đặt vấn đề: nên phân biệt cụm từ Nhà nước và pháp quyền với từ kép Nhà nước - pháp quyền [46], nhưng chính tác giả cũng chưa giải quyết được vấn đề mà mình đặt ra. Song Thành khẳng định chính trị Hồ Chí Minh là một nền chính trị đạo đức, chính trị và đạo đức thống nhất với nhau, hỗ trợ cho nhau, đều là mục đích cần vươn tới, không có cái nào là phương tiện cho cái nào. Đồng thời, tác giả cũng khẳng định, nếu chỉ dựa trên “đức trị” không thể lý giải sự thành công của Hồ Chí Minh, cho nên cần phải dựa trên cả “pháp trị” mới có thể lý giải đầy đủ sự thành công của Hồ Chí Minh. Ở Hồ Chí Minh, có sự kết hợp giữa “đức trị” và „pháp trị”.
Tác giả đi đến nhận định: “Tùy hoàn cảnh và đối tượng cụ thể, có lúc Người nhấn mạnh khía cạnh này hay khía cạnh khác, song có thể khẳng định tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh là sự thống nhất giữa đạo đức và pháp luật” [148, tr. Tác giả đưa một trong những nội dung độc đáo của tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh; ở Hồ Chí Minh có cả lý luận và thực tiễn về pháp quyền, về điểm này, tác giả khẳng định Hồ Chí Minh vượt các nhà tư tưởng về thực tiễn và tương đồng với các nhà chính trị lỗi lạc trên thế giới. Quan điểm này đã nâng tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh trở thành một giá trị văn hóa.01 Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân - Lý luận và thực tiễn, thuộc Chương trình nghiên cứu khoa học và công nghệ cấp Nhà nước, mã số KX.04, trong Đề tài có đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về NNPQ. Trong các sản phẩm của Đề tài có sách Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân - Lý luận và thực tiễn [108], tập thể tác giả nghiên cứu nhiều học thuyết về pháp quyền.
Khi đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về NNPQ của dân, do dân, vì dân các tác giả đã khái quát hóa thành bảy nội dung lớn: 1. Tư tưởng về một Nhà nước của nhân dân, vì nhân dân, do nhân dân với nền dân chủ triệt để; 2. 19 Tư tưởng Hồ Chí Minh về trách nhiệm của công chức nhà nước đối với nhân dân trong Nhà nước kiểu mới; 3. Tư tưởng về một Nhà nước hợp hiến, hợp pháp, thực hiện quản lý xã hội theo pháp luật; 4.
Tư tưởng về một nền pháp luật dân chủ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân trên thực tế; 5. Tư tưởng Hồ Chí Minh về một Nhà nước có hiệu lực mạnh mẽ, có sự phân công và phối hợp giữa các nhánh quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; 6. Tư tưởng về NNPQ của Hồ Chí Minh gắn liền với củng cố đạo đức truyền thống của dân tộc; 7. Tư tưởng Hồ Chí Minh về sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản đối với Nhà nước.
Các tác giả đã đưa ra nhận định: “Sự định hình rất sớm ở Nguyễn Ái Quốc một quan niệm hoàn chỉnh về yêu cầu (nguyên tắc) quản lý xã hội theo pháp luật trong một Nhà nước dân chủ theo tinh thần pháp quyền, thượng tôn pháp luật” [108, tr. Các tác giả khi đề cập tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh đã tập trung và nhấn mạnh đến pháp quyền trong công quyền, trong việc Nhà nước sử dụng pháp luật để quản lý xã hội. Pháp quyền mới chỉ được xem xét chủ yếu như phương tiện để Nhà nước sử dụng trong quản lý xã hội. Trong bảy nội dung các tác giả khái quát vừa là nội dung của tư tưởng NNPQ, vừa mang tính đặc thù, đặc điểm của NNPQ ở Việt Nam nói riêng, ở các nước trong hệ thống XHCN nói chung.
* Về sách chuyên khảo Khi sự nghiệp đổi mới đất nước vừa được Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức thừa nhận, Nguyễn Ngọc Minh xuất bản sách Nghiên cứu những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật [86], tác giả không trực tiếp đề cập đến khái niệm pháp quyền, nhưng tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh được đề cập gián tiếp và đậm nét, tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh thể hiện trong việc lựa chọn con đường cứu nước; trong việc xác định mô hình Nhà nước ở Việt Nam sau khi giành độc lập; trong việc thành lập ra Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (DCCH) nhanh về thời gian và qua 20 cuộc Tổng tuyển cử theo chế độ phổ thông đầu phiếu, trực tiếp và bỏ phiếu kín; pháp quyền trong việc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Tác giả khẳng định: Đối với một nước mà chế độ quân chủ ngự trị mấy mươi thế kỷ, với ngôi vua cha truyền con nối, với các quan lại do vua phong, đối với một nước thuộc địa gần một trăm năm, với chế độ quan cai trị do thực dân bổ nhiệm, mà chỉ một tuần sau khi tuyên bố độc lập, dựng nên chế độ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh bàn với Chính phủ về bầu cử Quốc hội, thật là cả một cuộc cách mạng to lớn: “Đem người nô lệ thành người tự do”. Một chính thể hoàn toàn mới! Một nhà nước kiểu mới lần đầu tiên được xây dựng trong lịch sử 4.000 năm của dân tộc Việt Nam [86, tr. Đặc biệt trong lĩnh vực luật pháp, tư tưởng pháp luật Hồ Chí Minh thể hiện trong hệ thống pháp luật đầu tiên của nước Việt Nam DCCH, tác giả đã khái quát hóa trên 7 lĩnh vực; trong đó đáng chú ý các lĩnh vực: thiết lập trật tự cách mạng của chế độ mới, tạm thời duy trì các pháp luật cũ, miễn là không phương hại đến nền độc lập của nước Việt Nam và không trái với chính thể DCCH, pháp luật về dân sự.
Tác giả kết luận: Tóm lại, chỉ trong mấy năm đầu liền sau Cách mạng tháng Tám, mặc dầu trong hoàn cảnh muôn vàn khó khăn, Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị đứng đầu Nhà nước cách mạng của ta, và cũng là nhà lập pháp đầu tiên của Nhà nước đó, đã ban hành được cả một hệ thống pháp luật trên rất nhiều lĩnh vực để thiết lập một trật tự pháp luật cách mạng và để quản lý đất nước. Hệ thống pháp luật đó được xây dựng trên tư tưởng: “Pháp luật của ta bảo vệ quyền lợi cho hàng triệu người lao động. Pháp luật của ta là pháp luật thực sự dân chủ, vì nó bảo vệ quyền tự do, dân chủ rộng rãi của nhân dân lao động”. Tư tưởng nhà nước quản lý bằng pháp luật được thực hiện, kể cả 21 khi phải điều chỉnh các quan hệ với các giai cấp bóc lột và đối với kẻ thù của cách mạng, kể cả trong chiến tranh và ở ngay mặt trận [86, tr.
Tác giả Nguyễn Ngọc Minh đã nghiên cứu tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh dưới góc độ pháp chế nhiều hơn dưới góc độ pháp quyền. Đặt trong bối cảnh lịch sử những năm đầu đổi mới đã là giá trị to lớn, nhưng chỉ dừng lại ở đó, chưa hết, chưa đầy đủ tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh. Nguyễn Đình Lộc khẳng định ngay từ rất sớm, vào những năm 1920, ở Hồ Chí Minh đã định hình quan điểm về nguyên tắc quản lý xã hội bằng pháp luật trong một xã hội mới, một Nhà nước dân chủ. Toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước, của đội ngũ cán bộ, công chức mọi lúc, mọi nơi luôn phải thể hiện được “thần linh pháp quyền”; ý thức pháp luật, tinh thần pháp luật phải chỉ đạo, chi phối mọi hành vi, hoạt động của bộ máy nhà nước, mọi hành vi, hoạt động của xã hội.
Tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh có sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, giữa lời nói và việc làm: Nhất quán với những quan điểm hình thành ngay từ những buổi đầu hoạt động cách mạng, khi đã trở thành người đứng đầu Nhà nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến yêu cầu cơ bản của chế độ pháp quyền, nguyên tắc pháp chế: tôn trọng, tuân thủ pháp luật [62, tr. Tác giả Nguyễn Đình Lộc không chỉ giải mã “thần linh pháp quyền” trong tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh, mà còn đề cập đến vấn đề chế độ pháp quyền ở Hồ Chí Minh, đó chính là sự tôn trọng, tuân thủ pháp luật trong thực tiễn đời sống xã hội. Bằng trải nghiệm của một người trí thức được đào tạo dưới nền học vấn của người Pháp, đã từng sống, làm việc dưới chế độ thực dân; cách mạng thành công đi theo tiếng gọi của dân tộc và Hồ Chí Minh, ông làm việc trong chế độ xã hội mới, đi cùng sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Được sự tin 22 tưởng, dìu dắt của Hồ Chí Minh; được sống, làm việc gần và trực tiếp với Hồ Chí Minh, Nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và đào tạo, Nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp nước Việt Nam DCCH, Vũ Đình Hòe cho rằng “pháp quyền của nhân nghĩa là cái đặc sắc nhất trong tư tưởng nhân nghĩa của Người”, trong đó mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật là một nội dung độc đáo trong tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh, tất cả vì độc lập và tự do, cái đạo lý và pháp lý tự nhiên của dân tộc, của cá nhân công dân.
Tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh về nội dung giai cấp và tính nhân văn thống nhất với nhau. Pháp quyền là vấn đề ở đời và làm người; ở đời và làm người là phải thương nước, thương dân, thương nhân loại lao khổ bị áp bức, phải làm sao đóng góp vào việc làm cho nước độc lập, dân được tự do, hạnh phúc, nhân loại khỏi đau khổ, đó chính là đạo ở đời và đạo làm người cao cả; pháp quyền của Nhà nước ta phải bảo vệ và thúc đẩy thực hiện cái đạo ở đời và đạo làm người ấy, đối với xã hội Việt Nam cần lập lại trật tự là để tổ chức đời sống yên bình cho toàn dân; thì chính quyền mới của nhân dân lại phải biết lợi dụng vai trò tổ chức của pháp luật [46]. Tác giả Nguyễn Ngọc Sơn là một trong không nhiều tác giả có đưa ra khái niệm pháp quyền: “Pháp quyền thực chất là một mô hình tổ chức xã hội mà trong đó nhà nước cũng như mọi chủ thể khác trong xã hội phải chịu sự cương tỏa của quyền lực pháp luật” [111, tr. Tác giả cho rằng, Hồ Chí Minh không chỉ yêu cầu Nhà nước phải theo chế độ pháp quyền, mà yêu cầu pháp quyền đối với toàn xã hội; pháp quyền trong công quyền và trong xã hội công dân.