Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Cơ Sở Cai Nghiện Bắt Buộc Qua Thực Tiễn Tại Hải Phòng

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích bảo đảm quyền con người tại cơ sở cai nghiện bắt buộc ở Hải Phòng, cung cấp cái nhìn thực tiễn và pháp lý.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Hiệu
• Người hướng dẫn: PGS. TS Vũ Công Giao
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hành chính - Hiến pháp
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Cơ Sở Cai Nghiện Bắt Buộc - Qua Thực Tiễn TP Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CỦA VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC
• 1.1. Khái quát về quyền con người và việc bảo đảm quyền con người
• 1.2. Khung pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
• 2.1. Khái quát tình hình đưa người nghiện ma túy vào các cơ sở cai nghiện bắt buộc ở thành phố Hải Phòng
• 2.2. Thực trạng đảm bảo quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc tại thành phố Hải Phòng
• 2.3. Những tồn tại, hạn chế trong việc bảo đảm quyền con người tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc ở Hải Phòng và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
• 3.1. Các quan điểm về nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc
• 3.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc
• 3.2.1. Các giải pháp trực tiếp
• 3.2.2. Các giải pháp về hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về công tác cai nghiện
• 3.2.3. Các giải pháp về tổ chức, thực hiện công tác cai nghiện
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Cơ Sở Cai Nghiện Bắt Buộc

Bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc là một vấn đề quan trọng trong việc thực hiện chính sách cai nghiện tại Việt Nam, đặc biệt là tại thành phố Hải Phòng. Quyền con người không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là một giá trị nhân văn cần được tôn trọng và bảo vệ. Trong bối cảnh cai nghiện, việc bảo đảm quyền lợi cho người nghiện ma túy là một thách thức lớn, đòi hỏi sự quan tâm từ cả chính quyền và xã hội.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người Trong Cai Nghiện

Quyền con người trong cai nghiện được hiểu là những quyền lợi cơ bản mà mỗi cá nhân, dù là người nghiện ma túy, vẫn phải được tôn trọng. Điều này bao gồm quyền được đối xử nhân đạo, quyền được chăm sóc sức khỏe và quyền được giáo dục trong quá trình cai nghiện.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Đảm Quyền Con Người

Việc bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện không chỉ giúp người nghiện phục hồi mà còn góp phần giảm thiểu tình trạng tái nghiện. Khi người nghiện được đối xử công bằng và nhân đạo, họ sẽ có động lực hơn để tham gia vào quá trình cai nghiện.

II. Thách Thức Trong Bảo Đảm Quyền Con Người Tại Hải Phòng

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo đảm quyền con người tại các cơ sở cai nghiện bắt buộc, nhưng thực tế vẫn còn nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu nhân lực, cơ sở vật chất không đảm bảo và sự thiếu hiểu biết về quyền lợi của người nghiện vẫn tồn tại.

2.1. Thiếu Nhân Lực Và Đào Tạo

Nhiều cơ sở cai nghiện tại Hải Phòng thiếu nhân lực có chuyên môn cao trong việc chăm sóc và hỗ trợ người nghiện. Điều này dẫn đến việc không thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người nghiện trong quá trình cai nghiện.

2.2. Cơ Sở Vật Chất Không Đảm Bảo

Cơ sở vật chất tại nhiều trung tâm cai nghiện còn thiếu thốn, không đáp ứng được yêu cầu về an toàn và sức khỏe cho người nghiện. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phục hồi của họ.

III. Phương Pháp Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Cai Nghiện

Để bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp cải thiện điều kiện sống mà còn nâng cao chất lượng cai nghiện.

3.1. Đào Tạo Nhân Lực Chuyên Môn

Cần có chương trình đào tạo bài bản cho nhân viên tại các cơ sở cai nghiện, giúp họ hiểu rõ hơn về quyền lợi của người nghiện và cách thức hỗ trợ họ trong quá trình phục hồi.

3.2. Cải Thiện Cơ Sở Vật Chất

Đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất tại các trung tâm cai nghiện là cần thiết. Một môi trường an toàn và thoải mái sẽ giúp người nghiện dễ dàng hơn trong việc tiếp nhận điều trị.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tại Hải Phòng

Thực tiễn tại Hải Phòng cho thấy nhiều mô hình cai nghiện đã được áp dụng thành công, giúp bảo đảm quyền con người cho người nghiện. Những mô hình này cần được nhân rộng và cải tiến.

4.1. Mô Hình Hỗ Trợ Tâm Lý

Các chương trình hỗ trợ tâm lý cho người nghiện đã cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giúp họ vượt qua khó khăn và tái hòa nhập cộng đồng.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Các Trung Tâm

Nghiên cứu từ các trung tâm cai nghiện tại Hải Phòng cho thấy tỷ lệ tái nghiện đã giảm đáng kể nhờ vào việc bảo đảm quyền lợi cho người nghiện.

V. Kết Luận Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Cai Nghiện

Bảo đảm quyền con người trong các cơ sở cai nghiện bắt buộc là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và xã hội để thực hiện tốt nhiệm vụ này.

5.1. Tương Lai Của Chính Sách Cai Nghiện

Chính sách cai nghiện cần được điều chỉnh để phù hợp hơn với thực tiễn và bảo đảm quyền lợi cho người nghiện, từ đó nâng cao hiệu quả của công tác cai nghiện.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Mới

Cần có các chính sách mới nhằm bảo vệ quyền lợi cho người nghiện, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho họ trong quá trình phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của các cơ quan chức năng, Việt Nam có hơn 200.000 người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý, đặt ra thách thức gay gắt cho trật tự an toàn xã hội và hệ thống an sinh. Luận văn thạc sĩ luật học chuyên ngành Luật Hành chính - Hiến pháp của tác giả Nguyễn Quốc Hiệu tập trung giải quyết xung đột cốt lõi: bảo đảm quyền con người trong môi trường cơ sở cai nghiện bắt buộc. Đây là nơi áp dụng biện pháp xử lý hành chính hạn chế quyền tự do cư trú từ 1 đến 2 năm đối với người nghiện từ đủ 18 tuổi trở lên. Nghiên cứu xuất phát từ nhận thức y khoa và pháp lý hiện đại rằng người nghiện ma túy là người mắc bệnh mãn tính của não bộ chứ không phải tội phạm hình sự, do đó các quyền cơ bản của họ phải được tôn trọng tuyệt đối.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích khung pháp luật quốc tế và Việt Nam, từ đó đánh giá thực trạng áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc tại thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 5 năm từ năm 2011 đến năm 2015. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực thực thi. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu được lượng hóa qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện quy trình tư pháp theo Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, hướng tới mục tiêu kiểm soát 100% quyết định tước tự do thông qua Tòa án nhân dân, bảo đảm 100% học viên được tiếp cận các dịch vụ y tế, dinh dưỡng và pháp lý thiết yếu, loại bỏ hoàn toàn các vụ việc bức xúc dẫn đến phá trại hay trốn trại tập thể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng 2 hệ thống lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa về quyền con người và Lý thuyết y sinh học - xã hội học về điều trị nghiện chất của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC). Theo lý thuyết thứ nhất, quyền con người là giá trị phổ quát, thiêng liêng, được quy định rõ tại Điều 3 và Điều 14 Hiến pháp năm 2013 với 3 nghĩa vụ ràng buộc nhà nước: tôn trọng, bảo vệ và thực hiện. Theo lý thuyết y sinh học, nghiện ma túy là một bệnh lý phức tạp cần các can thiệp y tế - xã hội tự nguyện thay vì các biện pháp cưỡng chế trừng phạt.

Công trình tích hợp Khung tiêu chuẩn quốc tế về đối xử nhân đạo với người bị tước tự do dựa trên Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR), Công ước chống tra tấn năm 1985 (CAT), và 9 nguyên tắc cốt lõi trong điều trị nghiện ma túy của WHO/UNODC. Bốn khái niệm chính được định danh và phân tích sâu gồm: quyền con người của nhóm yếu thế, biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, tước quyền tự do cư trú tạm thời, và cơ chế bảo đảm pháp lý trong môi trường khép kín.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn, bao gồm hơn 3.500 hồ sơ học viên cai nghiện và 03 báo cáo chuyên đề tổng kết công tác cai nghiện tại Trung tâm Giáo dục Lao động Xã hội Hải Phòng, Trung tâm Số 2 và Trung tâm Gia Minh trong giai đoạn 2011 - 2015, kết hợp với hơn 20 văn bản quy phạm pháp luật liên quan.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng theo tính chất quản lý của từng trung tâm để bao quát toàn diện mô hình nhà nước lẫn lực lượng thanh niên xung phong. Phương pháp phân tích quy chuẩn pháp lý và phân tích so sánh đối chiếu được lựa chọn làm nòng cốt. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm nhận diện chính xác khoảng cách giữa các chuẩn mực nhân quyền trong các công ước quốc tế với quy định pháp luật thực định của Việt Nam, đồng thời lượng hóa mức độ tuân thủ quy trình tại các cơ sở cai nghiện khép kín ở cấp địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc thực thi quyền được chăm sóc sức khỏe và điều trị y tế chuyên biệt còn nhiều hạn chế: khoảng 65% học viên tại các cơ sở ở Hải Phòng chỉ tiếp cận điều trị cắt cơn thông thường trong 15 đến 30 ngày đầu, thiếu các phác đồ tâm lý dài hạn, trong khi hơn 80% thời lượng cai nghiện tập trung vào lao động trị liệu phổ thông.

Thứ hai, thủ tục tư pháp theo Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 đã giúp 100% trường hợp vào trại phải thông qua Tòa án nhân dân cấp huyện xét duyệt, tuy nhiên hơn 70% người bị đề nghị không có sự hỗ trợ của luật sư hoặc người trợ giúp pháp lý trong phiên họp xem xét quyết định.

Thứ ba, điều kiện sinh hoạt và các quyền bảo đảm thân thể chưa đồng đều: không gian buồng ở tại một số thời điểm quá tải từ 15% đến 25% so với quy chuẩn thiết kế, gây áp lực tâm lý lớn cho học viên và cán bộ quản lý.

Thứ tư, hiệu quả bền vững sau cai nghiện còn thấp khi tỷ lệ tái nghiện trong vòng 1 đến 2 năm sau khi rời trung tâm ước tính vẫn ở mức trên 85%, phản ánh sự thiếu hụt nghiêm trọng của các chính sách hỗ trợ việc làm và tái hòa nhập cộng đồng.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét dữ liệu, một bảng ma trận đối chiếu tỷ lệ cán bộ y tế trên 100 học viên cho thấy mối tương quan nghịch rõ rệt với số lượng các vụ vi phạm kỷ luật nội bộ: tỷ lệ nhân viên y tế càng thấp thì nguy cơ xung đột càng cao. Đồng thời, biểu đồ đường thể hiện diễn biến số vụ bỏ trốn và phá trại giai đoạn 2011 - 2015 minh chứng rằng các biến cố như tại Trung tâm Gia Minh bùng phát trực tiếp từ sự ức chế tâm lý khi học viên cảm thấy quyền được thông tin, chăm sóc sức khỏe và đối xử nhân đạo bị xem nhẹ.

So sánh với các nghiên cứu của UNODC và WHO, mô hình cai nghiện bắt buộc tập trung 24 tháng tỏ ra tốn kém kinh phí gấp 3 lần so với điều trị thay thế bằng Methadone tại cộng đồng nhưng lại đạt tỷ lệ thành công thấp hơn. Nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ sự chậm trễ trong việc chuyển dịch từ tư duy xử lý vi phạm hành chính trừng phạt sang tư duy y tế công cộng và bảo trợ nhân quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện đồng bộ hệ thống thể chế và pháp luật: Quốc hội và Bộ Tư pháp cần sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 và Nghị định 221/2013/NĐ-CP theo hướng thu hẹp tối đa đối tượng áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc, thiết lập mục tiêu cắt giảm 50% số lượng người phải vào cơ sở tập trung trong lộ trình giai đoạn 2016 - 2020. Đồng thời, cần luật hóa quy định bắt buộc phải có sự tham gia của luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý trong 100% phiên họp Tòa án xem xét hồ sơ cai nghiện.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình tố tụng tư pháp tại địa phương: Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng chủ trì phối hợp với Công an thành phố và Sở Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành quy chế phối hợp liên ngành, bảo đảm thời gian tạm giữ hành chính để xác định tình trạng nghiện không vượt quá 3 ngày và bảo đảm 100% quyền được trực tiếp giải trình của người bị đề nghị.

Thứ ba, nâng cấp cơ sở vật chất và chuẩn mực đối xử nhân đạo: Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng cần phê duyệt bổ sung tối thiểu 30% ngân sách thường niên cho hệ thống y tế tại các cơ sở cai nghiện, bảo đảm định mức diện tích buồng ở tối thiểu 3 mét vuông trên một học viên, tuyển dụng thêm bác sĩ chuyên khoa tâm thần và nghiêm cấm tuyệt đối mọi hình thức kỷ luật biệt giam, nhục hình trước năm 2018.

Thứ tư, đẩy mạnh các chương trình điều trị dựa vào cộng đồng và sinh kế: Sở Y tế cùng các tổ chức xã hội tại Hải Phòng cần mở rộng 100% mạng lưới cơ sở điều trị Methadone tại các quận huyện trước năm 2019, đồng thời giải ngân quỹ tín dụng ưu đãi hỗ trợ đào tạo nghề và tạo việc làm ổn định cho trên 80% học viên sau khi tái hòa nhập.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Bộ Tư pháp, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn và các đề xuất điều chỉnh hơn 10 điều khoản luật định nhằm tương thích với các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Nhóm thẩm phán và cán bộ tư pháp: Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp huyện, kiểm sát viên và chuyên viên pháp lý. Tài liệu hướng dẫn chi tiết cách thức bảo đảm 100% quyền tiếp cận công lý, bảo vệ quyền bào chữa của đương sự trong các phiên họp áp dụng biện pháp hành chính.

Nhóm lãnh đạo và cán bộ quản lý cơ sở cai nghiện: Ban Giám đốc các Trung tâm Giáo dục Lao động Xã hội trên toàn quốc. Luận văn là cẩm nang hữu ích giúp xây dựng quy chế quản lý nội bộ chuẩn mực, hạn chế 100% các nguy cơ xung đột, bạo lực và khiếu nại nhân quyền.

Nhóm nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Giảng viên và sinh viên các viện, trường đại học luật chuyên ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Nhân quyền. Công trình đóng vai trò là nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho các chuyên đề về bảo vệ quyền của nhóm người yếu thế.

Câu hỏi thường gặp

1. Học viên trong cơ sở cai nghiện bắt buộc bị hạn chế những quyền cơ bản nào theo quy định pháp luật? Theo Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, học viên chỉ bị tạm thời hạn chế quyền tự do đi lại và tự do cư trú trong thời hạn tối đa 24 tháng theo phán quyết của Tòa án. Tất cả các quyền cơ bản khác như quyền sống, quyền được bảo đảm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền lao động có thù lao và quyền học nghề vẫn được pháp luật bảo vệ tuyệt đối 100%.

2. Cơ quan nào có thẩm quyền quyết định đưa người nghiện vào cơ sở cai nghiện bắt buộc? Kể từ ngày 01/7/2013, Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 đã bãi bỏ thẩm quyền quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện và chuyển giao hoàn toàn cho Tòa án nhân dân cấp huyện. Sự chuyển đổi mang tính tư pháp này đảm bảo 100% hồ sơ được thẩm định khách quan, công bằng và tôn trọng quyền con người của đương sự.

3. Các tổ chức quốc tế như WHO và UNODC có quan điểm ra sao về mô hình cai nghiện bắt buộc? WHO và UNODC thống nhất ban hành 9 nguyên tắc điều trị nghiện, khẳng định nghiện ma túy là bệnh lý mạn tính của não bộ và khuyến nghị các quốc gia nên ưu tiên các biện pháp can thiệp y tế tự nguyện tại cộng đồng. Các tổ chức này khuyến nghị dần thay thế hình thức bắt buộc tập trung bằng các mô hình dựa trên bằng chứng khoa học như điều trị thay thế bằng Methadone.

4. Pháp luật hiện hành có cấm việc áp dụng các hình phạt nhục hình và biệt giam đối với học viên vi phạm kỷ luật không? Nghị định 221/2013/NĐ-CP và các quy chuẩn nhân quyền quốc tế nghiêm cấm 100% các hành vi xâm hại thân thể, nhục hình, bóc lột sức lao động hoặc biệt giam tàn bạo đối với học viên. Việc xử lý kỷ luật chỉ được áp dụng như giải pháp cuối cùng theo đúng trình tự pháp luật và tuyệt đối không được tự ý kéo dài thời gian chấp hành quá 24 tháng.

5. Bài học kinh nghiệm sâu sắc nhất từ thực tiễn thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2011 - 2015 là gì? Bài học cốt lõi từ các sự cố mất an ninh tại Trung tâm Gia Minh là công tác cai nghiện không thể đạt hiệu quả nếu chỉ dựa vào kỷ luật hành chính và tước tự do. Việc tôn trọng nhân phẩm, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế đạt chuẩn trên 30% và bảo đảm chính sách sinh kế hậu cai nghiện là yếu tố quyết định để duy trì trật tự và giảm tỷ lệ tái nghiện.

Kết luận

• Luận văn khẳng định nhất quán nguyên tắc nghiện ma túy là bệnh lý mạn tính, đòi hỏi Nhà nước phải bảo đảm đầy đủ 3 nhóm nghĩa vụ nhân quyền trong mọi hoàn cảnh quản lý khép kín.
• Đánh giá toàn diện bước tiến tư pháp của Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012, đồng thời chỉ rõ những lỗ hổng cần hoàn thiện đối với thời hạn áp dụng tối đa 2 năm.
• Khảo sát thực chứng tại Hải Phòng giai đoạn 2011 - 2015, xác định nguyên nhân cốt lõi của các sự cố an ninh xuất phát từ sự thiếu hụt các bảo đảm y tế và quyền thân thể.
• Xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện gồm 4 nhóm khuyến nghị liên hoàn từ thể chế, quy trình tư pháp, chuẩn mực cơ sở vật chất đến điều trị cộng đồng.
• Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho định hướng chuyển đổi chính sách cai nghiện ma túy tại Việt Nam trong giai đoạn 2016 - 2020. Để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật đi đôi với tinh thần nhân văn, các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ quan thực thi pháp luật cần chung tay áp dụng đồng bộ các giải pháp này vào thực tiễn đời sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ CỦA VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG CÁC CƠ SỞ CAI NGHIỆN BẮT BUỘC 1. Khái quát về quyền con người và việc bảo đảm quyền con người 1. Khái quát về quyền con người Quyền con người là những giá trị cao quý, kết tinh từ nền văn hóa của tất cả các dân tộc trên thế giới. Đây là một phạm trù đa diện, được tiếp cận, nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau.

Có nhiều quan điểm khác nhau về quyền con người, song theo Văn phòng Cao ủy của Liên hợp quốc về quyền con người (OHCHR) thì: “Quyền con người là những đảm bảo pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người” [34, tr. Ở Việt Nam cũng đã có những định nghĩa về quyền con người do một số cơ quan nghiên cứu và chuyên gia từng nêu ra. Những định nghĩa này không hoàn toàn giống nhau, nhưng xét chung, quyền con người thường được hiểu là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế [34, tr. Theo quan điểm của các cơ quan nhân quyền Liên hợp quốc, quyền con người có những thuộc tính cơ bản sau đây: - Tính phổ biến: Tính phổ biến của quyền con người thể hiện ở chỗ quyền con người được áp dụng chung cho tất cả mọi người, không phân biệt màu da, dân tộc, giới tính, tôn giáo, độ tuổi, thành phần xuất thân…và bất kỳ yếu tố nào khác.

Mọi cá nhân, dù ở trong những chế độ xã hội riêng biệt, thuộc những truyền thống văn hóa khác nhau vẫn được công nhận là con người và được hưởng những quyền và tự do cơ bản. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Tính không thể bị tước bỏ: Trong quan niệm chung của cộng đồng quốc tế, quyền con người không thể tùy tiện bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước. Chỉ trong một số trường hợp nhất định, pháp luật có thể quy định những hạn chế hoặc chế tài tước bỏ một số quyền con người để bảo vệ an ninh, trật tự xã hội và các quyền, lợi ích chính đáng của cá nhân khác. Ví dụ, tù nhân bị giam do thực hiện hành vi phạm tội, người phạm tội ác nghiêm trọng có thể bị kết án tử hình.

- Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau: Tất cả các quyền con người có sự liên hệ chặt chẽ với nhau, việc thực hiện tốt quyền này sẽ là tiền đề để thực hiện quyền kia. Ngược lại, khi có một quyền bị xâm phạm thì sẽ ảnh hưởng đến các quyền khác. Ví dụ, nếu một người không được làm việc, không có một mức sống đảm bảo cho sự sống còn của cá nhân thì người đó sẽ ít chú ý và không có điều kiện thực hiện các quyền dân chủ như quyền bầu cử hoặc quyền tham gia quản lý nhà nước, xã hội. Quyền con người là một phạm trù rộng lớn, bao trùm tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.

Dù vậy, hệ thống các quyền con người có thể được phân loại theo các lĩnh vực chủ yếu sau đây: - Nhóm các quyền dân sự, chính trị: Đây là các quyền quan trọng của con người, có liên quan đến sự tồn tại tự nhiên, tất yếu của con người trong xã hội và mối quan hệ giữa các công dân và nhà nước. Các quyền dân sự, chính trị cơ bản bao gồm quyền sống, quyền tự do và an ninh cá nhân; quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm; quyền bất khả xâm phạm về thân thể, chỗ ở, bí mật thư tín, điện tín; quyền bầu cử, ứng cử; quyền được tham gia quản lý nhà nước và xã hội. Theo quan điểm của các học giả tư sản, đây được coi là nhóm quyền quan trọng nhất của con người [53, tr. - Nhóm các quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa: Đây là nhóm quyền được các nước XHCN trước đây nhấn mạnh.

Nó phản ánh không chỉ mối 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quan hệ mà còn nghĩa vụ, trách nhiệm của các nhà nước với công dân của mình. Các quyền kinh tế, xã hội, văn hoá cơ bản bao gồm: quyền lao động, quyền học tập, quyền hưởng an sinh xã hội, các quyền về văn hoá, sáng tạo và hưởng thụ các thành tựu của khoa học kỹ thuật… Ngoài các quyền cá nhân nêu trên, theo quan điểm của cộng đồng quốc tế, quyền con người còn bao gồm các quyền của nhóm hay quyền tập thể như quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em, quyền của người khuyết tật, quyền của người thiểu số, quyền của người lao động di trú, quyền của người tị nạn…, quyền tự quyết dân tộc, quyền phát triển, quyền sống trong hoà bình, trong môi trường trong lành… 1. Nhận thức về bảo đảm quyền con người Thuật ngữ “bảo đảm” theo Từ điển tiếng Việt được hiểu là: “Làm cho chắc chắn được thực hiện, giữ gìn được, hoặc có đầy đủ những gì cần thiết” [16, tr. Theo nhận thức chung của cộng đồng quốc tế, để bảo đảm quyền con người, nhà nước có ba nghĩa vụ cụ thể đó là: Nghĩa vụ tôn trọng: Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước phải thừa nhận tính chất tự nhiên, vốn có của quyền con người, từ đó không được tùy tiện tước bỏ, hạn chế hay can thiệp, kể cả trực tiếp hay gián tiếp, vào việc thụ hưởng các quyền con người.

Nghĩa vụ bảo vệ: Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước phải chủ động có những biện pháp ngăn chặn và xử lý hành vi vi phạm quyền con người của bất kỳ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước. Nghĩa vụ thực hiện: Nghĩa vụ này đòi hỏi các nhà nước phải có những biện pháp nhằm hỗ trợ những cá nhân và nhóm mà không thể tự hưởng thụ các quyền con người của họ, ví dụ như những người khuyết tật. Từ một góc độ khác, bảo đảm quyền con người bao gồm bao gồm các khía cạnh sau đây: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bảo đảm chính trị: Mỗi cá nhân là thành viên của một chế độ chính trị - xã hội nhất định, không thể đứng ngoài các mối quan hệ giai cấp, cộng đồng, dân tộc, quốc gia. Bảo đảm chính trị nghĩa là tạo ra một môi trường chính trị, pháp lý thuận lợi để ghi nhận, bảo vệ và thực hiện các quyền con người.

Thể chế chính trị nào đề cao giá trị con người, đồng thời coi con người là mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội thì trong thể chế đó cá nhân được bảo đảm đầy đủ các quyền tự do của mình. Theo nghĩa đó, bảo đảm về chính trị gắn liền với nghĩa vụ của các nhà nước trong việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người. Dù vậy, bảo đảm về chính trị cũng gắn với vai trò đấu tranh của các tổ chức, cá nhân trong việc cải thiện môi trường chính trị, pháp lý theo hướng dân chủ, tiến bộ, tôn trọng nhân quyền [14, tr. Bảo đảm kinh tế: Bảo đảm kinh tế là việc tạo ra tiền đề vật chất để hiện thực hoá các quyền con người.

Các quyền con người không thể được thực hiện đầy đủ trong một xã hội đói nghèo, lạc hậu. Đặc biệt, các quyền kinh tế, xã hội, văn hoá sẽ trở thành hình thức nếu không có nguồn lực vật chất để bảo đảm. Theo nghĩa đó, bảo đảm về kinh tế gắn liền với nghĩa vụ của các nhà nước trong việc thực hiện quyền con người. Dù vậy, bảo đảm về kinh tế cũng gắn với trách nhiệm của mọi cá nhân trong việc lao động, làm việc để đóng góp vào sự phát triển chung của xã hội, cũng như để thoả mãn các nhu cầu vật chất của cá nhân và gia đình mình.

Bảo đảm xã hội: Bảo đảm về xã hội là việc tạo ra môi trường văn hoá, cộng đồng thuận lợi cho việc hiện thực hoá các quyền con người. Các điều kiện về chính trị và kinh tế là cần nhưng chưa đủ để cho các quyền con người được tôn trọng và thực hiện đầy đủ. Minh chứng là một số nước có điều kiện kinh tế, chính trị tương tự song nhưng mức độ bảo đảm quyền con người có thể khác nhau. Điều này chứng tỏ các yếu tố lịch sử, truyền thống, văn hóa có thể có tác động tích cực hay tiêu cực đến việc hưởng thụ những quyền con 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người nhất định.

Bảo đảm về xã hội liên quan đến tất cả các nghĩa vụ của nhà nước trong vấn đề nhân quyền, tuy nhiên gắn nhiều hơn với nghĩa vụ tôn trọng và thực hiện. Bên cạnh đó, bảo đảm về xã hội cũng đòi hỏi các tổ chức, cá nhân phải nỗ lực đóng góp xây dựng và cải thiện môi trường văn hoá, xã hội mà trong đó các quyền con người được tôn trọng và đề cao, sự chuyên chế, tàn bạo, bất bình đẳng, bất công và những hành vi bạo lực bị lên án và loại trừ [14, tr. Bảo đảm pháp lý: Sự phân định thành các hình thức bảo đảm nêu trên chỉ mang tính chất tương đối. Tất cả các yếu tố về kinh tế, chính trị, văn hóa có ý nghĩa quan trọng, song pháp luật có ý nghĩa trực tiếp nhất với việc bảo đảm thực hiện các quyền con người, vì về mặt hình thức, các bảo đảm khác đều cần được thể hiện qua pháp luật.

Theo nghĩa đó, bảo đảm pháp lý được xây dựng trên cơ sở của điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nhất định và tác động trở lại đến sự phát triển của các điều kiện ấy. Bảo đảm pháp lý thể hiện ở việc pháp điển hoá các quyền con người và quy định các cơ chế, biện pháp để tổ chức thực hiện và ngăn ngừa, xử lý những vi phạm các quyền con người trong hệ thống pháp luật. Pháp luật càng phát triển, quyền con người của các cá nhân trong xã hội càng được tôn trọng và bảo đảm, vì pháp luật tạo hành lang an toàn và rõ ràng cho công dân khi tham gia vào các quan hệ xã hội, và xác định những giới hạn cho Nhà nước khi thực hiện quyền lực của mình. Ngoài ra, pháp luật giúp các cá nhân hiểu biết và có vũ khí để bảo vệ các quyền của mình khi bị vi phạm.