CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY HỖ TRỢ HỌC TẬP CHỦ ĐỀ HÌNH HỌC TRONG MÔN TOÁN LỚP 5 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Việc hình thành và rèn luyện tư duy logic đã được nghiên cứu từ rất lâu trong lịch sử. Ngay từ thời cổ đại, các nhà thông thái như Socraer đã đưa phương pháp sử dụng bảng hỏi để gạt bỏ những tri thức sai, đạt tới những chân lí.
Bằng việc sử dụng những bảng hỏi ông đã bắt đầu nhấn mạnh đến tính thiết yếu của tư duy logic như tính chặt chẽ, mạch lạc, suy luận đi từ những vấn đề đơn giản đến những vấn đề phức tạp. Vào đầu thế kỉ XX nhiều nhà toán học đã đưa ra được những quan điểm nêu bật được vai trò cũng như vị trí của tư duy logic. Chẳng hạn như Frege và Ruseell đã có “ý đồ xếp logic vào trung tâm những hoạt động trí tuệ bằng cách quy luật những chân lí toán học về chân lí logic”. Nhà tâm lí học Piaget cũng khẳng định trong lí thuyết “Trẻ em xây dựng” rằng: Logic xuất hiện từ một chuỗi những giai đoạn.
Trẻ em xây dựng thao tác tư duy thông qua việc hội nhập hành vi suy nghĩ về thao tác này. Ngay từ đầu thế kỉ XXI, nhiều nhà khoa học trên thế giới đã tập trung nghiên cứu về cơ chế ghi nhớ và khả năng tư duy của bộ não, một trong những người đi đầu trong lĩnh vực này là Tony. Ông đã xây dựng tên tuổi của mình từ một ý tưởng rất đơn giản mà ông gọi là Mind Maps (bản đồ tư duy). Bản đồ tư duy được mệnh danh "công cụ vạn năng cho bộ não, là phương pháp ghi nhớ đầy sáng tạo, hiện đang được hơn 250 triệu người trên thế giới sử dụng, đã và đang đem lại những hiệu quả thực sự, nhất là trong lĩnh vực giáo dục và kinh doanh.
Tony Buzan đã nghiên cứu những phát hiện về não bộ con người để làm cơ sở cho việc nếu con người sử dụng bản đồ tư duy sẽ là hoàn toàn phù hợp với sự phát triển và hoạt động tự nhiên của não bộ. Bản đồ tư duy cũng chính là một lộ trình tư duy nếu càng sử dụng nhiều, nhiều lộ trình sẽ được lập ra và nhờ đó các suy nghĩ sẽ được thông suốt, mau lẹ và hiệu quả hơn[14]. Trên thế giới hiện nay đang diễn ra những chuyển biến trong lĩnh vực giáo dục. Xu hướng giáo dục đang phát triển với mục tiêu: đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp, phát huy tính tích cực, chủ động cũng như khả năng tự học, tự nghiên cứu của người học.
Trong nước Ở Việt Nam từ năm 2007 đến nay nhiều cuốn sách của ông đã được dịch ra tiếng Việt và thu hút sự quan tâm của rất nhiều độc giả đó là cuốn: Bản đồ tư duy trong công việc; Bản đồ tư duy quản trị,… các cuốn sách này nhấn mạnh tầm quan trọng của phương pháp tư duy, cách ghi nhớ và phát triển ý tưởng. Một nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam kết hợp với Dự án Trung học cơ sở đã nghiên cứu phương pháp này từ nhiều năm trước và bắt đầu đưa vào dạy thử nghiệm từ năm học 2008-2009 ở một số trường Hà Nội, Hà Tây (cũ) và Bắc Giang. Trong thời gian đó các tác giả đã có một số công bố trên các Tạp chí khoa học của ngành và tổ chức các hội thảo, tập huấn cho giáo viên ở một số địa phương. Năm 2011, 2012, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam đã xuất bản một số cuốn sách về bản đồ tư duy, đó là: Thiết kế bản đồ tư duy dạy họ môn toán; Bộ sách dạy tốt, học tốt các môn học bằng bản đồ tư duy (một cuốn tiểu học; một cuốn Trung học cơ sở và Trung học phổ thông).
Đổi mới phương pháp dạy học và sáng tạo với bản đồ tư duy của các tác giả Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy. Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học hợp tác nhóm của tác giả Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy trong Kỷ yếu hội thảo quốc gia về toán học ở trường phổ thông. Bản đồ tư duy đổi mới dạy học của tác giả Hoàng Đức Huy, xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh [6]. Hay theo các tác giả Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy: bản đồ tư duy còn gọi là sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý 9 chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết và sự liên tưởng.Việc giúp học sinh hình thành và rèn luyện tư duy để vận dụng vào học tập là một trong những mục tiêu quan trọng hàng đầu của những người làm công tác giáo dục.
Trong xu hướng đó, Giáo dục Việt Nam cũng đã và đang có nhiều thay đổi mau lẹ, mạnh mẽ để hòa nhập với nền giáo dục hiện đại trên thế giới, đặc biệt là vấn đề đổi mới phương pháp dạy và học trong nhà trường. Tại Nghi quyết của hội nghị Trung ương lần thứ 2 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII (2- 1996) có đoạn: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học” [8] .Cũng tại Khoản 2, Điều 5, Luật giáo dục 2005 cũng đã khẳng định: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” [12]. Hiện nay, học tập theo bản đồ tư duy là một phương pháp học được khuyến khích áp dụng rộng rãi, nhất là đối với sinh viên. Trong xu thế hội nhập của đất nước, vai trò của phương pháp học này càng trở nên quan trọng trong việc góp phần nâng cao hiệu quả học tập của người học nói riêng và chất lượng giáo dục nói chung.
Một số lý luận chung về bản đồ tư duy 1. Quan niệm về bản đồ tư duy Bản đồ tư duy là một bản đồ nhằm trình bày một cách rõ ràng những ý tưởng mang tính kế hoạch hay kết quả làm việc của cá nhân hay một nhóm về một chủ đề. Bản đồ tư duy có thể được viết trên giấy, trên bảng hay thực hiện trên máy tính. Ở giữa bản đồ tư duy là một ý tưởng hay hình ảnh trung tâm.
Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này sẽ được phát triển bằng các nhánh đặc trưng cho các ý chính và đều được nối vào các nhánh trung tâm. Các nhánh chính lại được phân chia thành các nhánh cấp 2, cấp 3,.Trên các nhánh, ta có thêm các hình ảnh hay kí hiệu cần thiết. Nhờ sự kết nối giữa các nhánh, các ý tưởng được liên kết với 10 nhau khiến bản đồ tư duy có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi sâu rộng mà các ý tưởng thông thường thông thể làm được. [13] Bản đồ tư duy được mệnh danh là “công cụ vạn năng” của bộ não là phương pháp ghi chú đầy sáng tạo, hiện đang được hơn 250 triệu người trên thế giới sử dụng đã và đang đem lại những hiệu quả thực sự, nhất là trong lĩnh vực giáo dục và kinh doanh.
Chúng ta thấy việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học toán ở Tiểu học là: - Hình thức ghi chép lại các nội dung toán bằng các hình ảnh, màu sắc, đường nét, chữ viết,… (sản phẩm tạo ra là “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ, liên kết giữa các kiến thức được gọi là các sơ đồ, bản đồ, lược đồ). Qua cách thức tạo nên các bản đồ tư duy đó, ta thấy được cách suy nghĩ, cách lập luận, lối tư duy toán học đặc biệt là tư duy tích cực của học sinh. - Việc thực hiện các thao tác nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng ý tưởng về một vấn đề toán học nào đó. Qua đó, phát triển trí tưởng tượng và sự sáng tạo trong học toán của học sinh.
- Kĩ thuật dạy và học toán giúp giáo viên và học sinh hình thành kiến thức toán học mới, tóm tắt, hệ thống hóa và ôn tập kiến thức toán. Kĩ thuật này góp phần nâng cao cách ghi chép, bằng cách dùng giản đồ ý, tổng thể của vấn đề được chỉ ra dưới dạng của một hình, trong đó các đối tượng liên hệ với nhau bằng các đường nối. Với cách thức đó, các dữ liệu được ghi nhớ, nhìn nhận dễ dàng và nhanh chóng hơn. - Tùy vào mục đích sử dụng của giáo viên và học sinh trong dạy - học toán mà bản đồ tư duy có thể là một kĩ thuật dạy học được sử dụng trong các phương pháp dạy học toán; là một phương pháp dạy học, phương pháp tự học tích cực; là một phương tiện, công cụ dạy học toán ở Tiểu học.
Lịch sử phát triển của bản đồ tư duy Tony Buzan là người phát minh ra bản đồ tư duy. Ông sinh năm 1942 tại Luân Đôn, Anh. Năm 1964 ông nhận bằng danh dự môn tâm lý, toán học và khoa học phổ thông. Ông là nhà nghiên cứu hàng đầu về não bộ và phương pháp học tập, ông làm cố vấn cho nhiều bộ, nghành trong Chính phủ, cho các Tập đoàn đa 11 Quốc gia (BP, IBM, Walt Disney.) và là nhà thuyết trình thường xuyên của các doanh nghiệp quốc tế, các trường đại học hàng đầu.
Ông còn là cố vấn cho huấn luyện viên, vân động viên Olympic quốc tế, đội chèo thuyền Olympic và đội cờ quốc tế Anh. Ngoài ra, ông còn là chủ tịch Quỹ nghiên cứu về não bộ (Brain Foundation), nhà sáng lập tổ chức Brain Trust và các giải vô địch về trí nhớ, tư duy. Ông đã vinh dự nhận phần thưởng Lãnh đạo YPO, là khen thưởng của EDS phần thưởng Eagle Catcher – dành cho những người đã nỗ lực thực hiện được các việc bất khả thi. Trong số những cuốn bán chạy nhất của ông là cuốn “Sử dụng trí tuệ của bạn” (Use your head) và các tác phẩm khác trong bộ sách về tư duy.
Các tác phẩm của ông đã được xuất bản ở hơn 100 quốc gia và được dịch sang 30 thứ tiếng. Đây là câu chuyện của Tony Buzan kể về lịch sử hình thành bản đồ tư duy [14]. Cơ sở tâm lí học của bản đồ tư duy Roger Sperry thuộc đại học California đã công bố kết quả nghiên cứu rằng phần tiến hóa nhất của não bộ là vỏ não.