Chương 1 ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT LÍ Ở TRƯỜNG THPT 1. Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THPT. Mục tiêu mới của giáo dục nước ta. Những năm gần đây, Đảng và nhà nước ta rất quan tâm việc đổi mới nội dung, và phương pháp dạy học, với xu thế dạy học lấy người học làm trung tâm hay phát huy tính tích cực, chủ động , sáng tạo của học sinh nhằm đào tạo những con người có phẩm chất mới.
Mặc khác, Đảng và nhà nước cũng khẳng định về vai trò của ngành Giáo dục – Đào tạo: “phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực thúc đẩy sự CNH - HĐH, điều kiện phát huy nguồn nhân lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng cường kinh tế nhanh và bền vững”. Vì vậy, cần tạo chuyển biến cơ bản về giáo dục, đào tạo lớp người lao động có kiến thức cơ bản làm chủ kỹ năng nghề nghiệp, có ý thức vươn lên về khoa học và công nghệ. Đổi mới phương pháp dạy học phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học coi trọng việc làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học chay. Nền giáo dục không chỉ dừng lại ở chỗ trang bị cho HS những kiến thức, công nghệ mà nhân loại đã tích lũy mà còn phải bồi dưỡng cho họ tính năng động, cá nhân phải có tư duy, sáng tạo và năng lực thực hành giỏi.
Theo xu hướng trên, đòi hỏi mục tiêu GD phổ thông cũng phải đổi mới để đào tạo con người có đủ kiến thức, kỹ năng cho đất nước. Mục tiêu của việc đổi mới giáo dục phổ thông là “Xây dựng nội dung chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông ở các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới”. Song để đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng GD, đảm bảo thực hiện mục tiêu chung của GD là “ đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện” thì ta cần tăng cường bồi dưỡng cho thế hệ trẻ lòng yêu nước, yêu quê hương và gia đình; tinh thần tự tôn dân tộc, lý tưởng xã hội chủ nghĩa; lòng nhân ái, ý thức tôn trọng pháp luật; tinh thần hiếu học, chí tiến thủ lập thân. Đặc biệt là rèn luyện cho thế hệ trẻ tư duy phê phán và khả năng sáng tạo: năng lực tổng hợp, chuyển đổi và ứng dụng thông tin vào hoàn cảnh mới để giải quyết các vấn đề đặt ra năng lực quản lý v.Đây là các điểm mới của mục tiêu GD đã được tác giả chương trình SGK phân tích kỹ lưỡng và triển khai vào mục tiêu, nhiệm vụ và nội dung từng môn học.
Trang 11 Luận văn tốt nghiệp ĐH GVHD: ThS-GVC Trần Quốc Tuấn SVTH: Nguyễn Thị Hồng Nhung 1. Đổi mới phương pháp dạy học. Để thực hiện mục tiêu Giáo dục đã đề ra và rút kinh nghiệm từ những lần cải cách sách trước đây, trọng tâm việc đổi mới chương trình SGK lần này là đổi mới phương pháp dạy học. Chỉ có sự đổi mới căn bản phương pháp dạy học chúng ta mới có thể đào tạo lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức.
Chương trình GD phổ thong ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ- BGDĐT ngày 5/6/2006 của Bộ trưởng Bộ GD& ĐT đã nêu “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng HS, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS. ([4], trang 5) Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là xu hướng hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Vì vậy, cần thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo phương pháp “phương pháp dạy học tích cực” nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh. Làm cho quá trình học là quá trình kiến tạo ( học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lý thông tin, tự hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất).
Muốn vậy, giáo viên cần phải được bồi dưỡng, phải kiên trì cách dạy theo phương pháp dạy học tích cực, tổ chức các hoạt động nhận thức từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao, hình thành thói quen cho học sinh. Trong đổi mới phương pháp phải có sự hợp tác của thầy và trò, sự phối hợp hoạt động dạy với hoạt động học thì mới có kết quả cao. Do đó việc đổi mới phương pháp dạy học là nhiệm vụ cấp thiết đang đặt ra cho ngành giáo dục hiện nay. Phương hướng chiến lược đổi mới PPDH.
Khắc phục lối truyền thụ một chiều. Cách dạy truyền thống là lối dạy truyền thụ một chiều, đã tồn tại lâu năm trong nền giáo dục của nước ta. Xuất phát từ quan niệm về nhiệm vụ của giáo dục chỉ là một sự truyền đạt đơn giản những kiến thức, kinh nghiệm xã hội như những sản phẩm đã làm sẵn cho HS ghi nhận lại, nên chiến lược DH theo kiểu truyền thống này còn mang những nhược điểm cơ bản là GV độc thoại, giảng giải, kiểm tra, đánh giá, còn HS thì học một cách thụ động, cố ghi nhớ, nhắc lại kiến thức, làm theo mẫu. Theo cách dạy truyền thống dần biến GV thành nhân vật trung tâm của quá trình dạy học, GV quyết định từ xác định mục đích học, nội dung, cách thức học, con đường đi tới kiến thức, kĩ năng, đánh giá kết quả học tập.
Điều này dẫn tới các em chỉ học vẹt, Trang 12 Luận văn tốt nghiệp ĐH GVHD: ThS-GVC Trần Quốc Tuấn SVTH: Nguyễn Thị Hồng Nhung lười suy nghĩ, tư duy không phát triển được nên không sáng tạo ra cái mới dẫn tới không bao giờ bắt kịp sự phát triển của thời đại. Chính vì vậy nó hạn chế chất lượng và hiệu quả dạy học. Do đó ta cần khắc phục cách dạy theo kiểu truyền thụ một chiều, việc khắc phục này là một hoạt động mang tính cách mạng nhằm chống lại thói quen đã có từ lâu của GD nước ta. Nhưng nhìn theo góc độ khác nó lại hạn chế đặc quyền của một GV nên trong thực tế có không ít GV còn bảo thủ không từ bỏ được thói quen và đặc quyền trên, không thích ứng được với yêu cầu mới.
Ta phải khẳng định rằng, trong việc đổi mới PPDH như hiện nay ta không phủ định vai trò của các PPDH truyền thống, tuy nhiên ta sẽ sử dụng các PPDH đó theo tinh thần mới. GV phải lựa chọn PPDH theo một chiến lược nhằm phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong quá trình dạy và học. Do đó, GV cần tổ chức, hướng dẫn cho HS tham gia tích cực vào các hoạt động học tập theo hướng tìm tòi nghiên cứu, rèn luyện kĩ năng thực hành, tư duy, sáng tạo cho HS. Cụ thể, cần đổi mới PPDH nhằm bồi dưỡng và phát huy tính tích cực, sáng tạo cho HS trong học tập bằng các hình thức sau: Tổ chức cho HS tham gia tích cực vào các hoạt động dạy học đa dạng theo hướng tìm tòi nghiên cứu.
Luôn hướng HS tích cực tham gia vào việc giải quyết vấn đề. Đổi mới SGK và thiết bị. Áp dụng các phương pháp chung của nhận thức khoa học và các phương pháp đặc thù của Vật lý. Tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại.
Đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu của HS. Tự học là hoạt động tất yếu trong quá trình lĩnh hội kiến thức của người học, mà thông qua đó người học đúc kết được những kết quả sâu sắc và bền vững. Tuy nhiên, những vấn đề này trước đây chưa được chú ý đúng mức, HS đã quen học tập thụ động, dựa vào sự giảng giải tỉ mỉ, kỹ lưỡng của GV, ít chịu tự lực tìm tòi nghiên cứu. Do đó kỹ năng tự học đã yếu lại càng yếu thêm.
Cần phải nhanh chóng khắc phục tình trạng này ngay trên ghế nhà trường HS cần phải được rèn luyện khả năng tự học, tự hoạt động nhận thức. Trong quá trình dạy học GV chỉ nói nội dung cốt lõi, cần tổ chức các hoạt động, cấu thành nhiệm vụ giao cho HS và dành thời gian cho HS tìm hiểu, nghiên cứu để giải quyết vấn đề trong học tập. Ngoài thời gian trên lớp, các em còn phải tăng cường, chủ động thời gian tự học, tự tìm tòi nghiên cứu thêm ở nhà thì hiệu quả học tập Trang 13 Luận văn tốt nghiệp ĐH GVHD: ThS-GVC Trần Quốc Tuấn SVTH: Nguyễn Thị Hồng Nhung mới đạt kết quả tốt. Hơn nữa, một đặc trưng quan trọng của xã hội hiện đại là sự bùng nổ thông tin.
Dẫn đến những hiểu biết của chúng ta rất mau chóng trở thành lạc hậu, nên mỗi con người sống trong xã hội phải biết tự cập nhật thông tin bởi vì những điều học được trong nhà trường chỉ rất ít, sau này ra đời còn phải tự học thêm nhiều, phải biết tự cập nhật thông tin mới có thể làm việc tốt và theo kịp được sự phát triển rất nhanh của khoa học kỹ thuật hiện đai. Tóm lại ta cần : Rèn luyện cho HS khả năng tự học và hình thành thói quen tự học. Phát phiếu học tập cho HS. Tập cho HS phương pháp đọc sách.
Tập cho HS làm quen với các phương pháp nhận thức khoa học. Tăng cường giáo dục theo nhóm, hợp tác,… Bên cạnh đó việc rèn luyện cho HS khả năng tự học còn là một biện pháp giúp ta giải quyết một khó khăn rất lớn là: mâu thuẫn giữa một bên là những yêu cầu cao về việc bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng và một bên là sự hạn hẹp và thời gian dành cho mỗi môn học. Để rèn luyện khả năng tự học cho HS thì GV không cần chuyển tải tất cả của nội dung bài học trên lớp, mà nên dành một phần nội dung nào đó cho HS tự tìm hiểu ở nhà rồi sau đó sẽ kiểm tra sự tự học của các em. Rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học.