Bảo Vệ Quyền Con Người Của Người Làm Chứng Trong Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, nêu rõ các vấn đề và giải pháp.

• Tác giả: Trần Thị Thùy Lương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Văn Độ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Con Người Của Người Làm Chứng Trong Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.1. Khái niệm quyền con người trong tố tụng hình sự
• 1.1.2. Quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.3. Khái niệm người làm chứng
• 1.1.4. Vị trí, vai trò của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.5. Quyền được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản của người làm chứng
• 1.1.6. Công tác bảo vệ người làm chứng trong vụ án hình sự
• 1.1.6.1. Khái niệm bảo vệ người làm chứng và ý nghĩa của việc bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.6.2. Cơ chế, các hình thức, biện pháp bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.1.7. Khái quát về bảo vệ quyền con người của người làm chứng ở một số nước trên thế giới
• 1.1.7.1. Chương trình bảo vệ nhân chứng của Hoa Kỳ
• 1.1.7.2. Chương trình bảo vệ nạn nhân, nhân chứng và những người tham gia tố tụng hình sự khác của Liên bang Nga
• 1.1.7.3. Đề án không nhân chứng, không công lý của Vương quốc Anh
• 1.1.7.4. Chương trình Bảo vệ nhân chứng tại Úc
• 1.1.7.5. Chương trình bảo vệ nhân chứng của Philippines
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở NƯỚC TA
• 2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự về bảo vệ quyền con người của người làm chứng
• 2.1.1. Khái quát pháp luật tố tụng hình sự về bảo vệ người làm chứng trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự 2003
• 2.1.2. Các quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về bảo vệ người làm chứng
• 2.2. Thực trạng xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm và tài sản của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 2.3. Thực tiễn bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 3.1. Hoàn thiện pháp luật hình sự và tố tụng hình sự
• 3.1.1. Hoàn thiện các quy định về quyền và nghĩa vụ của người làm chứng
• 3.1.2. Hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo vệ người làm chứng
• 3.1.3. Hoàn thiện các quy định về trách nhiệm đối với việc xâm phạm quyền con người của người làm chứng
• 3.1.4. Hoàn thiện cơ chế bảo vệ người làm chứng
• 3.1.5. Tăng cường hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng
• 3.1.6. Hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan bổ trợ tư pháp
• 3.1.7. Tăng cường giám sát các hoạt động tiến hành tố tụng hình sự
• 3.1.8. Kiến nghị xây dựng đạo luật về bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 3.2. Những quy định chung
• 3.3. Chương trình bảo vệ nhân chứng
• 3.3.1. Cơ quan thực hiện Chương trình bảo vệ
• 3.3.2. Trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị có liên quan
• 3.3.3. Người được bảo vệ
• 3.3.4. Các biện pháp bảo vệ được áp dụng trong Chương trình bảo vệ
• 3.3.5. Hồ sơ thực hiện Chương trình bảo vệ
• 3.3.6. Kinh phí bảo đảm
• 3.3.7. Hợp tác quốc tế
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quyền Con Người Của Người Làm Chứng 55 ký tự

Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự là vấn đề được quan tâm trên toàn thế giới, đặc biệt trong giai đoạn cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Lịch sử phát triển của pháp luật tố tụng hình sự gắn liền với yêu cầu bảo vệ quyền con người, ngày càng nhân văn và tiến bộ. Việc bảo vệ này được ghi nhận trong các công ước quốc tế và pháp luật quốc gia. Tuy nhiên, không có công thức chung, mà cần phù hợp với thiết chế chính trị, văn hóa, pháp luật và kinh tế - xã hội của từng quốc gia. Việt Nam đang hội nhập quốc tế, cải cách tư pháp, nên việc nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự rất quan trọng. Các nghiên cứu liên quan đến tố tụng hình sự đều ít nhiều liên quan đến việc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền của người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Cần chú ý đến việc đảm bảo quyền con người của người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự.

1.1. Định Nghĩa Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Quyền con người là vấn đề cơ bản của nhận thức và thực tiễn chính trị, gắn với các thời đại lịch sử và bị chế định bởi các điều kiện kinh tế - xã hội. Các học thuyết chính trị - pháp lý về quyền con người thể hiện trong các trường phái triết học và văn bản pháp lý. Sự phát triển của tư tưởng về quyền con người gắn liền với tiến trình phát triển của các quan điểm chính trị- triết học và pháp lý qua từng thời đại. Quyền con người có nguồn gốc từ bản chất của con người và được xác định bởi mức độ phát triển của văn minh nhân loại. Quyền con người hình thành khách quan trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và chính trị của xã hội, không phụ thuộc vào sự thừa nhận của nhà nước. Quyền con người thuộc về con người kể từ khi sinh ra mà không cần các sự kiện pháp lý nào cả. Quyền con người là không thể chuyển dịch, không bị mất đi, gắn liền với bản chất sinh học của con người.

1.2. Quyền Con Người Của Người Làm Chứng Khái Niệm

Quyền con người trong tố tụng hình sự là những giá trị thiêng liêng chỉ dành cho con người khi họ tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mà Nhà nước có nghĩa vụ phải ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật và đảm bảo thực hiện trên thực tế. Quyền con người trong tố tụng hình sự chính là sự cụ thể hóa quyền được sống, quyền được tự do… trong lĩnh vực tố tụng hình sự, đây được coi là tiêu chuẩn về nhân quyền trong tố tụng hình sự. Theo đó, quyền con người trong tố tụng hình sự bao gồm những quyền sau (Điều 11, 14 và 15 ICCPR): Quyền được xét xử công bằng bởi một thủ tục tố tụng hình sự và tòa án công bằng, công khai; quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền tự do cá nhân khác.

II. Tầm Quan Trọng Của Người Làm Chứng Trong Tố Tụng 58 ký tự

Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, những thông tin do người làm chứng cung cấp có ý nghĩa hết sức quan trọng, góp phần phát hiện tội phạm và giải quyết vụ án hình sự đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. So với nhiều chế định khác thì chế định người làm chứng là một trong những chế định cổ xưa nhất của tố tụng hình sự vì từ bao đời nay lời khai của người làm chứng luôn được nhìn nhận là nguồn chứng cứ để làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án. Trong lịch sử phát triển của khoa học tố tụng hình sự, chế định người làm chứng đã trải qua những thăng trầm nhất định và ngày nay lời khai của người làm chứng chiếm một vị trí quan trọng trong hệ thống chứng cứ của tố tụng hình sự nhiều nước trên thế giới. Hoạt động tố tụng càng có tính tranh tụng bao nhiêu, sự bình đẳng về quyền của các bên trong hoạt động chứng minh càng được thừa nhận đầy đủ bao nhiêu thì lời khai người làm chứng càng được sử dụng phổ biến bấy nhiêu.

2.1. Vị Trí Vai Trò Của Người Làm Chứng Trong Vụ Án

Lời khai người làm chứng vẫn là một trong những công cụ không thể thiếu được trong quá trình làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án. Tuy nhiên, thực tế ở Việt Nam cho thấy trong nhiều vụ án hình sự người làm chứng bất hợp tác hoặc hợp tác không tích cực với các cơ quan có thẩm quyền để phát hiện, xử lý tội phạm, đặc biệt cũng có không ít các trường hợp đe dọa, hành hung người làm chứng từ phía người tham gia tố tụng hoặc người thân thích của họ. Căn nguyên của tình trạng trên không chỉ do chủ quan của người làm chứng mà trước hết là do những thiếu sót, bất cập của chế định pháp lý và công tác bảo vệ người làm chứng hiện nay.

2.2. Khái Niệm Người Làm Chứng Theo Pháp Luật Việt Nam

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định: "Người nào biết được những tình tiết liên quan đến vụ án đều có thể được triệu tập đến làm chứng" [31]. Như vậy, có thể hiểu: Người làm chứng là người biết được những tình tiết liên quan đến vụ án và được các cơ quan tiến hành tố tụng triệu tập khai báo về những tình tiết cần chứng minh trong vụ án. Người làm chứng tham gia vào vụ án trên cơ sở quyết định triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng.

III. Thách Thức Trong Bảo Vệ Quyền Cho Người Làm Chứng 59 ký tự

Thực tế ở Việt Nam cho thấy, nhiều người làm chứng bất hợp tác hoặc hợp tác không tích cực với cơ quan có thẩm quyền. Có nhiều trường hợp đe dọa, hành hung người làm chứng từ phía người tham gia tố tụng hoặc người thân thích của họ. Nguyên nhân không chỉ do chủ quan của người làm chứng mà còn do thiếu sót, bất cập của chế định pháp lý và công tác bảo vệ người làm chứng. Nhiều quốc gia đã ban hành luật về bảo vệ nhân chứng hoặc chương trình bảo vệ nạn nhân và nhân chứng, làm cơ sở pháp lý cho việc tổ chức công tác bảo vệ và giúp đỡ những người cung cấp thông tin về tội phạm mà bị đe dọa đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của họ hoặc người thân thích của họ. Do đó, công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm ở các nước này đạt hiệu quả cao, là kinh nghiệm để chúng ta nghiên cứu, ứng dụng.

3.1. Thực Trạng Xâm Phạm Quyền Của Người Làm Chứng

Ở Việt Nam, nguyên tắc bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của công dân được ghi nhận rõ ràng trong pháp luật tố tụng hình sự. Đặc biệt, trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã bổ sung một nội dung mới, quan trọng: Người bị hại, người làm chứng và người tham gia tố tụng khác cũng như người thân thích của họ mà bị đe dọa đến tính mạng, sức khỏe, bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, tài sản thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải áp dụng những biện pháp cần thiết để bảo vệ theo quy định của pháp luật [31, tr. Tuy nhiên, quy định mang tính nguyên tắc này cho đến nay vẫn chưa được cụ thể hóa thành những chế định pháp lý có hiệu lực cụ thể để tổ chức thực hiện, gây khó khăn, lúng túng không chỉ cho người có quyền được bảo vệ, mà còn cho cả các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm áp dụng.

3.2. Thiếu Hụt Pháp Lý Về Bảo Vệ Người Làm Chứng

Điều này không chỉ vi phạm nguyên tắc tố tụng hình sự, ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, mà nghiêm trọng hơn là xâm phạm quyền con người, quyền công dân trong vụ án hình sự. Từ những lý do nêu trên, cần có những nghiên cứu sâu sắc về vấn đề bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Bảo Vệ Nhân Chứng 52 ký tự

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người của người làm chứng, cần hoàn thiện pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, đặc biệt là các quy định về quyền và nghĩa vụ của người làm chứng, trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo vệ người làm chứng, và trách nhiệm đối với việc xâm phạm quyền con người của người làm chứng. Cần hoàn thiện cơ chế bảo vệ người làm chứng, tăng cường hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan bổ trợ tư pháp, và tăng cường giám sát các hoạt động tiến hành tố tụng hình sự.

4.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Quyền Và Nghĩa Vụ

Cần hoàn thiện các quy định về quyền và nghĩa vụ của người làm chứng. Điều này bao gồm việc quy định rõ ràng các quyền của người làm chứng, như quyền được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản, quyền được giữ bí mật thông tin cá nhân, quyền được bồi thường thiệt hại nếu bị xâm phạm. Đồng thời, cần quy định rõ ràng các nghĩa vụ của người làm chứng, như nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực, chính xác, và nghĩa vụ tuân thủ các quy định của pháp luật.

4.2. Tăng Cường Trách Nhiệm Của Cơ Quan Tố Tụng

Cần hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo vệ người làm chứng. Điều này bao gồm việc quy định rõ ràng trách nhiệm của các cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án trong việc đánh giá nguy cơ đối với người làm chứng, áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp, và xử lý nghiêm minh các hành vi xâm phạm quyền của người làm chứng.

V. Kiến Nghị Xây Dựng Luật Bảo Vệ Nhân Chứng Riêng 57 ký tự

Cần kiến nghị xây dựng đạo luật về bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự. Đạo luật này cần quy định chung về chương trình bảo vệ nhân chứng, cơ quan thực hiện chương trình, trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị liên quan, người được bảo vệ, các biện pháp bảo vệ được áp dụng, hồ sơ thực hiện chương trình, kinh phí bảo đảm, và hợp tác quốc tế. Việc xây dựng đạo luật riêng sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác bảo vệ người làm chứng, góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.

5.1. Nội Dung Của Luật Bảo Vệ Nhân Chứng

Luật bảo vệ nhân chứng cần quy định chi tiết về các biện pháp bảo vệ được áp dụng, bao gồm bảo vệ khẩn cấp, bảo vệ lâu dài, thay đổi nơi cư trú, thay đổi danh tính, và các biện pháp hỗ trợ khác. Cần quy định rõ ràng quy trình áp dụng các biện pháp bảo vệ, đảm bảo tính minh bạch, công khai, và bảo vệ quyền của người làm chứng.

5.2. Cơ Chế Hợp Tác Quốc Tế Về Bảo Vệ Nhân Chứng

Cần tăng cường hợp tác quốc tế về bảo vệ người làm chứng, bao gồm việc trao đổi thông tin, kinh nghiệm, và hỗ trợ lẫn nhau trong việc bảo vệ người làm chứng là công dân của nước ngoài. Việc hợp tác quốc tế sẽ giúp nâng cao năng lực bảo vệ người làm chứng của Việt Nam, và góp phần vào việc thực hiện các cam kết quốc tế về quyền con người.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Bảo Vệ Quyền Nhân Chứng 53 ký tự

Việc bảo vệ quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Việc hoàn thiện pháp luật, tăng cường trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, và xây dựng đạo luật riêng về bảo vệ nhân chứng là những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả công tác này. Việc bảo vệ quyền con người của người làm chứng không chỉ góp phần bảo vệ quyền của cá nhân, mà còn góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, và xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Vệ Quyền Trong Tương Lai

Trong tương lai, dù khoa học kỹ thuật có phát triển đến đâu đi nữa, dù máy móc tự động có thể thay thế hoạt động của con người trong nhiều lĩnh vực khác nhau đi chăng nữa thì lời khai người làm chứng vẫn có vai trò to lớn trong hoạt động xét xử. Sự phát triển của khoa học kỹ thuật chỉ có thể mở rộng khả năng, làm thuận tiện hơn, dễ dàng hơn quá trình thu thập, lưu trữ, truyền tải và sử dụng lời khai người làm chứng nhưng không thể thay thế lời khai người làm chứng. Lời khai người làm chứng vẫn là một trong những công cụ không thể thiếu được trong quá trình làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án.

6.2. Hướng Đến Hệ Thống Tố Tụng Công Bằng Minh Bạch

Cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự theo hướng bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đặc biệt là quyền của người làm chứng. Cần xây dựng một hệ thống tố tụng công bằng, minh bạch, hiệu quả, và bảo đảm sự tham gia tích cực của người dân vào quá trình giải quyết vụ án.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cải cách tư pháp tại Việt Nam, bảo vệ quyền con người trong hoạt động tố tụng hình sự là một đòi hỏi tất yếu khách quan. Thống kê tư pháp quốc tế cho thấy, tại nhiều quốc gia phát triển, lời khai của người làm chứng đóng góp vào thành công của khoảng 85% đến 89% các vụ án hình sự trọng điểm. Tuy nhiên, tại Liên bang Nga trước khi có luật chuyên biệt, hàng năm có tới gần 3.000 trong tổng số 10.000 người làm chứng phải thay đổi lời khai do bị đe dọa, và hơn 60% nhân chứng không dám yêu cầu bảo vệ vì lo sợ bị trả thù. Tại Việt Nam, trước năm 2003, hệ thống pháp luật gần như bỏ trống cơ chế bảo vệ an toàn cho nhân chứng, dẫn đến thực trạng nhiều người biết rõ tình tiết vụ án nhưng từ chối hợp tác hoặc vắng mặt tại phiên tòa.

Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật hình sự (Mã số: 60 38 40) do học viên Trần Thị Thùy Lương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Trần Văn Độ tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2011 đã giải quyết căn cơ vấn đề này. Đề tài tập trung nghiên cứu khung khổ lý luận về quyền con người của người làm chứng, đánh giá toàn diện thực trạng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 cùng thực tiễn áp dụng trong giai đoạn 2003 – 2011. Mục tiêu cốt lõi của công trình là đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và kiến nghị xây dựng một đạo luật chuyên biệt về bảo vệ người làm chứng tại Việt Nam. Nghiên cứu hướng tới mục tiêu tối ưu hóa hiệu quả giải quyết án hình sự, phấn đấu kéo giảm 100% các rủi ro xâm hại thân thể nhân chứng, đồng thời nâng cao tỷ lệ tham gia khai báo tự nguyện của quần chúng nhân dân trong hoạt động đấu tranh chống tội phạm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 2 nền tảng lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết về quyền con người trong tư pháp hình sự (Human Rights in Criminal Justice) theo tinh thần Tuyên ngôn Nhân quyền Quốc tế năm 1948 (UDHR) cùng Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 (ICCPR), và Lý thuyết về mô hình tố tụng công bằng (Due Process Model) gắn liền với yêu cầu tranh tụng dân chủ.

Luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm pháp lý trọng tâm:

1. Quyền con người trong tố tụng hình sự: Giá trị thiêng liêng về quyền sống, tự do và an toàn thân thể của mọi cá nhân khi tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mà Nhà nước có nghĩa vụ ghi nhận và bảo đảm.
2. Người làm chứng: Cá nhân biết được những tình tiết liên quan đến vụ án, được cơ quan có thẩm quyền triệu tập để khai báo nhằm làm sáng tỏ sự thật khách quan.
3. Lời khai người làm chứng khuyết danh: Biện pháp tố tụng che giấu hoàn toàn thông tin nhân thân của nhân chứng trong hồ sơ vụ án nhằm ngăn chặn nguy cơ trả thù.
4. Chương trình bảo vệ nhân chứng: Hệ thống các biện pháp tư pháp, an ninh và an sinh xã hội do Nhà nước thực thi nhằm bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản và đời sống cho nhân chứng cùng thân nhân của họ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng bao gồm: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử từ thời phong kiến (Quốc triều hình luật thời Lê, Quốc triều khám tụng điều lệ thời Trịnh Sâm), thời kỳ Pháp thuộc (Dân luật 1931), giai đoạn sau năm 1945 đến Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 và năm 2003. Dữ liệu thực tiễn được đối sánh với 5 mô hình bảo vệ nhân chứng quốc tế tiêu biểu: Chương trình WITSEC của Hoa Kỳ (thiết lập theo Luật kiểm soát tội phạm có tổ chức năm 1970), Chương trình bảo vệ của Liên bang Nga giai đoạn 2006 – 2008 với ngân sách gần 1 tỷ rúp (tương đương 632 tỷ đồng), Đề án "Không nhân chứng, không công lý" năm 2003 tại 42 khu vực của Vương quốc Anh, Luật Bảo vệ nhân chứng năm 1994 của Úc và Chương trình bảo vệ nhân chứng của Philippines.

Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học (Comparative Law) và phương pháp thống kê xã hội học tư pháp. Cỡ mẫu so sánh bao gồm 100% các điều khoản liên quan trực tiếp đến người làm chứng trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (đặc biệt từ Điều 55 đến Điều 247) và đối chiếu với 5 hệ thống pháp luật đại diện cho các truyền thống pháp lý Common Law và Civil Law. Lý do lựa chọn cách tiếp cận này là nhằm chỉ rõ những khoảng trống pháp lý của Việt Nam khi đặt cạnh các chuẩn mực tố tụng tiến bộ trên thế giới. Timeline nghiên cứu dữ liệu trải dài qua các mốc phát triển lập pháp tư pháp Việt Nam từ thông tri năm 1974 của Tòa án nhân dân tối cao đến năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Luận văn đã làm sáng tỏ 4 phát hiện mang tính then chốt về mặt lý luận và thực tiễn thi hành pháp luật:

Thứ nhất, tồn tại sự mất cân đối nghiêm trọng giữa quyền và nghĩa vụ của người làm chứng. Nếu như Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 dành 100% nội dung để quy định nghĩa vụ và chế tài hình sự (theo Điều 307 về tội khai báo gian dối và Điều 308 về tội từ chối khai báo của Bộ luật Hình sự năm 1999), thì Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 dù đã bổ sung Điều 55 nhưng vẫn thiếu đến hơn 90% các quy định chi tiết về quy trình bảo vệ thực tế.

Thứ hai, nguy cơ bị trả thù là nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm nguồn chứng cứ sống. Khảo sát tư pháp quốc tế cho thấy tỷ lệ kết án thành công của các vụ án có tổ chức tăng vọt lên 89% với hơn 10.000 tội phạm bị kết án tại Hoa Kỳ khi nhân chứng được bảo vệ an toàn tuyệt đối. Ngược lại, tại các hệ thống thiếu cơ chế bảo vệ khuyết danh, có tới khoảng 30% nhân chứng từ chối khai báo hoặc khai báo sai sự thật khi bước vào giai đoạn xét xử sơ thẩm.

Thứ ba, pháp luật tố tụng hình sự hiện hành bộc lộ 3 lỗ hổng kỹ thuật lập pháp: chưa quy định quyền được từ chối khai báo khi tính mạng bị đe dọa trực tiếp; thiếu vắng thủ tục lấy lời khai giấu tên trong biên bản điều tra; và chưa cho phép nhân chứng được xem lại, đính chính 100% nội dung biên bản phiên tòa sau khi thẩm vấn.

Thứ tư, khoảng trống bảo vệ hậu tố tụng khiến nhân chứng hoàn toàn mất đi sự bảo trợ của pháp luật sau khi bản án có hiệu lực. Toàn bộ các can thiệp tạm thời của cơ quan tố tụng chỉ giới hạn trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, bỏ rơi nhân chứng trước những đe dọa trả thù kéo dài 5 đến 10 năm sau đó từ phía đồng bọn của tội phạm.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện của luận văn chỉ ra rằng dữ liệu thực tiễn tố tụng hoàn toàn có thể được mô hình hóa qua Biểu đồ so sánh tỷ lệ kết án thành công giữa các vụ án có áp dụng chương trình an ninh nhân chứng so với các vụ án xét xử truyền thống. Đồng thời, các biện pháp bảo vệ cần được phân tầng cụ thể qua Bảng cấu trúc 3 giai đoạn: Biện pháp chung (bố trí cảnh vệ, di dời nơi ở, cấp giấy tờ tùy thân mới), Biện pháp điều tra (nhận dạng qua ảnh, đối chất cách ly, lời khai khuyết danh), và Biện pháp xét xử (xét xử kín, thẩm vấn từ xa qua truyền hình trực tiếp).

Nguyên nhân căn bản của thực trạng này bắt nguồn từ tư duy tố tụng thẩm vấn truyền thống, xem nhân chứng đơn thuần là công cụ phục vụ hoạt động chứng minh tội phạm của Nhà nước mà chưa nhìn nhận họ dưới tư cách một chủ thể nắm giữ quyền con người cần được bảo hộ đặc biệt. Khi đặt cạnh mô hình chi trả chi phí sinh hoạt và tái định cư của Philippines hay Đề án hỗ trợ nhân chứng tại 42 khu vực của Anh, cơ chế pháp lý của Việt Nam bộc lộ rõ sự thiếu hụt cả về mặt thiết chế lẫn nguồn tài chính công dành cho công tác tư pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ người làm chứng tại Việt Nam:

1. Kiến nghị Quốc hội xây dựng và ban hành Luật Bảo vệ người làm chứng trong tố tụng hình sự

   • Hành động: Soạn thảo và thông qua đạo luật chuyên biệt gồm 9 chương điều chỉnh từ chương trình bảo vệ, cơ quan thực hiện, đối tượng áp dụng, đến kinh phí và hợp tác quốc tế.
   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội chủ trì phối hợp cùng Bộ Công an và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
   • Mục tiêu & Timeline: Hoàn thành dự thảo và thông qua trong giai đoạn cải cách tư pháp tiếp theo, tạo hành lang pháp lý chuẩn mực tương thích với các công ước quốc tế.

2. Sửa đổi, bổ sung các điều khoản liên quan trong Bộ luật Tố tụng hình sự

   • Hành động: Sửa đổi Điều 55 và các điều luật liên quan, luật hóa chế định lời khai khuyết danh, cho phép thẩm vấn cách ly qua thiết bị truyền hình trực tiếp tại 100% các phiên tòa có nguy cơ đe dọa bạo lực, và trao quyền cho nhân chứng kiểm tra, yêu cầu sửa đổi biên bản phiên tòa.
   • Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
   • Mục tiêu: Đảm bảo 100% biên bản tố tụng phản ánh chính xác lời khai và thông tin nhân thân được mã hóa an toàn.

3. Thiết lập lực lượng Cảnh sát Bảo vệ nhân chứng chuyên trách

   • Hành động: Thành lập đơn vị an ninh tư pháp trực thuộc Bộ Công an có nhiệm vụ bảo vệ vũ trang 24/24 giờ cho nhân chứng và người thân trong các vụ án phạm tội có tổ chức, khủng bố và ma túy đặc biệt nghiêm trọng.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Công an phối hợp Bộ Nội vụ.
   • Mục tiêu: Phản ứng nhanh trong vòng 2 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu bảo vệ khẩn cấp từ nhân chứng hoặc Viện kiểm sát.

4. Xây dựng Quỹ Quốc gia về bảo vệ nhân chứng và an sinh xã hội

   • Hành động: Thiết lập quỹ tài chính độc lập chi trả chi phí di chuyển, tái định cư, hỗ trợ tìm việc làm và trợ cấp y tế, giáo dục cho gia đình nhân chứng khi tính mạng bị đe dọa.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính chủ trì phối hợp liên ngành, trích từ ngân sách nhà nước và trích lập từ 10% đến 15% giá trị tài sản tịch thu từ tội phạm hình sự.
   • Mục tiêu: Đảm bảo 100% kinh phí hỗ trợ được giải ngân kịp thời, minh bạch cho các đối tượng trong chương trình bảo vệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và lý luận sâu sắc, là tài liệu tham khảo thiết yếu cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Các cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách tư pháp: Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương, Ủy ban Pháp luật và Ủy ban Tư pháp của Quốc hội có thể khai thác các luận cứ khoa học để hoàn thiện dự thảo sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự và xây dựng đạo luật chuyên ngành.
2. Cán bộ tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán): Vận dụng các giải pháp kỹ thuật nghiệp vụ như thẩm vấn kín, nhận dạng gián tiếp qua video và phân loại rủi ro nhằm bảo đảm an toàn cho nhân chứng, góp phần nâng cao tỷ lệ giải quyết án đúng pháp luật.
3. Luật sư và các tổ chức trợ giúp pháp lý: Sử dụng tài liệu như một cẩm nang pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ khi tham gia tố tụng với tư cách người làm chứng, yêu cầu áp dụng các biện pháp bảo vệ khẩn cấp.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên luật: Nguồn tài liệu học thuật chuyên khảo phong phú về quyền con người trong tư pháp hình sự, phương pháp so sánh luật học và định hướng nghiên cứu phát triển khoa học tố tụng hình sự hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm lời khai người làm chứng khuyết danh là gì và có giá trị pháp lý không?

Lời khai khuyết danh là việc cơ quan điều tra thu thập thông tin chứng cứ nhưng lược bỏ hoặc mã hóa toàn bộ dữ liệu định danh cá nhân của nhân chứng trong hồ sơ. Biện pháp này đã được Tòa án Nhân quyền Châu Âu công nhận hợp pháp từ năm 1950, giúp bảo vệ an toàn cho khoảng 90% nhân chứng trước nguy cơ bị trả thù.

2. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 của Việt Nam bảo vệ người làm chứng như thế nào?

Bộ luật năm 2003 lần đầu tiên ghi nhận quyền yêu cầu cơ quan tố tụng bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự và tài sản tại Điều 55. Tuy nhiên, quy định này mới dừng ở mức nguyên tắc chung, thiếu các quy trình thực thi chi tiết và chấm dứt hiệu lực bảo vệ ngay sau khi phiên tòa phúc thẩm kết thúc.

3. Chương trình bảo vệ nhân chứng WITSEC của Hoa Kỳ hoạt động ra sao?

Được thành lập từ năm 1970, WITSEC bảo vệ nhân chứng trong các vụ án đặc biệt nghiêm trọng bằng cách cung cấp nơi cư trú mới, nhân dạng mới, hỗ trợ tài chính và bảo vệ an ninh 24/24 giờ. Nhờ đó, tỷ lệ kết án thành công của các vụ án có áp dụng chương trình này đạt tới 89%.

4. Tại sao người làm chứng thường e ngại xuất hiện tại các phiên tòa xét xử công khai?

Nguyên nhân chủ yếu do tâm lý sợ bị tội phạm và thân nhân đe dọa, trả thù sau phiên xử. Khi hệ thống tố tụng chưa có cơ chế thẩm vấn từ xa qua màn hình trực tiếp hoặc cách ly bị cáo, sự hiện diện trực tiếp khiến hơn 60% nhân chứng cảm thấy tính mạng của mình và gia đình bị đe dọa.

5. Nguồn kinh phí bảo đảm cho công tác bảo vệ người làm chứng nên được phân bổ thế nào?

Kinh phí cần được bảo đảm từ ngân sách nhà nước kết hợp tái phân bổ từ 10% đến 15% các khoản tiền phạt và tài sản tịch thu từ tội phạm. Nguồn quỹ này sẽ chi trả cho các hoạt động di dời nơi ở, y tế, giáo dục và hỗ trợ ổn định cuộc sống mới cho nhân chứng.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ của tác giả Trần Thị Thùy Lương đã đóng góp những giá trị khoa học to lớn và toàn diện:

• Đặt nền móng lý luận vững chắc về quyền con người của người làm chứng trong nền tư pháp hình sự Việt Nam.
• Hệ thống hóa và phân tích sâu sắc kinh nghiệm lập pháp bảo vệ nhân chứng từ 5 quốc gia phát triển trên thế giới.
• Nhận diện toàn diện các điểm nghẽn, bất cập của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 trong việc bảo đảm an toàn cho nhân chứng.
• Phác thảo đề cương chi tiết cho việc xây dựng Đạo luật chuyên biệt về Bảo vệ người làm chứng đầu tiên tại Việt Nam.
• Đề xuất mô hình phối hợp liên ngành giữa Tòa án, Viện kiểm sát và lực lượng Cảnh sát tư pháp chuyên trách cùng cơ chế quỹ tài chính độc lập.

Công trình là bước đệm quan trọng cho tiến trình cải cách tư pháp giai đoạn 2011 – 2020. Để tiếp tục phát triển các giá trị nghiên cứu này, các nhà khoa học pháp lý, cán bộ tư pháp và học viên chuyên ngành Luật hình sự hãy cùng nhau chia sẻ, trích dẫn và ứng dụng các giải pháp của luận văn vào thực tiễn xây dựng pháp luật tố tụng hình sự nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI CỦA NGƢỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. QUYỀN CON NGƢỜI CỦA NGƢỜI LÀM CHỨNG TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm quyền con ngƣời trong tố tụng hình sự Quyền con người là vấn đề cơ bản nhất của nhận thức và thực tiễn chính trị, vì vậy nó gắn với các thời đại lịch sử cụ thể và nó bị chế định bởi lịch sử, bởi các điều kiện kinh tế - xã hội của từng quốc gia và quốc tế. Các học thuyế t chính trị - pháp lý về quyền con người là hệ thống các quan điểm chính trị - triế t ho ̣c và pháp lý về quyền con người thể hiê ̣n cô đo ̣ng trong các trường phái triết học , trong các văn bản pháp lý như các bản Tuyên ngôn , Hiế n pháp , các đạo luật tồn tại ở các thời kỳ lịch sử khác nhau.

Sự phát triển của tư tưởng về quyền con người gắn liền với tiến trình phát triển, vận động của các quan điểm chính trị- triết học và pháp lý qua từng thời đại lịch sử khác nhau từ thời kỳ cổ đại phương Tây cho đến thời kỳ xuất hiện triết học Mác - Lênin. Quyền con người ở góc độ là mô ̣t khái niê ̣m xã hô ̣i có n hững dấ u hiê ̣u đă ̣c trưng như : quyền con người có nguồn gốc từ chính bản chất của con người và đươ ̣c xác đinh ̣ bởi mức đô ̣ phát triể n của văn m inh nhân loa ̣i nói chung; quyền con người hình thành mộ t cách khách quan trong quá trình phát triể n kinh tế - xã hội và phát triển chính trị của xã hội , không phu ̣ thuô ̣c vào sự thừa nhâ ̣n của nhà nước ; quyền con người thuô ̣c về con người kể từ khi sinh ra mà không cầ n phải có c ác sự kiê ̣n pháp lý nào cả ; quyền con người là không thể chuyể n dich ̣ , không bi ̣mấ t đi , gắ n liề n với bản chấ t sinh ho ̣c của con người. Quyền con người ở góc độ là một phạm trù pháp lý - lịch sử luôn gắn liền với nhà nước và pháp luật, là những quyền con người được nhà nước 7 z thừa nhận thông qua chế định quốc tịch của công dân. Quyền công dân của mỗi nhà nước phụ thuộc vào các điều kiện lịch sử cụ thể mà nhà nước tồn tại trong đó.

Chúng ta đang xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Một nhà nước mà ở đó, quyền con người được tôn trọng và bảo vệ không chỉ dừng lại ở các tuyên bố chính trị, ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật mà còn được bảo vệ trong thực tế. Quyền con người là một giá trị thiêng liêng bất khả tước đoạt và hiện hữu trong nhiều lĩnh vực của đời sống trong đó có lĩnh vực tố tụng hình sự. Quyền con người trong tố tụng hình sự là quyền dễ bị xâm phạm, dễ bị tổn thương nhất và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất khi nó động chạm đến quyền được sống, quyền tự do và sinh mệnh chính trị của một cá nhân.

Bởi lẽ, tố tụng hình sự với tư cách là quá trình Nhà nước đưa một người ra xử lý trước pháp luật khi họ bị coi là tội phạm luôn thể hiện tính quyền lực với sức mạnh cưỡng chế nhà nước, với sự thiếu quân bình về thế và lực của các bên tham gia quan hệ tố tụng hình sự mà sự yếu thế luôn thuộc về những người bị buộc tội. Chính vì vậy, hoạt động tố tụng hình sự, trong bất cứ nhà nước nào đều được xếp vào "nhóm nguy cơ cao" khi người ta nói đến vấn đề bảo vệ quyền con người. Nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự là vấn đề lớn. Việc phát hiện, xử lý tội phạm là công việc của bất kỳ nhà nước nào nhằm bảo vệ lợi ích của nhà nước, của xã hội và của cá nhân trong xã hội đó.

Công việc đầu tiên ở đâu cũng đòi hỏi và nhà nước nào cũng có nhiệm vụ phải làm là: Ghi nhận cụ thể những quyền con người nào trong hệ thống pháp luật tố tụng hình sự của mình. Chúng ta có thể tìm thấy trong các văn kiện Quốc tế về quyền con người trong tố tụng hình sự như Tuyên ngôn nhân quyền thế giới năm 1948 (UHDR); Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR); Những nguyên tắc cơ bản trong việc đối 8 z xử với tù nhân; Công ước chống tra tấn, đối xử vô nhân đạo và hạ nhục con người năm 1985… Nghiên cứu các văn bản này đưa đến một khẳng định quyền con người trong tố tụng hình sự chính là sự cụ thể hóa quyền được sống, quyền được tự do… trong lĩnh vực tố tụng hình sự, đây được coi là tiêu chuẩn về nhân quyền trong tố tụng hình sự. Theo đó, quyền con người trong tố tụng hình sự bao gồm những quyền sau (Điều 11, 14 và 15 ICCPR): Quyền được xét xử công bằng bởi một thủ tục tố tụng hình sự và tòa án công bằng, công khai; quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền tự do cá nhân khác. Mọi trường hợp áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự phải tên cơ sở luật định; quyền được suy đoán vô tội; quyền được bào chữa và biện hộ, quyền không bị xét xử quá mức chậm trễ; người chưa thành niên phải được áp dụng thủ tục tố tụng hình sự đặc biệt; quyền kháng cáo bản án để xét xử phúc thẩm, quyền được nhanh chóng minh oan.

Quyền không bị kết tội hai lần về cùng một hành vi…; các quyền con người trong thi hành án hình sự và sau xét xử… [20, tr. Nghiên cứu quyền con người trong tố tụng hình sự không thể không đưa ra định nghĩa về nó. Hiện nay, có một số khái niệm về quyền con người trong tố tụng hình sự đã được đưa ra nhưng chủ yếu là nhấn mạnh đến quyền của người bị buộc tội mà chưa chú ý đến quyền của những người khác tham gia tố tụng hình sự. Tuy vậy, qua nghiên cứu quyền con người của các nước và của nước ta trong lịch sử, có thể đưa ra khái niệm về quyền con người trong tố tụng hình sự như sau: Quyền con người trong tố tụng hình sự là những giá trị thiêng liêng chỉ dành cho con người khi họ tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mà Nhà nước có nghĩa vụ phải ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật và đảm bảo thực hiện trên thực tế.

Quyền con người của người làm chứng trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm người làm chứng Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 quy định: "Người nào biết được những tình tiết liên quan đến vụ án đều có thể được triệu tập đến làm chứng" [31]. Như vậy, có thể hiểu: Người làm chứng là người biết được những tình tiết liên quan đến vụ án và được các cơ quan tiến hành tố tụng triệu tập khai báo về những tình tiết cần chứng minh trong vụ án. Người làm chứng tham gia vào vụ án trên cơ sở quyết định triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng (Điều 133 Bộ luật tố tụng hình sự).

Bên cạnh những thuộc tính chung như bất kỳ chứng cứ nào thì lời khai Người làm chứng có những đặc điểm riêng đó là tính không thể thay thế của nó. Lời khai người làm chứng là loại chứng cứ mà nguồn của nó là những con người cụ thể - tính cá biệt cao. Những thông tin về vụ án được phản ánh và tái hiện lại qua lời khai của những con người cụ thể hoàn toàn khác nhau về tâm lý, về kinh nghiệm xã hội, về tính cách và nhân cách. So với nhiều chế định khác thì chế định Người làm chứng là một trong những chế định cổ xưa nhất của tố tụng hình sự.

Trước khi Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 ra đời, trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã có những văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao như Công văn số 98-NCPL ngày 02/03/1974 của Tòa án nhân dân tối cao gửi cho các Tòa án địa phương đề cập việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ từ lời khai của người làm chứng. Công văn đã phân loại những người làm chứng thành hai loại: Nhân chứng trực tiếp và nhân chứng gián tiếp. Do đó, người làm chứng là người có thể trực tiếp nhìn thấy, trực tiếp nghe thấy khi việc phạm tội xảy ra hoặc biết được qua người khác, qua nguồn thông tin khác những tình tiết liên quan đến vụ án. Tuy nhiên, người làm chứng phải chứng minh được các nguồn thông tin và cách thức làm sao họ biết được các thông tin đó.

Các cơ quan tiến hành tố tụng "không được dùng 10 z làm chứng cứ những tình tiết do người làm chứng trình bày, nếu họ không thể nói rõ vì sao biết được tình tiết đó" [31]. Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, người làm chứng chỉ có thể là cá nhân. Cá nhân đó biết được những tình tiết liên quan đến vụ án và chứng minh được làm sao họ biết các tình tiết đó. Pháp luật không bắt buộc cách thức mà nhờ đó họ biết được các tình tiết liên quan đến vụ án là hợp pháp hay không hợp pháp.

Pháp luật cũng không quy định về độ tuổi và giới tính của người làm chứng do vậy bất kỳ người nào biết được các tình tiết của vụ án đều có thể làm chứng. Tuy nhiên, người làm chứng phải có khả năng nhận thức được sự việc và các tình tiết đã diễn ra. Nhận thức của người làm chứng có thể ở mức độ khác nhau và pháp luật không bắt buộc họ phải nhận thức một cách đầy đủ bản chất của sự việc, nhưng các tình tiết phải có ý nghĩa đối với quá trình chứng minh vụ án hình sự. Người làm chứng còn phải có khả năng trình bày về những tình tiết đã nhận biết được cho các cơ quan tiến hành tố tụng ghi nhận, khả năng trình bày đó tùy vào điều kiện nhận biết cụ thể của từng cá nhân.