Bảo Đảm Quyền Con Người Của Người Bị Buộc Tội Trong Tố Tụng Hình Sự

Luận văn thạc sĩ phân tích tội mua bán trái phép chất ma túy trong pháp luật hình sự Việt Nam, tập trung vào thực tiễn tỉnh Nam Định.

• Tác giả: Nguyễn Thu Trang
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Thị Mai
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự Tại Quận Long Biên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI
• 1.1. Khái niệm quyền con người và bảo đảm quyền con người
• 1.2. Nội dung bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN LONG BIÊN
• 2.1. Những kết quả đạt được trong việc bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội
• 2.2. Một số hạn chế trong việc bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội tại quận Long Biên
• 2.3. Nguyên nhân dẫn đến những vi phạm và sai lầm trong quá trình thực hiện đảm bảo quyền con người của người bị buộc tội
• 3. Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2015
• 3.1. Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự về đảm bảo quyền con người của người bị buộc tội
• 3.2. Một số biện pháp khác
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự là một vấn đề quan trọng, đặc biệt tại quận Long Biên. Quyền con người không chỉ là những giá trị cơ bản mà còn là những tiêu chuẩn pháp lý cần được tôn trọng và thực hiện. Trong bối cảnh pháp luật Việt Nam, việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội là một trong những nhiệm vụ hàng đầu của hệ thống tư pháp. Điều này không chỉ giúp bảo vệ nhân phẩm mà còn đảm bảo tính công bằng trong quá trình tố tụng.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Quyền con người trong tố tụng hình sự được hiểu là những quyền lợi mà mọi cá nhân được hưởng khi tham gia vào quá trình tố tụng. Điều này bao gồm quyền được bảo vệ, quyền bào chữa và quyền được xét xử công bằng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Bảo Đảm Quyền Con Người

Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự không chỉ là nghĩa vụ của nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Việc này giúp nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật và bảo vệ các giá trị nhân văn.

II. Thực Trạng Bảo Đảm Quyền Con Người Tại Quận Long Biên

Thực trạng bảo đảm quyền con người tại quận Long Biên cho thấy nhiều tiến bộ nhưng cũng tồn tại không ít thách thức. Mặc dù có nhiều quy định pháp luật được ban hành, nhưng việc thực hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Các cơ quan tố tụng cần nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội.

2.1. Những Kết Quả Đạt Được Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Trong những năm qua, quận Long Biên đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo đảm quyền con người, như việc tổ chức các khóa đào tạo cho cán bộ tư pháp về quyền lợi của người bị buộc tội.

2.2. Một Số Hạn Chế Trong Thực Tiễn

Mặc dù có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn tình trạng vi phạm quyền lợi của người bị buộc tội, như việc không đảm bảo quyền bào chữa hoặc không thông báo kịp thời về quyền lợi của họ.

III. Vấn Đề Thách Thức Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Các thách thức trong việc bảo đảm quyền con người tại quận Long Biên chủ yếu đến từ sự thiếu hụt về nhận thức và nguồn lực. Nhiều cán bộ tư pháp chưa được đào tạo đầy đủ về quyền con người, dẫn đến việc thực hiện không đồng bộ và thiếu hiệu quả.

3.1. Thiếu Nhận Thức Về Quyền Con Người

Nhiều cán bộ tư pháp chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của việc bảo đảm quyền con người, dẫn đến việc thực hiện các quy định pháp luật chưa nghiêm túc.

3.2. Nguồn Lực Hạn Chế Trong Thực Thi

Việc thiếu nguồn lực tài chính và nhân lực cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc bảo đảm quyền con người chưa đạt hiệu quả cao.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Bảo Đảm Quyền Con Người

Để nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự tại quận Long Biên, cần có những giải pháp đồng bộ và cụ thể. Việc cải cách pháp luật và nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp là rất cần thiết.

4.1. Cải Cách Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự

Cần xem xét và sửa đổi các quy định pháp luật để đảm bảo quyền lợi của người bị buộc tội được thực hiện một cách đầy đủ và hiệu quả hơn.

4.2. Đào Tạo Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Tư Pháp

Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về quyền con người cho cán bộ tư pháp nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng thực thi quyền lợi của người bị buộc tội.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự tại quận Long Biên đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để đề xuất các chính sách và biện pháp cải cách trong tương lai.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Thực Tiễn

Các kết quả nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải có những thay đổi trong cách thức thực hiện quyền con người trong tố tụng hình sự.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Cải Cách

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các chính sách cải cách nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Bảo Đảm Quyền Con Người

Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự tại quận Long Biên là một vấn đề cần được quan tâm và giải quyết. Tương lai của quyền con người phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả hệ thống pháp luật và xã hội.

6.1. Tầm Nhìn Tương Lai Về Quyền Con Người

Cần có một tầm nhìn rõ ràng về việc bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự, từ đó xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả.

6.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Cộng đồng cần tham gia tích cực vào việc bảo vệ quyền con người, từ đó tạo ra một môi trường pháp lý an toàn và công bằng cho mọi cá nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp hình sự là tiêu chuẩn cốt lõi nhằm khẳng định tính ưu việt của nhà nước pháp quyền hiện đại. Đối với người bị buộc tội, việc bảo vệ các quyền cơ bản càng trở nên cấp thiết khi họ trực tiếp đối diện với các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của nhà nước. Nghiên cứu thực tiễn tại quận Long Biên, thành phố Hà Nội – địa bàn có diện tích tự nhiên 60,38 km² với quy mô dân số trên 271.000 người – phản ánh rõ nét sự đan xen phức tạp giữa nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm và yêu cầu bảo vệ quyền công dân. Trong giai đoạn 5 năm từ năm 2012 đến năm 2016, các cơ quan tiến hành tố tụng trên địa bàn đã tiếp nhận và giải quyết 2.835 trường hợp tạm giữ hình sự. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết mâu thuẫn giữa hiệu quả trấn áp tội phạm và tình trạng lạm dụng biện pháp tạm giam, hạn chế quyền bào chữa trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quyền của người bị buộc tội, phân tích khách quan thực trạng áp dụng pháp luật tố tụng hình sự tại quận Long Biên giai đoạn 2012–2016, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người theo tinh thần Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua việc phân tích các chỉ số thực tế: tỷ lệ giải quyết người bị tạm giữ tăng từ 97,5% năm 2012 lên 99,5% năm 2016, duy trì tỷ lệ 0% đối với trường hợp tạm giữ quá hạn, cùng việc kéo giảm 62,5% số vụ án có kháng cáo. Đề tài đóng góp luận cứ khoa học quan trọng giúp hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp, phòng ngừa oan sai và củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Thuyết quyền tự nhiên và Thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa gắn liền với Chiến lược cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị. Dưới góc độ lý luận, quyền con người là những giá trị phổ quát, vốn có từ khi cá nhân sinh ra và được thể chế hóa thông qua hệ thống pháp luật quốc gia cũng như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966.

Khung lý thuyết của luận văn vận hành dựa trên 4 khái niệm cốt lõi:

Thứ nhất, "Người bị buộc tội" theo quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bao gồm 4 diện chủ thể: người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo.

Thứ hai, "Bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội", được xác định là tổng thể các biện pháp pháp lý tác động nhằm ngăn chặn, phòng ngừa hành vi xâm phạm và khôi phục kịp thời quyền, lợi ích hợp pháp khi bị xâm hại.

Thứ ba, "Nguyên tắc suy đoán vô tội" được hiến định tại Điều 31 Hiến pháp 2013 và cụ thể hóa tại Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khẳng định người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật.

Thứ tư, "Quyền không tự buộc tội", bảo đảm cá nhân không bị ép buộc đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc nhận mình có tội theo quy định tại Điều 58 đến Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hệ thống báo cáo tổng kết, hồ sơ kiểm sát và thống kê chính thức của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an quận Long Biên, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân quận Long Biên trong mốc thời gian 5 năm, từ năm 2012 đến năm 2016.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ hồ sơ thực tế (toàn thể dữ liệu), khảo sát toàn diện 2.835 trường hợp người bị tạm giữ và 1.905 vụ án hình sự sơ thẩm với 2.895 bị cáo được đưa ra xét xử tại Tòa án nhân dân quận Long Biên trong suốt chu kỳ nghiên cứu.

Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Tác giả kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh luật học và phương pháp phân tích quy nạp – diễn dịch. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp đối chiếu trực tiếp giữa các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và thực tế áp dụng tại cơ sở, từ đó nhận diện chính xác các khoảng trống pháp lý, sự thiếu nhất quán trong áp dụng biện pháp ngăn chặn và đánh giá tác động thực chất của cải cách thủ tục tư pháp đối với quyền lợi của người bị buộc tội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô tạm giữ hình sự có xu hướng giảm rõ rệt đi đôi với việc nâng cao chất lượng xử lý. Trong 5 năm từ 2012 đến 2016, tổng số người bị tạm giữ tại quận Long Biên đã giảm từ 695 người năm 2012 xuống còn 429 người năm 2016, tương ứng mức giảm 38,3% (giảm 266 trường hợp). Tỷ lệ giải quyết người bị tạm giữ luôn duy trì ở mức cao, tăng từ 97,5% năm 2012 lên 99,5% năm 2016. Điểm sáng nổi bật là trong suốt 5 năm không phát sinh bất kỳ trường hợp tạm giữ quá hạn nào (đạt tỷ lệ 0 trường hợp vi phạm thời hạn).

Thứ hai, cơ cấu chuyển hóa biện pháp ngăn chặn có sự chuyển dịch tích cực nhưng tỷ lệ tạm giam vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Tỷ lệ người bị tạm giữ bị khởi tố chuyển sang tạm giam bình quân dao động từ 70,2% đến 84,6% (năm 2013 đạt đỉnh 84,6% với 522 trường hợp, năm 2016 đạt 70,2% với 300 trường hợp). Tuy vậy, việc khởi tố áp dụng biện pháp ngăn chặn khác đã tăng mạnh từ 3,8% (26 trường hợp năm 2012) lên 21,5% (92 trường hợp năm 2016). Tỷ lệ hủy bỏ biện pháp ngăn chặn cũng tăng từ 11,5% (78 trường hợp năm 2012) lên 24,6% (106 trường hợp năm 2016), đặc biệt năm 2015 từng chạm mức 39,6%.

Thứ ba, công tác xét xử và thi hành án hình sự có sự tinh gọn về số lượng và bảo đảm tính chuẩn xác. Số vụ án hình sự do Tòa án nhân dân quận Long Biên giải quyết giảm 28,8% (từ 469 vụ năm 2012 xuống 334 vụ năm 2016), số lượng bị cáo giảm 40,6% (từ 769 bị cáo xuống 457 bị cáo). Số vụ kháng cáo giảm sâu 62,5% (từ 56 vụ năm 2012 xuống 21 vụ năm 2016). Công tác thi hành án phạt tù đối với 2.464 lượt bị án trong 5 năm đạt tỷ lệ giải quyết tuyệt đối 100%.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân tích phản ánh thực trạng cơ quan tiến hành tố tụng vẫn chịu tâm lý đặt nặng chức năng buộc tội hơn bảo đảm quyền. Tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam trên 70% bắt nguồn từ việc Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép tạm giam đối với tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng mà không bắt buộc phải chứng minh cụ thể nguy cơ bỏ trốn hay cản trở điều tra. Các công văn đề nghị phê chuẩn tạm giam thường viện dẫn căn cứ chung chung mang tính định tính. Ngoài ra, áp lực trách nhiệm bồi thường oan sai theo Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH11 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước vô hình trung khiến Tòa án e ngại tuyên không phạm tội, dẫn đến khuynh hướng trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc xử phạt tù bằng đúng thời hạn tạm giam.

Về quyền bào chữa, việc giải thích quyền cho người bị buộc tội tại cơ sở còn mang tính hình thức, chưa tạo điều kiện thuận lợi để người bào chữa tiếp cận ngay từ khi bắt giữ theo Điều 58 và Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Để trực quan hóa các dữ liệu phức tạp này, nghiên cứu có thể trình bày thông qua biểu đồ kết hợp mô tả tương quan giữa đà giảm 38,3% của tổng số người bị tạm giữ và đường biến động tỷ lệ áp dụng biện pháp ngăn chặn thay thế (tăng 17,7%). Đồng thời, bảng thống kê phân loại hoạt động xét xử 5 năm giúp minh họa áp lực công việc thực tế với định mức 122 vụ án/thẩm phán trong năm 2016 tại địa bàn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy định pháp luật về căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn. Quốc hội, Tòa án nhân dân Tối cao và Viện kiểm sát nhân dân Tối cao cần ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết Điều 109 và Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Mục tiêu hành động là loại bỏ tính tùy nghi, yêu cầu cơ quan điều tra phải chứng minh bằng chứng cứ cụ thể về hành vi bỏ trốn hoặc tiêu hủy tài liệu, phấn đấu kéo giảm tỷ lệ tạm giam xuống dưới 50% trong giai đoạn 2018–2020.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình giải thích quyền và ghi nhận lời khai của người bị buộc tội. Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an quận Long Biên và Viện kiểm sát nhân dân quận Long Biên cần triển khai bắt buộc quy trình giải thích đầy đủ các quyền theo Điều 58, 59, 60, 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 ngay từ khi lấy lời khai đầu tiên. Tiến hành lắp đặt hệ thống ghi âm, ghi hình có âm thanh tại 100% phòng hỏi cung trong mốc thời gian năm 2018–2019 nhằm bảo đảm 100% lời khai được thu thập khách quan.

Thứ ba, thiết lập cơ chế hỗ trợ và đơn giản hóa thủ tục đăng ký người bào chữa. Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân phối hợp cùng Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước và Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội rút ngắn thời gian cấp văn bản đăng ký bào chữa xuống dưới 24 giờ kể từ khi nhận đủ hồ sơ. Phấn đấu nâng tỷ lệ người bị buộc tội có người bào chữa tham gia từ giai đoạn bắt giữ lên mức trên 30% đến năm 2020.

Thứ tư, nâng cao năng lực chuyên môn và trách nhiệm công vụ của cán bộ tư pháp. Các cơ quan tư pháp quận Long Biên định kỳ tổ chức bồi dưỡng chuyên đề về quyền con người, kỹ năng tranh tụng cho 100% đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán. Duy trì nghiêm ngặt chỉ tiêu 0 vụ tạm giữ quá hạn, 0 vụ án kết án oan sai và 100% vụ án được xét xử công minh theo quy định pháp luật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên và điều tra viên tại các cơ quan tiến hành tố tụng quận Long Biên và các địa phương trên cả nước. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng luận văn làm cẩm nang đối chiếu thực tiễn áp dụng các biện pháp ngăn chặn, từ đó chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ, hạn chế rủi ro vi phạm thủ tục dẫn đến hủy án hoặc trả hồ sơ điều tra bổ sung.

Thứ hai, luật sư, trợ giúp viên pháp lý và người bào chữa. Tài liệu cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc và các góc nhìn thực tế về quyền thu thập chứng cứ, quyền có mặt khi hỏi cung theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, giúp xây dựng chiến lược bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ ngay từ giai đoạn tạm giữ ban đầu.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với hệ thống dữ liệu thực nghiệm 5 năm (2012–2016) và phương pháp tiếp cận đa chiều về quyền con người trong tư pháp hình sự.

Thứ tư, các cơ quan xây dựng chính sách, cơ quan quản lý tư pháp và Hội đồng nhân dân các cấp. Luận văn cung cấp bằng chứng thực tiễn cấp quận để tham mưu hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật, giám sát công tác tư pháp và phân bổ nguồn lực cơ sở vật chất cho hoạt động điều tra, xét xử.

Câu hỏi thường gặp

1. Người bị buộc tội theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 gồm những chủ thể nào?

Theo quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị buộc tội gồm 4 nhóm: người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Quy định mới này mở rộng diện chủ thể được bảo vệ quyền so với trước đây, bảo đảm quyền tự bào chữa và nhờ người bào chữa phát sinh ngay từ thời điểm đầu tiên công dân bị hạn chế quyền tự do thân thể.

2. Quyền không tự buộc tội được thể hiện cụ thể như thế nào trong hoạt động điều tra?

Căn cứ quy định tại các Điều 58, 59, 60 và 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị buộc tội có quyền trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Cơ quan điều tra có nghĩa vụ chứng minh tội phạm; việc người bị bắt hoặc bị can từ chối trả lời những câu hỏi bất lợi không bị coi là tình tiết tăng nặng theo quy định pháp luật.

3. Tình hình áp dụng biện pháp tạm giữ tại quận Long Biên giai đoạn 2012–2016 có điểm gì nổi bật?

Trong giai đoạn 2012–2016, quận Long Biên tiếp nhận xử lý 2.835 trường hợp tạm giữ với xu hướng giảm mạnh 38,3% (từ 695 người năm 2012 xuống 429 người năm 2016). Tỷ lệ giải quyết tạm giữ đạt bình quân trên 98,5% và duy trì thành tích tuyệt đối không có trường hợp nào bị tạm giữ quá hạn (0 trường hợp), phản ánh sự chuyển biến tích cực trong công tác quản lý tư pháp.

4. Điểm mới đột phá về quyền của người bào chữa theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 là gì?

Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã bãi bỏ thủ tục cấp giấy chứng nhận bào chữa và thay bằng thủ tục đăng ký bào chữa nhanh chóng. Đồng thời, Điều 73 bổ sung quyền trực tiếp thu thập chứng cứ, quyền có mặt khi lấy lời khai, hỏi cung và quyền đề nghị kiểm tra, đánh giá tài liệu, giúp nâng cao tính bình đẳng trong hoạt động tranh tụng tại phiên tòa.

5. Trách nhiệm bồi thường và phục hồi danh dự cho người bị oan sai được thực hiện theo nguyên tắc nào?

Căn cứ khoản 5 Điều 31 Hiến pháp 2013 và Điều 31 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị bắt, giam giữ, khởi tố, truy tố hoặc xét xử trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự. Nhà nước giải quyết bồi thường thông qua thương lượng hoặc phán quyết của Tòa án, đồng thời xử lý nghiêm cán bộ có hành vi vi phạm.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền con người của người bị buộc tội dựa trên tinh thần Hiến pháp 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Đánh giá chân thực bức tranh thực tiễn tại quận Long Biên giai đoạn 2012–2016 với 2.835 người bị tạm giữ, tỷ lệ giải quyết đạt 99,5% và 0 vụ tạm giữ quá hạn.
• Nhận diện thẳng thắn các nút thắt cốt lõi: tỷ lệ chuyển tạm giam còn chiếm trên 70% và các rào cản thực thi quyền bào chữa tại cơ sở.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện quy định pháp luật đến cải cách thủ tục hành chính tư pháp.
• Xác định lộ trình triển khai lắp đặt thiết bị ghi âm ghi hình và chuẩn hóa thủ tục tranh tụng đến năm 2020 và tầm nhìn tiếp theo.

Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thu Trang là nguồn tư liệu khoa học giá trị, cung cấp giải pháp thực tiễn giúp cân bằng giữa hiệu quả phòng chống tội phạm và bảo đảm quyền con người. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ thực tiễn hãy tham khảo chi tiết toàn văn luận văn để ứng dụng hiệu quả vào công tác chuyên môn và nghiên cứu pháp lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI 1. Khái niệm quyền con người và bảo đảm quyền con người 1. Khái niệm quyền con người Theo Từ điển Luật học của Viện khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp: “ Quyền là một khái niệm khoa học pháp lý dùng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và đảm bảo thực hiện đối với cá nhân, tổ chức để theo đó cá nhân được hưởng, được làm, được đòi hỏi mà không ai được ngăn cản, hạn chế”. [45] Như vậy, quyền phải có sự thừa nhận về mặt pháp lý và được đảm bảo thực hiện bởi các quy định của pháp luật.

Quyền phải có sự thừa nhận về mặt xã hội, gắn liền với các chủ thể cá nhân, được thể hiện cụ thể trong thực tế đời sống thông qua các quan hệ xã hội cụ thể của cá nhân trong một cộng đồng nhất định. Quyền con người (human rights) là một phạm trù đa diện, do đó có nhiều định nghĩa khác nhau (theo một tài liệu của Liên hợp quốc, có đến gần 50 định nghĩa về quyền con người đã được công bố). Mỗi định nghĩa tiếp cận vấn đề từ một góc độ nhất định, chỉ ra những thuộc tính nhất định, nhưng không định nghĩa nào bao hàm được tất cả các thuộc tính của quyền con người. Tính phù hợp của các định nghĩa hiện có về quyền con người phụ thuộc vào sự nhìn nhận chủ quan của mỗi cá nhân, tuy nhiên, ở cấp độ quốc tế, định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người thường được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu.

Theo định nghĩa này, quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người. [44] 8 Bên cạnh định nghĩa kể trên, một định nghĩa khác cũng thường được trích dẫn, theo đó, quyền con người là những sự được phép mà tất cả thành viên của cộng đồng nhân loại, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo, địa vị xã hội…; đều có ngay từ khi sinh ra, đơn giản chỉ vì họ là con người. Định nghĩa này mang dấu ấn của học thuyết về các quyền tự nhiên (natural rights). Như vậy, nhìn ở góc độ nào và ở cấp độ nào thì quyền con người cũng được xác định như là những chuẩn mực được cộng đồng quốc tế thừa nhận và tuân thủ.

Những chuẩn mực này kết tinh những giá trị nhân văn của toàn nhân loại, chỉ áp dụng với con người, cho tất cả mọi người. Nhờ có những chuẩn mực này, mọi thành viên trong gia đình nhân loại mới được bảo vệ nhân phẩm và mới có điều kiện phát triển đầy đủ các năng lực của cá nhân với tư cách là một con người. Cho dù cách nhìn nhận có những khác biệt nhất định, một điều rõ ràng là quyền con người là những giá trị cao cả cần được tôn trọng và bảo vệ trong mọi xã hội và trong mọi giai đoạn lịch sử. Có thể nói, quyền con người là một vấn đề khá phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như đạo đức, chính trị, pháp lý… Chính vì vậy, hiện nay có rất nhiều định nghĩa về quyền con người, mỗi định nghĩa tiếp cận quyền con người theo những góc độ khác nhau.

Một định nghĩa rất phổ biến thường được trích dẫn bởi các học giả theo học thuyết quyền tự nhiên: Quyền con người là những quyền cơ bản, không thể tước bỏ mà một người vốn được thừa hưởng đơn giản vì họ là con người. Ở cấp độ quốc tế, có một định nghĩa của Văn phòng cao ủy Liên hợp quốc thường xuyên được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu: quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người. Ở Việt Nam, đã có nhiều tác phẩm phân tích về vấn đề quyền con người. Trong tác phẩm Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người, các tác giả định nghĩa quyền con người là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của 9 con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế.

[15] Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau nhưng theo quan niệm chung của cộng đồng quốc tế, quyền con người được xác định dựa trên hai bình diện chủ yếu là giá trị đạo đức và giá trị pháp luật. Dưới bình diện đạo đức, quyền con người là giá trị xã hội cơ bản, vốn có (những đặc quyền) của con người như nhân phẩm, bình đẳng xã hội, tự do…; dưới bình diện pháp lý, để trở thành quyền, những đặc quyền phải được thể chế hóa bằng các chế định pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia. Như vậy, dù ở góc độ nào hay cấp độ nào thì quyền con người cũng được xác định như là chuẩn mực được kết tinh từ những giá trị nhân văn của toàn nhân loại, áp dụng cho tất cả mọi người. Khái niệm bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội Bảo đảm quyền con người và quyền công dân là một vấn đề lớn, phức tạp cả về mặt lý luận và thực tiễn.

Bảo đảm quyền con người xét cho cùng chính là việc ghi nhận và thực hiện những cam kết trong pháp luật quốc tế về các quyền con người vào trong pháp luật mỗi quốc gia. Không thể bảo đảm quyền con người nếu chỉ dựa vào quyền tự nhiên của con người, bởi tự thân những quyền tự nhiên không thể tự mình vận hành trong một xã hội rộng lớn ở phạm vi quốc tế và phạm vi quốc gia. Phải thông qua Nhà nước, thì những cam kết quốc tế về quyền con người mới hình thành nên những địa vị pháp lý của con người, đồng thời quyền con người chỉ được bảo đảm khi được quy định bằng pháp luật và có cơ chế bảo đảm, vận hành bởi pháp luật. Cơ chế bảo đảm quyền con người là những biện pháp nhằm khôi phục quyền, lợi ích khi bị vi phạm, tranh chấp.

Nhà nước bảo đảm quyền con người bằng việc xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh. Pháp luật quy định về quyền con người được đảm bảo bằng bộ máy, cách thức hoạt động quyền lực của nhà nước, khi cần thiết thì nhà nước sử dụng các biện pháp cưỡng chế 10 trên cơ sở tiến hành các biện pháp giáo dục, thuyết phục, đảm bảo cho nội dung quyền con người, quyền công dân được thực hiện. Công dân bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình trên nền tảng pháp lý mà nhà nước xây dựng cho họ. Pháp luật là cơ sở, căn cứ để công dân đánh giá, kiểm tra, đối chiếu các hành vi từ phía nhà nước và các thành viên trong xã hội, đấu tranh bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Chỉ có pháp luật, bằng những quy phạm pháp luật cụ thể, chặt chẽ mới tạo nên cơ sở pháp lý vững chắc để mọi người chống lại các hành vi xâm hại, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, việc giải quyết vụ án hình sự không thể tách rời vấn đề bảo đảm quyền con người, đặc biệt là quyền của người bị buộc tội. Bởi lẽ để buộc tội và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một người phải dựa trên những căn cứ luật định và phải do những người, những cơ quan có thẩm quyền tiến hành theo trình tự, thủ tục mà pháp luật quy định để nhằm mục đích không để lọt tội phạm đồng thời đảm bảo không làm oan người vô tội. Việc bảo đảm QCN của người bị buộc tội trong TTHS không chỉ là sự ghi nhận về mặt pháp lý các QCN của người bị buộc tội trong TTHS, bảo vệ và bảo đảm thực thi các quyền đó trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự.

Bảo đảm quyền con người bị buộc tội phải là sự bảo đảm cho các chủ thể mang quyền được thực hiện đầy đủ và hợp pháp các quyền được đề cập trong các quy định của pháp luật. Đào Thị Mai Phương, Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự đối với người bị tạm giữ, tạm giam, Luận văn thạc sĩ luật học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội. Vì vậy, theo tác giả. “Bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội chính là các biện pháp tác động bằng pháp luật nhằm ngăn chặn, phòng ngừa các hành vi vi phạm quyền con người của người bị buộc tội và khôi phục các quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm hại”.

Nội dung bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội 1. Người bị buộc tội và quyền của người bị buộc tội theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam Người bị buộc tội được quy định tại Điểm đ khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015, theo đó: Người bị buôc tội gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo[5]. Nhằm tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền của người bị buộc tội, Bộ luật tố tụng hình sự 2015 đã quy định rõ tại các Điều 58,59,60,61; cụ thể: - Người bị bắt Pháp luật hiện hành không định nghĩa thế nào là người bị bắt, tuy nhiên, trên thực tế, người bị bắt là người có dấu hiệu thực hiện hành vi phạm tội, bị cơ quan có thẩm quyền (VKS, TA, trừ trường hợp phạm tội quả tang) ra quyết định bắt giữ theo quy định pháp luật. Việc bắt và giam giữ người phải đúng pháp luật.

Người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt là người bị nghi phạm tội vì vậy lời khai ban đầu của họ có ý nghĩa quan trọng đối với việc xác định lý do họ bị giữ, bị bắt và góp phần làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Theo điểm g, khoản 1 Điều 58 BLTTHS 2015 thì người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa. Quy định này là cần thiết và có ý nghĩa đối với việc bảo đảm quyền con người của người bị giữ trong TTHS.