CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG PHÒNG, CHỐNG OAN, SAI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1- Oan, sai trong Tố tụng hình sự : 1. 1 Khái niệm phòng, chống oan, sai trong Tố tụng hình sự: “Oan là: Bị quy cho tội mà bản thân không phạm, phải chịu trừng phạt mà bản thân không đáng phải chịu. [63 tr 479] “ Sai là: Không phù hợp với cái hoặc điều có thật, mà có khác đi. [63 tr 843-844] Oan trong TTHS là bản thân người bị buộc tội không phạm tội, nhưng các cơ quan tư pháp xác định họ phạm tội và thực hiện các biện pháp tố tụng, thậm trí kết án và thi hành hình phạt đối với họ gây tổn hại về mặt vật chất, tinh thần đối với bản thân họ và gia đình.
Việc làm oan người vô tội là một hệ quả của hành vi trái (sai) pháp luật. sai trong TTHS là người tuy có hành vi phạm tội nhưng tính chất, mức độ không đúng như nhận định, kết luận của cơ quan và người tiến hành tố tụng mà hậu quả cuối cùng là người bị truy tố, xét xử sai phải gánh chịu những tổn thất nhất định mà đáng ra họ không phải chịu. Đây là kết quả hoạt động, hoặc chất lượng giải quyết vụ án hình sự của cơ quan tiến hành tố tụng không đúng theo yêu cầu của pháp luật, dẫn đến hậu quả không đáng có. Tuy oan, sai trong TTHS là hai khái niệm, phạm trù khác nhau nhưng lại có mối liên hệ hữu cơ với nhau.
Dù ở mức độ nào thì oan, sai cũng dẫn đến hậu quả tiêu cực đối với cá nhân và gia đình họ, đối với xã hội và đối với Nhà nước, không đảm bảo công lý, công bằng xã hội và ảnh hưởng tiêu cực đến phòng chống tội phạm. Oan, sai là khái niệm không mới trong hoạt động TTHS. Oan, sai không phải là hiện tượng cá biệt mà ở mọi quốc gia, mọi nơi trên thế giới, đâu cũng có oan, sai; cho dù nền tư pháp của một nước yếu kém hay phát triển. pháp luật hiện đại tiếp tục xây dựng những nguyên tắc tiến bộ nhằm đảm bảo quyền của mỗi con người, trong đó có việc không được làm oan, sai người vô tội.
4 Hiện tượng một số hành vi vi phạm nghĩa vụ xác lập từ các giao dịch dân sự, kinh tế, hành chính… không cấu thành tội phạm nhưng bị khởi tố, điều tra, truy tố hoặc xét xử theo pháp luật hình sự và TTHS. (hình sự hóa các giao dịch dân sự, kinh tế, hành chính…) đang là vấn đề bức xúc được dư luận, giới nghiên cứu và các nhà hoạt động thực tiễn đặc biệt quan tâm. Tình trạng này không chỉ gây thiệt hại trực tiếp không ít đối với người dân, các nhà doanh nghiệp mà còn làm tổn hại môi trường đầu tư, kinh doanh, gây mất niềm tin vào công lý và tư pháp. Thực tiễn ấy đòi hỏi phải có sự quan tâm nghiên cứu, luận giải của những nhà khoa học pháp lý để sớm có giải pháp khắc phục.
Bản chất của hiện tượng này chính là áp dụng pháp luật một cách sai trái, làm oan cho người vô tội. Đối lập với quá trình “Hình sự hóa” là quá trình “Phi hình sự hóa”. Đó là việc người có hành vi phạm tội hình sự mà đáng lẽ họ phải bị xử lý bằng hình sự nhưng các cơ quan chức năng lại chỉ xử lý họ ở mức xử lý hành chính hoặc dân sự. Đây cũng là việc làm sai quy định của pháp luật và sai đối với người phạm tội.
2 Chủ thể gây oan, sai trong Tố tụng hình sự “Chủ thể”: Bộ phận chính, giữ vai trò chủ yếu. Con người với tư cách là một sinh vật có ý thức và ý chí, trong quan hệ đối lập với thế giới bên ngoài [63- tr 179]. Chủ thể gây oan, sai trong TTHS phải là cơ quan, người tiến hành TTHS. Đó là những chủ thể được pháp luật giao thẩm quyền áp dụng pháp luật trong điều tra, truy tố, xét xử vụ án và do đó,có thể có sai lầm dẫn đến oan, sai.
1 – Cơ quan tiến hành tố tụng gồm: a- CQĐT; b- VKS; c- TA. 2 – Người tiến hành tố tụng gồm: a- Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT, Điều tra viên, cán bộ điều tra. b- Viện trưởng, Phó viện trưởng VKS, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên; c- Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án, thẩm tra viên. [3- tr 21] Những cơ quan, người tiến hành tố tụng được Bộ luật TTHS quy định trên đây, có quyền và nghĩa vụ chứng minh có, hay không có hành vi phạm tội của 5 những người, pháp nhân vi phạm, buộc họ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về những hành vi vi phạm pháp luật mà mình đã gây ra.
Những người và cơ quan tiến hành tố tụng chính là những chủ thể có thể gây oan, sai trong TTHS và do đó họ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về những hành vi làm oan sai cho người khác. Con người tham gia tố tụng phải có cái tâm trong sáng, tinh thông tri thức. Trong một vụ án thường có nhiều mối quan hệ khác nhau, do nhiều bộ luật khác chi phối chứ không phải chỉ có riêng BLHS, hay bộ luật TTHS. Vậy nên khi xem xét vụ án thì những người và cơ quan tiến hành tố tụng phải tham chiếu cả những luật khác ngoài BLHS và bộ luật TTHS, các văn bản dưới luật khác có liên quan để làm sáng tỏ vụ án, không để xảy ra oan, sai.
3 Giai đoạn xẩy ra oan, sai: Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của các cơ quan tiến hành tố tụng như: CQĐT, VKS, TA. Tuy việc xẩy ra oan, sai đều có thể xảy ra trong bất cứ giai đoạn nào trong điều tra, truy tố, xét xử; nhưng thực tế cho thấy thường xảy ra từ trong giai đoạn điều tra. “Từ khi luật trên có hiệu lực, đến hết ngày 31- 12- 2015 trong hoạt động TTHS Tòa án các cấp đã thụ lý, giải quyết 38 vụ việc đòi bồi thường oan, sai, đã giải quyết xong 32 vụ việc, với tổng số tiền phải bồi thường là 37 tỷ 772 triệu 742 nghìn đồng (trong đó có 7 tỷ 272 triệu 247 nghìn đồng của ông Nguyễn Thanh Chấn (Bắc Giang), 22 tỷ 977 triệu 183 nghìn đồng của ông Lương Ngọc Phi (Thái Bình), còn 6 vụ việc đang giải quyết; Viện kiểm sát các cấp đã thụ lý, giải quyết đối với 113 vụ việc yêu cầu bồi thường, đã giải quyết xong 93 vụ việc, với tổng số tiền phải bồi thường là 16 tỷ 415 triệu 005 nghìn đồng, còn 20 trường hợp đang giải quyết; Ngành Công an đã thụ lý, giải quyết 11 vụ việc, đã giải quyết xong 7 vụ việc, với số tiền phải bồi thường là 2 tỷ 221 triệu 637 nghìn đồng, còn 4 vụ việc đang giải quyết; cơ quan tiến hành tố tụng thuộc phạm vi quản lý của Bộ Quốc phòng đã thụ lý, giải quyết 1 vụ việc với số tiền bồi thường là 350 triệu đồng (Quân khu III). 6 Như vậy, trong 6 năm ( 1- 1- 2009 đến 31- 12- 2015): Viện kiểm sát các cấp đã thụ lý, giải quyết 113 vụ việc oan, sai với số tiền trên 16 tỷ đồng; Tòa án các cấp đã thụ lý, giải quyết 38 vụ việc oan, sai với số tiền gần 38 tỷ đồng; Ngành Công an đã thụ lý, giải quyết 11 vụ việc oan, sai với số tiền trên 2 tỷ đồng”.
[10] Một số điều tra viên ở địa phương vẫn còn tư tưởng chủ quan, nóng vội, nhất là trước áp lực công việc đòi hỏi phải kết thúc sớm vụ án, do áp lực dư luận… Cũng có những trường hợp do tư tưởng thành tích nên trong thu thập, đánh giá, sử dụng chứng cứ, chủ quan, thỏa mãn khi thấy bị can nhận tội mà không quan tâm đến chứng cứ khác. Còn trong giai đoạn truy tố, xét xử của Viện kiếm sát và Tòa án cũng không phải là không có những việc làm thiếu tinh thần trách nhiệm, tắc trách chỉ căn cứ vào kết quả điều tra nên dễ dẫn đến oan, sai. Nếu ta tham dự một phiên tòa nào đó thì sẽ thấy tình trạng tại nhiều phiên tòa HĐXX hoàn toàn dựa hẳn vào kết luận điều tra của cơ quan CSĐT, cáo trạng của Viện kiếm sát mà dễ dàng bỏ qua những lỗi sờ sờ của quá trình điều tra và truy tố như: hồ sơ thiếu thủ tục, vật chứng không niêm phong, thiếu vật chứng, không coi trọng những thông tin mới qua quá trình tranh tụng tại phiên tòa, không thu thập chứng cứ mới tại phiên tòa… khiến vụ án chỉ được xét xử theo đúng hướng mà kết luận điều tra, cáo trạng đưa ra. 4 Trách nhiệm pháp lý đối với chủ thể gây oan, sai “ Trong qua trình tiến hành tố tụng, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải nghiêm chỉnh thực hiện quy định của pháp luật và phải chịu trách nhiệm về hành vi, quyết định của mình.
Người vi phạm pháp luật trong việc giữ người trong trường hợp khẩn cấp, bắt giam, giữ, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án thì tùy tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của luật”. [3- tr 17] 7 “Tăng cường các biện pháp phòng, chống oan, sai và bảo đảm bồi thường cho người bị thiệt hại trong hoạt động TTHS” cũng đã chỉ rõ: “… Khi đã xác định có oan, sai thì phải kịp thời minh oan cho người bị oan, bồi thường cho người bị thiệt hại theo quy định của pháp luật; xử lý nghiêm đối với người mắc sai phạm, xem xét trách nhiệm hoàn trả đối với người thi hành công vụ đã gây ra thiệt hại theo Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; xử lý trách nhiệm liên đới của người đứng đầu cơ quan gây nên oan, sai, để xảy ra bức cung, nhục hình”; “ … Kiên quyết loại bỏ khỏi bộ máy những cán bộ yếu kém về đạo đức và chuyên môn nghiệp vụ…” [50] Gần đây, với việc các cơ quan tố tụng công khai xin lỗi dân, phần nào danh dự của người oan, sai đã được phục hồi, thiệt hại về tinh thần và vật chất cũng đã được bù đắp qua số tiền bồi thường. Thế nhưng những người từng bị ngồi tù oan vẫn không ngừng bức xúc: trách nhiệm của những cán bộ, người có thẩm quyền trực tiếp tiến hành các hoạt động tố tụng dẫn đến oan, sai của công dân sao chưa bị xử lý?