPHS Việt Nam. Ba là cuốn chuyên khảo của tác giả Lê Lan Chi về bảo đảm quyền của nạn nhân tội phạm và một số nhóm yếu thế trong tư pháp hình sự bàn luận về các quy định pháp luật và hoạt động của người hành nghề luật trong bảo vệ quyền của phạm nhân nữ trong thi hành án phạt tù [13].

Các nội dung về bảo vệ QCN trong lĩnh vực TPHS được quan tâm nhiều hơn ở cấp độ bài viết trong các tạp chí khoa học chuyên ngành [9, tr. Trong từng ngành luật cụ thể, các công trình khoa học đề cập theo mức độ, phạm vi khác nhau như: Báo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự, đã có nhiều công trình trao đổi về bảo vệ QCN nói chung bằng pháp luật hình sự được công bố từ sách chuyên khảo, luận án tiến sỹ, các bài tham luận tại các hội thảo khoa học. Trong các công trình này, các tác giả nghiên cứu việc bảo vệ QCN qua đấu tranh phòng chống các tội phạm xâm phạm QCN theo các tội danh được quy định trong BLHS Việt Nam [126]; [124]; [64, tr.