CHƯƠNG 1 CHẾ ĐỘ HỌC TẬP CỦA PHẠM NHÂN 1. Quy định của pháp luật thi hành án hình sự về chế độ học tập của phạm nhân Bảo đảm chế độ học tập của phạm nhân là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt của công tác thi hành án hình sự, góp phần ngăn chặn và hạn chế những hành vi vi phạm nội quy trại giam, vi phạm pháp luật, giúp cho phạm nhân có được kiến thức cơ bản về pháp luật, văn hóa khi trở về hòa nhập cộng đồng, ngăn ngừa hiện tượng tái phạm. Đồng thời qua việc học tập của phạm nhân giúp các trại giam, trại tạm giam chủ động phòng ngừa, đấu tranh ngăn chặn, vô hiệu hóa, làm thất bại âm mưu của các đối tượng, các thế lực thù địch lợi dụng vấn đề dân chủ nhân quyền, tôn giáo để gây mất ổn định về an ninh, trật tự, an toàn trại giam, tạo môi trường thuận lợi để phạm nhân yên tâm học tập, cải tạo tiến bộ. Xuất phát từ nhiệm vụ trên tại Khoản 1, Điều 28 Luật thi hành án hình sự năm 2010 quy định: “Phạm nhân phải học pháp luật, giáo dục công dân và được học văn hóa, học nghề.
Phạm nhân chưa biết chữ phải học văn hóa để xóa mù chữ, phạm nhân được bố trí ngày thứ bảy để học tập, học nghề và được nghỉ ngày chủ nhật, lễ, Tết theo quy định của pháp luật. Căn cứ vào yêu cầu quản lý, giáo dục phạm nhân và thời hạn chấp hành án, trại giam, trại tạm giam tổ chức dạy học cho phạm nhân theo chương trình, nội dung do Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tư pháp, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng quy định”. Như vậy theo Luật thi hành án hình sự trong quá trình quản lý giam giữ, giáo dục cải tạo tại trại giam, trại tạm giam phạm nhân phải học pháp luật và đối với phạm nhân chưa biết chữ phải học văn hóa để xóa mù chữ theo chương trình, nội dung do Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tư pháp, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng quy định. Đây là quy định bắt buộc đồng thời là chế độ đối với phạm nhân trong quá trình chấp hành án nhằm giúp phạm nhân nắm bắt được những nội dung cơ bản của pháp luật nhà nước, được học văn hóa xóa mù chữ biết đọc, biết viết từ đó nắm được quy định của pháp luật, biết được quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình chấp hành án.
Tuy nhiên với việc quy định của Luật thi hành án như trên việc giáo dục pháp luật và dạy văn hóa xóa mù chữ cho phạm nhân còn mang tính chung nhất chưa quy định về nội dung, hình thức giáo dục… sẽ gây khó khăn trong quá trình áp dụng pháp luật vào thực tiễn công tác về chế độ học tập đối với phạm nhân. Chế độ học pháp luật của phạm nhân 1. Chương trình, nội dung học pháp luật Trên cơ sở Luật thi hành án hình sự năm 2010, tại Điều 8 Thông tư liên tịch số 02/2012/TTLT-BCA-BQP-BTP-BGDĐT ngày 06/02/2012 của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn việc tổ chức dạy văn hóa, giáo dục pháp luật, giáo dục công dân, phổ biến thông tin thời sự, chính sách và thực hiện chế độ sinh hoạt, giải trí cho phạm nhân (gọi tắt là Thông tư liên tịch số 02/2012/TTLT) quy định chương trình, nội dung giáo dục pháp luật như sau: Trong thời gian phạm nhân chấp hành án phạt tù, các trại giam, trại tạm giam tổ chức giáo dục pháp luật theo các chương trình dành cho số phạm nhân mới đến chấp hành án phạt tù, chương trình cho số phạm nhân đang chấp hành án phạt tù và chương trình cho số phạm nhân sắp chắp hành xong án phạt tù về những chủ trương, chính sách mới của Đảng, Nhà nước liên quan đến phạm nhân; quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được quy định trong Hiến pháp, pháp luật; quyền và nghĩa vụ của phạm nhân được quy định trong Luật thi hành án hình sự, Luật đặc xá Quy định về tội phạm, hình phạt, về hoãn, tạm đình chỉ, miễn, giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, về đặc xá, xóa án tích và những nội dung cơ bản, cần thiết khác được quy định trong các Nghị quyết của Quốc hội, Luật phòng chống vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS). Thông tư liên tịch số 02/2012/TTLT đã hướng dẫn cụ thể nội dung chế độ học tập pháp luật của phạm nhân; buộc các cơ sở giam giữ phải có chương trình giáo dục cho phạm nhân mới đến chấp hành án, số phạm nhân đang chấp hành án và số phạm nhân sắp chấp hành xong án phạt tù với nhiều nội dung hết sức đa dạng từ chủ trương chính sách của Đảng, các nghị quyết của Quốc hội, các Bộ luật, Luật và nhiều văn bản pháp luật khác có liên quan đến phạm nhân.
Việc quy định về chế độ học tập pháp luật cho phạm nhân là cần thiết nó trang bị những kiến thức cho phạm nhân về chủ trương đường lối chính sách của đảng, pháp luật của nhà nước cũng như những quyền và nghĩa vụ cơ bản của phạm nhân trong quá trình chấp hành án, tuy nhiên với việc quy định như trên chương trình nội dung giáo dục quá rộng với nhiều Bộ luật và luật trong khi trình độ, khả năng nhận thức của phạm nhân khác nhau từ đó khả năng tiếp thu của họ sẽ gặp khó khăn dẫn đến hiệu quả công tác giáo dục pháp luật mang lại không cao như mong muốn. Thời gian, hình thức học pháp luật Theo Điều 9 Thông tư liên tịch số 02/2012/TTLT, thời gian, hình thức học tập pháp luật của phạm nhân được quy định như sau: Thời gian tổ chức giáo dục pháp luật cho phạm nhân vào các ngày làm việc trong tuần hoặc ngày thứ bảy, mỗi tuần học 2 (hai) buổi, mỗi buổi 5 (năm) tiết. Hình thức chủ yếu là tổ chức thành các lớp học (giáo viên lên lớp hướng dẫn bài giảng, quản giáo tổ chức thảo luận theo đội, tổ). Việc phổ biến tài liệu, hướng dẫn nội dung giáo dục pháp luật cho phạm nhân có thể thông qua hệ thống phát thanh, truyền hình cáp nội bộ, băng đĩa, video và các hình thức phù hợp khác.
Với việc quy định về thời gian, hình thức giáo dục pháp luật như quy định của Thông tư số 02/2012/TTLT là có linh hoạt hơn so với quy định của Luật thi hành án hình sự năm 2010 có thể giáo dục vào các ngày làm việc trong tuần hoặc ngày thứ bảy trong khi đó Luật thì quy định phạm nhân được bố trí ngày thứ 7 để học. Hình thức cũng hết sức linh hoạt phù hợp với điều kiện từng trại thông qua việc mở các lớp có giáo viên hướng dẫn có thể thông qua hệ thống phát thanh, truyền hình cáp nội bộ, băng đĩa và các hình thức phù hợp khác. Như vậy với việc quy định thời gian và hình thức giáo dục đa đạng sẽ giúp cho các cơ sở giam giữ chủ động trong việc giáo dục, phạm nhân dễ tiếp cận, nắm bắt nội dung giáo dục. Tuy nhiên Dự thảo lần 2 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật thi hành án h́ nh sự năm 2010 quy định thời gian học tập mỗi tuần 02 buổi, mỗi buổi 04 giờ và được nghỉ ngày chủ nhật, lễ, tết theo quy định của pháp luật.
Dự thảo này quy định theo hướng tạo thuận lợi cho Trại giam trong việc lựa chọn thời gian thích hợp để giáo dục chứ không cứng nhắc như Luật Thi hành án hình sự năm 2010 và Thông tư số 02/2012/TTLT. Giáo viên dạy pháp luật Những vấn đề liên quan đến giáo viên dạy pháp luật cho phạm nhân như trình độ chuyên môn, ngành học, đơn vị công tác… được quy định chi tiết tại Điều 10 Thông tư liên tịch số 02/2012/TTLT như sau: Giáo viên dạy pháp luật cho phạm nhân là lãnh đạo chỉ huy và cán bộ làm công tác giáo dục của các trại giam, trại tạm giam, có trình độ từ đại học trở lên có thể mời giáo viên hoặc người có chuyên môn về pháp luật có trình độ từ đại học trở lên đang công tác ở các cơ sở giáo dục thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc các cơ quan của Bộ Tư pháp vào giảng dạy pháp luật cho phạm nhân. Thông tư 02/2012/TTLT quy định về giáo viên dạy pháp luật cho phạm nhân như hiện nay là phù hợp bao gồm chỉ huy và cán bộ làm công tác giáo dục ở các trại giam, trại tạm 9 giam và có thể giáo viên hoặc người có chuyên môn về pháp luật có trình độ từ đại học trở lên đang công tác ở các cơ sở giáo dục thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc các cơ quan của Bộ Tư pháp vào giảng dạy pháp luật cho phạm nhân, từ đó giúp cho việc giáo dục pháp luật được thực hiện nhanh chóng, kịp thời. Tuy nhiên phần lớn cán bộ chiến sĩ hiện nay chỉ được đào tạo nghiệp vụ của ngành mà chưa được đào tạo, bồi dưỡng về kiến thức, nghiệp vụ sư phạm để có khả năng truyền đạt cho phạm nhân.
Do đó việc truyền đạt gặp khó khăn, hiệu quả công tác giáo dục pháp luật cho phạm nhân không cao. Chế độ học văn hóa của phạm nhân 1. Đối tượng và chương trình học văn hóa Điều 4 Thông tư liên tịch số 02/2012/TTLT quy định đối tượng và chương trình học văn hóa của phạm nhân cụ thể như: Thực hiện bắt buộc chương trình xóa mù chữ cho phạm nhân chưa biết chữ hoặc tái mù chữ. Thực hiện bắt buộc học chương trình tiểu học hoặc giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ và phổ cập trung học cơ sở đối với phạm nhân là người chưa thành niên.
Những phạm nhân đã thôi học hoặc bỏ học giữa chừng chương trình xóa mù chữ và giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ, chương trình giáo dục thường xuyên cấp trung học cơ sở (đối với phạm nhân là người chưa thành niên) thì các trại giam, trại tạm giam, căn cứ vào hồ sơ, học bạ để quyết định tổ chức dạy văn hóa đối với họ cho phù hợp. Như vậy việc xóa mù chữ cho phạm nhân chưa biết chữ là bắt buộc trong quá trình chấp hành án của phạm nhân. Đối với phạm nhân chưa thành niên thì việc thực hiện bắt buộc học chương trình tiểu học hoặc giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ và phổ cập trung học cơ sở.