Ảnh Hưởng Của Đa Dạng Hóa Đến Hiệu Quả Và Rủi Ro Của Doanh Nghiệp

Đa dạng hóa là một chiến lược quan trọng, ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều khía cạnh của doanh nghiệp… 363 trang · Trường Đại Học Mở Thành Phố Hồ Chí Minh · 2018.

• Tác giả: Vũ Hữu Thành
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Hà
• Trường học: Trường Đại Học Mở Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Đa Dạng Hóa Đến Hiệu Quả Và Rủi Ro Của Doanh Nghiệp
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Nội dung nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Điểm mới của luận án
• 1.8. Kết cấu của luận án
• 2. TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA KINH DOANH TỚI HIỆU QUẢ VÀ RỦI RO
• 2.1. Khái niệm đa dạng hóa
• 2.2. Đo lường các loại đa dạng hóa
• 2.3. Hiệu quả của doanh nghiệp
• 2.3.1. Khái niệm hiệu quả của doanh nghiệp
• 2.3.2. Đo lường hiệu quả của doanh nghiệp
• 2.4. Rủi ro phá sản của doanh nghiệp
• 2.4.1. Định nghĩa về rủi ro phá sản của doanh nghiệp
• 2.4.2. Đo lường rủi ro phá sản
• 2.5. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa kinh doanh và hiệu quả
• 2.5.1. Lý thuyết đề cập sự tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả của doanh nghiệp
• 2.5.2. Bằng chứng thực nghiệm tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả
• 2.6. Đa dạng hóa kinh doanh và rủi ro
• 2.6.1. Lý thuyết đề cập sự tác động của đa dạng hóa kinh doanh và rủi ro phá sản
• 2.6.2. Bằng chứng thực nghiệm tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới rủi ro phá sản
• 2.7. Phương pháp nghiên cứu
• 2.7.1. Mô hình nghiên cứu
• 2.7.2. Đo lường các biến số trong mô hình
• 2.7.2.1. Đo lường biến phụ thuộc
• 2.7.2.2. Đo lường biến số đa dạng hóa kinh doanh
• 2.7.2.3. Xác định biến số kiểm soát và đo lường biến số kiểm soát
• 2.7.3. Phương pháp ước lượng
• 2.7.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.8. Phân tích và thảo luận kết quả
• 2.8.1. Mô tả dữ liệu phân tích
• 2.8.1.1. Thống kê doanh nghiệp ở từng sàn giao dịch trong mẫu nghiên cứu
• 2.8.1.2. Thống kê số doanh nghiệp trong mẫu nghiên cứu theo lĩnh vực (sector), nhóm ngành (industry group), theo ngành (industry), và tiểu ngành (sub-industry)
• 2.8.1.3. Thống kê mô tả các biến số
• 2.8.2. Phân tích ma trận tương quan
• 2.8.2.1. Phân tích ma trận tương quan các biến số ảnh hưởng tới ROE
• 2.8.2.2. Phân tích ma trận tương quan các biến số ảnh hưởng tới RISK
• 2.8.3. Kết quả hồi quy
• 2.8.3.1. Kết quả hồi quy và các kiểm định mô hình SEM
• 2.8.3.2. Kết quả hồi quy mô hình GSEM
• 2.8.4. Thảo luận kết quả hồi quy
• 2.9. Kết luận và kiến nghị
• 2.10. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 3. TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA ĐẦU TƯ TÀI SẢN TỚI ĐA DẠNG HÓA KINH DOANH, HIỆU QUẢ VÀ RỦI RO
• 3.1. Khái niệm và đo lường đa dạng hóa đầu tư tài sản
• 3.1.1. Khái niệm đa dạng hóa đầu tư tài sản (asset investment diversification)
• 3.1.2. Đo lường đa dạng hóa đầu tư tài sản
• 3.2. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa đầu tư tài sản và đa dạng hóa kinh doanh
• 3.3. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa đầu tư tài sản với hiệu quả và rủi ro
• 3.3.1. Đa dạng hóa đầu tư tài sản và hiệu quả
• 3.3.2. Đa dạng hóa đầu tư tài sản và rủi ro
• 3.4. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa đầu tư tài sản, đa dạng hóa kinh doanh, hiệu quả và rủi ro
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.5.2. Đo lường các biến số trong mô hình
• 3.5.2.1. Đo lường biến phụ thuộc
• 3.5.2.2. Đo lường biến số đa dạng hóa kinh doanh và đa dạng hóa đầu tư tài sản
• 3.5.2.3. Xác định biến số kiểm soát và đo lường biến số kiểm soát
• 3.5.3. Phương pháp ước lượng
• 3.5.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.6. Phân tích và thảo luận kết quả
• 3.6.1. Thống kê mô tả các biến số
• 3.6.2. Kết quả hồi quy
• 3.6.2.1. Kết quả hồi quy và các kiểm định mô hình SEM
• 3.6.2.2. Kết quả hồi quy mô hình GSEM
• 3.6.3. Thảo luận kết quả hồi quy
• 3.7. Kết luận và kiến nghị
• 3.8. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4. TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA NGUỒN TÀI TRỢ TỚI ĐA DẠNG HÓA ĐẦU TƯ TÀI SẢN, HIỆU QUẢ VÀ RỦI RO
• 4.1. Khái niệm và đo lường đa dạng hóa nguồn tài trợ
• 4.1.1. Khái niệm đa dạng hóa nguồn tài trợ (capital diversification)
• 4.1.2. Đo lường đa dạng hóa nguồn tài trợ
• 4.2. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa tài trợ và đa dạng hóa đầu tư tài sản
• 4.3. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa nguồn tài trợ với hiệu quả và rủi ro
• 4.3.1. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa nguồn vốn chủ sở hữu, hiệu quả và rủi ro
• 4.3.2. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa nợ, hiệu quả và rủi ro
• 4.4. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa nguồn tài trợ, đa dạng hóa đầu tư tài sản, hiệu quả và rủi ro
• 4.5. Phương pháp nghiên cứu
• 4.5.1. Mô hình nghiên cứu
• 4.5.2. Đo lường các biến số trong mô hình
• 4.5.2.1. Đo lường biến số hiệu quả
• 4.5.2.2. Đo lường biến số rủi ro
• 4.5.2.3. Đo lường biến số đa dạng hóa đầu tư tài sản
• 4.5.2.4. Đo lường biến số đa dạng hóa nguồn tài trợ
• 4.5.2.5. Các biến số kiểm soát
• 4.5.3. Phương pháp ước lượng
• 4.5.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 4.6. Phân tích và thảo luận kết quả
• 4.6.1. Thống kê mô tả các biến số
• 4.6.2. Kết quả hồi quy
• 4.6.2.1. Kết quả hồi quy và các kiểm định mô hình SEM
• 4.6.2.2. Kết quả hồi quy mô hình GSEM
• 4.6.3. Thảo luận kết quả hồi quy
• 4.7. Kết luận và kiến nghị
• 4.8. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Hạn chế của đề tài
• 5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: ĐO LƯỜNG ĐA DẠNG HÓA KINH DOANH, ĐA DẠNG HÓA ĐẦU TƯ TÀI SẢN, VÀ ĐA DẠNG HÓA NGUỒN TÀI TRỢ
• Đo lường đa dạng hóa kinh doanh
• Đo lường đa dạng hóa đầu tư tài sản
• Đo lường đa dạng hóa nguồn tài trợ
• ĐO LƯỜNG RỦI RO PHÁ SẢN THEO KMV MODEL
• THỐNG KÊ BÀI BÁO NGHIÊN CỨU
• Các bài báo và kết quả tác động của tổng đa dạng hóa (DIV), đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan (RB_DIV), và không liên quan (UB_DIV) tới hiệu quả
• Thống kê so sánh tác động của đa dạng dạng hóa ngành kinh doanh có liên quan (RB_DIV) và không liên quan (UB_DIV) tới hiệu quả
• Tổng hợp các nghiên cứu trước về tác động của đa dạng hóa tới rủi ro đặc thù
• KẾT QUẢ PHÂN TÍCH MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 1
• Ma trận tương quan
• Các kiểm định mô hình SEM
• Kiểm định sự phù hợp tổng thể
• Kiểm định Breusch-Pagan hồi quy độc lập từng mô hình theo phương pháp bình phương tối thiểu OLS hay theo SEM
• Kiểm định Wald về các giá trị của tất cả các hệ số hồi quy bằng không
• Kiểm định mức độ phù hợp tổng thể của mô hình
• Kiểm định phương sai sai số thay đổi
• Kiểm định phân phối chuẩn phần dư
• Kết quả hồi quy theo GSEM
• KẾT QUẢ PHÂN TÍCH MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2
• Kết quả ước lượng mô hình SEM
• Kiểm định Breusch-Pagan hồi quy độc lập từng mô hình theo phương pháp bình phương tối thiểu OLS hay theo SEM
• Kiểm định Wald về các giá trị của tất cả các hệ số hồi quy bằng không
• Kiểm định mức độ phù hợp tổng thể của mô hình
• Kiểm định phương sai sai số thay đổi
• Kiểm định phân phối chuẩn phần dư
• Kết quả hồi quy theo mô hình GSEM
• KẾT QUẢ PHÂN TÍCH MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 3
• Phân tích hồi quy SEM mô hình 3
• Kiểm định Breusch-Pagan hồi quy độc lập từng mô hình theo phương pháp bình phương tối thiểu OLS hay theo SEM
• Kiểm định Wald về các giá trị của tất cả các hệ số hồi quy bằng không
• Kiểm định mức độ phù hợp tổng thể của mô hình
• Kiểm định phương sai sai số thay đổi
• Kiểm định phân phối chuẩn phần dư
• Hồi quy mô hình 3 sử dụng GSEM

Tóm tắt

I. Tổng Quan Ảnh Hưởng Đa Dạng Hóa Đến Doanh Nghiệp 55 Ký Tự

Đa dạng hóa là một chiến lược quan trọng, ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều khía cạnh của doanh nghiệp, đặc biệt là hiệu quả hoạt động và rủi ro kinh doanh. Lý thuyết tổ chức công nghiệp (Industrial organization - IO theory) xem hiệu quả là yếu tố đầu ra, liên kết với cấu trúc thị trường theo mô hình S-C-P (structure-conduct-performance). Khung S-C-P cho rằng cấu trúc thị trường quyết định hành vi doanh nghiệp, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả (McWilliams và Smart, 1993). Doanh nghiệp có thể định hình thị trường bằng nhiều cách như mở rộng quy mô, tạo khác biệt sản phẩm, M&A hoặc đa dạng hóa doanh nghiệp (McWilliams và Smart, 1993). Khung S-C-P được tích hợp trong quản trị chiến lược (Jemison, 1981), mô tả tác động của các hoạt động chiến lược như lập kế hoạch, xây dựng nhóm kinh doanh, M&A, đa dạng hóa tới rào cản thị trường hoặc hiệu quả doanh nghiệp (McWilliams và Smart, 1993). Từ đó, đa dạng hóa là một phần của quản trị chiến lược, có tác động lớn đến hiệu quả doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo Palich và ctg (2000), đa dạng hóa như con dao hai lưỡi, vừa có thể gia tăng, vừa có thể phá hủy hiệu quả. Rủi ro cũng là một yếu tố quan trọng trong quản trị chiến lược, và mối liên hệ giữa đa dạng hóa và rủi ro đã được Bettis và Hall (1982) nghiên cứu từ rất sớm.

1.1. Bản chất của Đa Dạng Hóa trong Doanh Nghiệp

Đa dạng hóa không chỉ là việc mở rộng sang nhiều lĩnh vực, mà còn là một quyết định chiến lược quan trọng ảnh hưởng đến cấu trúc, hành vi và hiệu quả của doanh nghiệp. Nó bao gồm đa dạng hóa ngành, đa dạng hóa sản phẩm, đa dạng hóa thị trường, và đa dạng hóa địa lý. Việc hiểu rõ bản chất của đa dạng hóa giúp doanh nghiệp đưa ra những quyết định phù hợp, tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro. Theo luận án tiến sĩ của Vũ Hữu Thành, có ba loại hình đa dạng hóa được tìm hiểu, đó là đa dạng hóa kinh doanh, đa dạng hóa đầu tư tài sản và đa dạng hóa nguồn tài trợ.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Hiệu Quả và Rủi Ro trong Đa Dạng Hóa

Hiệu quả và rủi ro là hai yếu tố then chốt cần xem xét khi doanh nghiệp thực hiện chiến lược đa dạng hóa. Hiệu quả hoạt động doanh nghiệp phản ánh khả năng tạo ra lợi nhuận và giá trị từ các hoạt động đa dạng. Rủi ro kinh doanh thể hiện mức độ bất ổn và nguy cơ thua lỗ mà doanh nghiệp phải đối mặt. Cân bằng giữa hiệu quả và rủi ro là mục tiêu quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Luận án của Vũ Hữu Thành cũng tập trung vào các yếu tố này, xem xét tác động của các loại hình đa dạng hóa khác nhau đến cả hai yếu tố.

II. Thách Thức Vấn Đề Hiệu Quả Rủi Ro Khi Đa Dạng Hóa 58 Ký Tự

Đa dạng hóa, dù mang lại nhiều cơ hội, cũng tiềm ẩn những thách thức lớn về hiệu quả và rủi ro. Tính phức tạp của đa dạng hóa xuất phát từ sự đa dạng loại hình và cấp độ. Các loại hình đa dạng hóa khác nhau tác động khác nhau đến rủi ro. Ví dụ, đa dạng hóa kinh doanh có hai loại: đa dạng hóa ngành liên quan và không liên quan. Đa dạng hóa ngành liên quan có thể tăng hiệu quả (Palich và ctg, 2000) nhưng cũng có thể tăng rủi ro đặc thù (Bettis và Hall, 1982). Đa dạng hóa ngành không liên quan thì có tác động ngược lại. Doanh nghiệp cần hiểu rõ những tác động này để đưa ra quyết định phù hợp. Thách thức này càng trở nên phức tạp hơn khi xem xét các loại hình đa dạng hóa khác, chẳng hạn như đa dạng hóa nguồn tài trợ.

2.1. Rủi Ro Tiềm Ẩn Trong Các Loại Hình Đa Dạng Hóa

Mỗi loại hình đa dạng hóa mang lại một tập hợp các rủi ro riêng biệt. Đa dạng hóa sản phẩm có thể dẫn đến rủi ro về chi phí, quản lý chuỗi cung ứng và đảm bảo chất lượng. Đa dạng hóa thị trường có thể tạo ra rủi ro về tỷ giá hối đoái, thay đổi chính sách và sự khác biệt văn hóa. Đa dạng hóa địa lý có thể mang lại rủi ro liên quan đến quy định pháp luật, chính trị và vận hành. Việc xác định, đánh giá và quản lý những rủi ro này là yếu tố then chốt để đảm bảo thành công của chiến lược đa dạng hóa. Theo luận án, đa dạng hóa ngành có liên quan có thể gia tăng rủi ro đặc thù trong khi đa dạng hóa ngành không liên quan lại giảm.

2.2. Mâu Thuẫn Giữa Hiệu Quả Ngắn Hạn và Bền Vững

Doanh nghiệp có thể đạt được hiệu quả ngắn hạn từ một số hoạt động đa dạng hóa, nhưng điều này không đảm bảo sự bền vững trong dài hạn. Ví dụ, đa dạng hóa quá mức có thể làm suy yếu năng lực cốt lõi của doanh nghiệp, dẫn đến giảm hiệu quả và mất khả năng cạnh tranh. Việc đánh giá tác động dài hạn của các hoạt động đa dạng hóa và xây dựng một chiến lược phù hợp là rất quan trọng. Cần xem xét các yếu tố bền vững và trách nhiệm xã hội.

III. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Đa Dạng Hóa Doanh Nghiệp 59 Ký Tự

Để đánh giá chính xác hiệu quả của đa dạng hóa, cần có phương pháp luận rõ ràng. Việc đo lường hiệu quả cần dựa trên các chỉ số tài chính và phi tài chính, xem xét cả tác động ngắn hạn và dài hạn. Các chỉ số tài chính có thể bao gồm lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE), lợi nhuận trên tài sản (ROA), và biên lợi nhuận. Các chỉ số phi tài chính có thể bao gồm mức độ hài lòng của khách hàng, uy tín thương hiệu và năng lực đổi mới sáng tạo. Ngoài ra, cần xem xét các yếu tố môi trường kinh doanh để có cái nhìn toàn diện. Luận án của Vũ Hữu Thành đã đề xuất một mô hình cấu trúc tuyến tính về tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả và rủi ro.

3.1. Sử Dụng Các Chỉ Số Tài Chính và Phi Tài Chính

Việc sử dụng kết hợp các chỉ số tài chính và phi tài chính giúp doanh nghiệp có cái nhìn toàn diện về hiệu quả của đa dạng hóa. Chỉ số tài chính như ROE và ROA cho thấy khả năng sinh lời, trong khi chỉ số phi tài chính như sự hài lòng của khách hàng và uy tín thương hiệu phản ánh giá trị vô hình. Cả hai loại chỉ số này đều quan trọng để đánh giá thành công của chiến lược đa dạng hóa. Luận án sử dụng ROE để đánh giá hiệu quả.

3.2. Phân Tích Tác Động Ngắn Hạn và Dài Hạn Của Đa Dạng Hóa

Hiệu quả của đa dạng hóa có thể thay đổi theo thời gian. Một hoạt động đa dạng hóa có thể mang lại lợi nhuận ngắn hạn, nhưng lại gây ra tác động tiêu cực trong dài hạn. Ngược lại, một số hoạt động đa dạng hóa có thể đòi hỏi đầu tư ban đầu lớn, nhưng lại mang lại lợi ích bền vững trong tương lai. Do đó, cần phân tích tác động của đa dạng hóa theo cả hai chiều thời gian. Luận án tập trung phân tích giai đoạn 2008-2015.

IV. Chiến Lược Quản Lý Rủi Ro Trong Đa Dạng Hóa Doanh Nghiệp 60 Ký Tự

Quản lý rủi ro là yếu tố then chốt để đảm bảo thành công của chiến lược đa dạng hóa. Doanh nghiệp cần xác định, đánh giá và ứng phó với các rủi ro tiềm ẩn trong từng loại hình đa dạng hóa. Điều này đòi hỏi một quy trình quản lý rủi ro toàn diện, bao gồm phân tích rủi ro, xây dựng kế hoạch ứng phó và giám sát liên tục. Ngoài ra, cần xây dựng văn hóa quản lý rủi ro trong toàn doanh nghiệp. Luận án của Vũ Hữu Thành đã phân tích rủi ro phá sản để làm rõ hơn vấn đề này.

4.1. Xác Định Và Đánh Giá Các Loại Rủi Ro Đa Dạng Hóa

Việc xác định và đánh giá các loại rủi ro là bước đầu tiên trong quản lý rủi ro đa dạng hóa. Doanh nghiệp cần phân tích các yếu tố có thể gây ra rủi ro, đánh giá mức độ nghiêm trọng và khả năng xảy ra của từng loại rủi ro. Từ đó, có thể ưu tiên các biện pháp ứng phó phù hợp. Rủi ro có thể liên quan đến đa dạng hóa ngành, đa dạng hóa sản phẩm, hoặc đa dạng hóa thị trường.

4.2. Xây Dựng Kế Hoạch Ứng Phó và Giám Sát Rủi Ro

Sau khi xác định và đánh giá rủi ro, doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch ứng phó chi tiết. Kế hoạch này cần xác định các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu và chuyển giao rủi ro. Ngoài ra, cần thiết lập hệ thống giám sát rủi ro liên tục để phát hiện và ứng phó kịp thời với các rủi ro mới phát sinh. Kế hoạch cần cụ thể cho từng loại hình đa dạng hóa.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Thực Tiễn Ảnh Hưởng Đa Dạng Hóa 54 Ký Tự

Nghiên cứu thực tiễn về ảnh hưởng của đa dạng hóa cho thấy kết quả không đồng nhất. Một số nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa giúp tăng hiệu quả và giảm rủi ro, trong khi một số khác lại cho thấy tác động ngược lại. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc xem xét các yếu tố cụ thể của doanh nghiệp và môi trường kinh doanh khi đánh giá hiệu quả của đa dạng hóa. Nghiên cứu của Vũ Hữu Thành đã thực hiện phân tích thực nghiệm để làm rõ vấn đề này, bao gồm cả đa dạng hóa ngành có liên quan và đa dạng hóa ngành không liên quan.

5.1. So Sánh Các Nghiên Cứu Về Hiệu Quả và Rủi Ro

Việc so sánh các nghiên cứu khác nhau về hiệu quả và rủi ro giúp doanh nghiệp có cái nhìn tổng quan về những lợi ích và hạn chế của đa dạng hóa. Cần xem xét phương pháp nghiên cứu, mẫu dữ liệu và các yếu tố môi trường kinh doanh để hiểu rõ sự khác biệt giữa các kết quả. Nghiên cứu nên bao gồm các loại hình đa dạng hóa khác nhau.

5.2. Đánh Giá Kết Quả Phân Tích Thực Nghiệm

Luận án của Vũ Hữu Thành đã thực hiện phân tích thực nghiệm và cho thấy rằng doanh nghiệp đa dạng hóa kinh doanh có ảnh hưởng nhất định tới rủi ro. Đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan có tác động dương tới hiệu quả và rủi ro còn đa dạng hóa ngành không liên quan thì ngược lại. Các kết quả này cần được đánh giá cẩn thận để đưa ra kết luận phù hợp.

VI. Kết Luận Tối Ưu Đa Dạng Hóa Để Phát Triển Bền Vững 56 Ký Tự

Đa dạng hóa là một chiến lược phức tạp, đòi hỏi doanh nghiệp phải cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố liên quan đến hiệu quả và rủi ro. Để tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro, doanh nghiệp cần có một phương pháp luận rõ ràng, quy trình quản lý rủi ro hiệu quả và văn hóa quản lý rủi ro trong toàn doanh nghiệp. Với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh, việc liên tục đánh giá và điều chỉnh chiến lược đa dạng hóa là rất quan trọng. Trong tương lai, nghiên cứu về đa dạng hóa cần tập trung vào tác động của nó đối với sự phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội. Luận án của Vũ Hữu Thành cũng đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo để làm rõ hơn vấn đề này.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Đa Dạng Hóa

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào tác động của đa dạng hóa đối với sự phát triển bền vững, trách nhiệm xã hội và đổi mới công nghệ. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa các loại hình đa dạng hóa khác nhau và tác động của môi trường kinh doanh đến chiến lược đa dạng hóa. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào các ngành công nghiệp khác nhau.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Phát Triển Bền Vững và Trách Nhiệm Xã Hội

Trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp và biến động, phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội trở thành những yếu tố quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa. Doanh nghiệp cần xem xét tác động của các hoạt động đa dạng hóa đến môi trường, xã hội và cộng đồng. Việc tích hợp các yếu tố này vào chiến lược đa dạng hóa giúp doanh nghiệp xây dựng uy tín, thu hút khách hàng và đảm bảo sự phát triển bền vững trong dài hạn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản trị Kinh doanh (mã số: 62 34 01 02) của tác giả Vũ Hữu Thành, với đề tài "Ảnh hưởng của đa dạng hóa tới hiệu quả và rủi ro của doanh nghiệp", được hoàn thành năm 2018 tại Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Minh Hà và PGS. Nguyễn Minh Kiều.

Về tính cấp thiết, hoạt động đa dạng hóa được tiếp cận như một quyết định mang tính chiến lược của doanh nghiệp (Ramanujam và Varadarajan, 1989). Căn cứ theo lý thuyết tổ chức công nghiệp (Industrial Organization - IO) và khung phân tích Cấu trúc – Hành vi – Hiệu quả (S – C – P) của Weiss (1979) cùng McWilliams và Smart (1993), cơ cấu thị trường định hình hành vi doanh nghiệp, từ đó quyết định hiệu quả kinh doanh. Trong quản trị chiến lược, đa dạng hóa đóng vai trò tái cấu trúc thị trường hoặc tạo dựng rào cản gia nhập (Jemison, 1981). Tuy nhiên, thực nghiệm quốc tế ghi nhận đa dạng hóa có thể gia tăng hoặc làm suy giảm giá trị (Palich và cộng sự, 2000). Đồng thời, mối liên hệ giữa đa dạng hóa và rủi ro được đặt ra từ nghiên cứu của Bettis và Hall (1982).

Tác giả chỉ rõ bốn khoảng trống nghiên cứu chính:

1. Nghiên cứu thực nghiệm về đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan và không liên quan tại thị trường chứng khoán Việt Nam chưa được thực hiện đầy đủ trước năm 2015. Nghiên cứu của Santarelli và Tran (2016) mới tiếp cận mức độ đa dạng hóa tổng thể bằng dữ liệu của Tổng cục Thống kê mà chưa phân tách tác động của từng loại hình thành phần.
2. Tác động của đa dạng hóa tới rủi ro phá sản còn ít được kiểm chứng thực nghiệm (chỉ có khoảng 17 công trình quốc tế tính đến năm 2016), đồng thời các nghiên cứu trước chủ yếu sử dụng chỉ số Altman Z-Score vốn xây dựng cho thị trường phát triển như Mỹ.
3. Các nghiên cứu trước đây thường phân tích riêng lẻ tác động của đa dạng hóa tới hiệu quả hoặc tới rủi ro trong các mô hình độc lập thay vì tích hợp trong cùng một cấu trúc.
4. Chưa có công trình xem xét các hình thức đa dạng hóa phát sinh từ môi trường nội bộ của doanh nghiệp như đa dạng hóa đầu tư tài sản và đa dạng hóa nguồn tài trợ, cũng như chuỗi tác động tương hỗ giữa các quyết định tài chính này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm:

• Mục tiêu 1: Đánh giá tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả và rủi ro phá sản của doanh nghiệp.
• Mục tiêu 2: Đánh giá tác động của đa dạng hóa đầu tư tài sản tới hiệu quả và rủi ro phá sản của doanh nghiệp thông qua ảnh hưởng trung gian của đa dạng hóa kinh doanh.
• Mục tiêu 3: Đánh giá tác động của đa dạng hóa nguồn tài trợ tới hiệu quả và rủi ro phá sản của doanh nghiệp thông qua ảnh hưởng trung gian của đa dạng hóa đầu tư tài sản.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu tương ứng:

• Câu hỏi 1: Đa dạng hóa kinh doanh tác động như thế nào tới hiệu quả và rủi ro phá sản của doanh nghiệp?
• Câu hỏi 2: Đa dạng hóa đầu tư tài sản tác động như thế nào tới hiệu quả và rủi ro phá sản của doanh nghiệp thông qua ảnh hưởng trung gian của đa dạng hóa kinh doanh?
• Câu hỏi 3: Đa dạng hóa nguồn tài trợ tác động như thế nào tới hiệu quả và rủi ro phá sản của doanh nghiệp thông qua ảnh hưởng trung gian của đa dạng hóa đầu tư tài sản?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của đa dạng hóa kinh doanh, đa dạng hóa đầu tư tài sản và đa dạng hóa nguồn tài trợ tới hiệu quả (ROE) và rủi ro phá sản của doanh nghiệp.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HASTC/HNX).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2008 – 2015.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa các hướng tiếp cận học thuật về đa dạng hóa theo tiến trình lịch sử:

• Giai đoạn hình thành khái niệm: Ansoff (1957) đề xuất chiến lược đa dạng hóa sản phẩm mới trên thị trường mới với các hình thức theo chiều dọc, chiều ngang và song song. Gort (1962) định nghĩa đa dạng hóa là tính không đồng nhất của sản phẩm đầu ra gắn với tính không thể thay thế của nguồn lực nội bộ trong ngắn hạn.
• Hướng tiếp cận theo cơ cấu doanh thu và ngành nghề: Rumelt (1974) phân loại đa dạng hóa sản phẩm thành kinh doanh đơn ngành, kinh doanh trọng yếu, đa dạng hóa liên quan và không liên quan. Berry (1971, 2015) và Kamien và Schwartz (1975) tập trung vào số lượng ngành nghề kinh doanh theo mã phân loại ngành.
• Hướng tiếp cận nguồn lực và quản trị: Pitts (1977), Pitts và Hopkins (1982) xem xét tính độc lập của trang thiết bị và kênh phân phối; Booz và cộng sự (1985) xem đa dạng hóa là công cụ mở rộng danh mục đầu tư ngoài lĩnh vực nền tảng; Ramanujam và Varadarajan (1989) nhấn mạnh sự thay đổi về cấu trúc quản trị khi thâm nhập ngành mới; Kenny (2009) tiếp cận sự biến đổi hoạt động tổ chức; Knecht (2013) tổng hợp khung đa dạng hóa theo ngành (liên quan/không liên quan), hướng phát triển (dọc/ngang/kết hợp) và địa lý (nội địa/quốc tế).
• Các hướng nghiên cứu mở rộng: Đa dạng hóa địa lý và quốc tế (Stopford và Wells, 1972; Daniels và Bracker, 1989; Sullivan, 1994; Ramaswamy, 1992; Chan Kim và cộng sự, 1989; Lu và Beamish, 2004); đa dạng hóa sáp nhập (Morck và cộng sự, 1990; Agrawal và cộng sự, 1992); đa dạng hóa khách hàng (Hsu và Liu, 2008).

Tác giả	Phân loại và hướng tiếp cận chính
Ansoff (1957)	Đa dạng hóa theo chiều ngang, chiều dọc, song phương (đa dạng hóa công ty)
Gort (1962)	Tính không đồng nhất của sản phẩm đầu ra và nguồn lực sản xuất
Rumelt (1974)	Đơn ngành, ngành trọng yếu, sản phẩm liên quan, sản phẩm không liên quan
Stopford và Wells (1972), Daniels và Bracker (1989), Sullivan (1994)	Đa dạng hóa địa lý, đa dạng hóa doanh thu và tài sản quốc tế
Morck và cộng sự (1990)	Đa dạng hóa sáp nhập (sáp nhập ngành liên quan và không liên quan)
Hsu và Liu (2008)	Đa dạng hóa cơ cấu khách hàng dựa trên tỷ trọng doanh thu

Khoảng trống được luận án lựa chọn giải quyết là tích hợp đồng thời ba dạng thức đa dạng hóa (kinh doanh, đầu tư tài sản, nguồn tài trợ) trong mối quan hệ cấu trúc với hiệu quả và rủi ro phá sản, áp dụng mô hình Merton-KMV để đo lường xác suất vỡ nợ của doanh nghiệp tại thị trường mới nổi Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các nền tảng lý thuyết sau:

• Lý thuyết tổ chức công nghiệp (IO) và khung phân tích S – C – P (Weiss, 1979).
• Lý thuyết quan điểm dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV) của Wernerfelt (1984), Barney (1991) và mô hình tăng trưởng của Penrose (1959/2009).
• Giả thuyết đào thoát (Escape Hypothesis) của Rumelt (1974, 1984).
• Lý thuyết cấu trúc vốn của Modigliani và Miller (1958), Myers (1977).
• Lý thuyết đại diện (Agency Theory) và lý thuyết dòng tiền tự do của Jensen (1986).

Về phương pháp nghiên cứu: Luận án áp dụng phương pháp định lượng trên dữ liệu bảng (panel data) của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại HOSE và HNX giai đoạn 2008 – 2015.

Đo lường các biến số:

• Biến hiệu quả: Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE - Return on Equity).
• Biến rủi ro: Rủi ro phá sản (RISK) được đo lường thông qua mô hình Merton - KMV (xác định khoảng cách tới điểm phá sản - Distance to Default/DD, điểm phá sản - Dpt, và xác suất phá sản trong 1 năm - Expected Default Frequency/EDF).
• Biến đa dạng hóa kinh doanh: Chỉ số Entropy đo lường mức độ đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan (RB_DIV) và đa dạng hóa kinh doanh ngành không liên quan (UB_DIV) dựa trên hệ thống Tiêu chuẩn Phân ngành Quốc tế (GICS) theo bốn cấp độ: lĩnh vực (sector), nhóm ngành (industry group), ngành (industry) và tiểu ngành (sub-industry).
• Biến đa dạng hóa đầu tư tài sản: Đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan (RA_DIV) và ngành không liên quan (UA_DIV).
• Biến đa dạng hóa nguồn tài trợ: Đa dạng hóa nguồn tài trợ vốn chủ sở hữu (O_DIV) và đa dạng hóa nguồn tài trợ nợ (D_DIV).
• Hệ thống biến kiểm soát: Quy mô doanh nghiệp (Size), tỷ lệ nợ (Leverage), tốc độ tăng trưởng doanh thu (Growth), tỷ lệ tài sản cố định (Tangibility)...

Kỹ thuật phân tích:

• Sử dụng mô hình cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM) và mô hình cấu trúc tổng quát (Generalized Structural Equation Modeling - GSEM) cho dữ liệu bảng.
• Thực hiện các kiểm định thống kê: Kiểm định Breusch-Pagan, kiểm định Wald, kiểm định mức độ phù hợp mô hình (CFI_SB, TLI, RMSEA, SRMR), kiểm định phương sai sai số thay đổi và kiểm định phân phối chuẩn phần dư.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Phần mở đầu

Chương 1 thiết lập khung nghiên cứu tổng thể, trình bày bối cảnh kinh tế Việt Nam sau khi thị trường chứng khoán phát triển, xác định bốn vấn đề nghiên cứu then chốt, xây dựng ba mục tiêu, ba câu hỏi nghiên cứu, phạm vi đối tượng khảo sát và cấu trúc năm chương của luận án.

Chương 2. Tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả và rủi ro

Chương này triển khai Chủ đề nghiên cứu 1. Tác giả xây dựng khung lý thuyết liên kết giữa đa dạng hóa kinh doanh với hiệu quả (ROE) và rủi ro phá sản (RISK theo Merton-KMV). Mẫu nghiên cứu gồm các doanh nghiệp phi tài chính được phân loại theo cấu trúc GICS (lĩnh vực, nhóm ngành, ngành, tiểu ngành).

Kết quả ước lượng mô hình SEM và GSEM ghi nhận:

• Đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan (RB_DIV) có tác động dương có ý nghĩa thống kê tới ROE, đồng thời tác động dương tới rủi ro phá sản (RISK).
• Đa dạng hóa kinh doanh ngành không liên quan (UB_DIV) có tác động âm tới ROE và làm giảm rủi ro phá sản.
• Kết quả kiểm định Breusch-Pagan và kiểm định Wald xác nhận sự phù hợp của việc ước lượng hệ phương trình đồng thời so với các hồi quy OLS riêng rẽ.

Chương 3. Tác động của đa dạng hóa đầu tư tài sản tới đa dạng hóa kinh doanh, hiệu quả và rủi ro

Chương này thực hiện Chủ đề nghiên cứu 2, mở rộng phân tích sang đa dạng hóa đầu tư tài sản (asset investment diversification) ở hai cấu phần: đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan (RA_DIV) và không liên quan (UA_DIV), đặt trong mô hình biến trung gian với đa dạng hóa kinh doanh.

Kết quả kiểm định cấu trúc:

• Đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan (RA_DIV) tác động dương tới đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan (RB_DIV). Thông qua vai trò trung gian của RB_DIV, RA_DIV tạo ra tác động cấu trúc dương gián tiếp tới cả hiệu quả (ROE) và rủi ro phá sản (RISK).
• Đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành không liên quan (UA_DIV) có tác động trực tiếp dương tới rủi ro phá sản (RISK), nhưng không thể hiện tác động tới hiệu quả (ROE). Biến số đa dạng hóa kinh doanh ngành không liên quan (UB_DIV) không đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa UA_DIV với hiệu quả và rủi ro.

Chương 4. Tác động của đa dạng hóa nguồn tài trợ tới đa dạng hóa đầu tư tài sản, hiệu quả và rủi ro

Chương này thực hiện Chủ đề nghiên cứu 3, xem xét vai trò của đa dạng hóa nguồn tài trợ (capital diversification) gồm hai thành phần: đa dạng hóa nguồn tài trợ vốn chủ sở hữu (O_DIV) và đa dạng hóa nguồn tài trợ nợ (D_DIV). Đa dạng hóa đầu tư tài sản được kiểm định với vai trò biến trung gian.

Kết quả phân tích SEM/GSEM:

• Đa dạng hóa nguồn tài trợ vốn chủ sở hữu (O_DIV) làm giảm rủi ro phá sản (tác động âm), trong đó biến số đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành không liên quan (UA_DIV) đóng vai trò trung gian truyền dẫn. O_DIV không có tác động trực tiếp hay gián tiếp có ý nghĩa thống kê tới ROE.
• Đa dạng hóa nguồn tài trợ nợ (D_DIV) tác động dương tới cả hiệu quả (ROE) và rủi ro phá sản (RISK). Biến số đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan (RA_DIV) đóng vai trò trung gian trong chuỗi tác động này.

Mối quan hệ cấu trúc	Chiều tác động tới ROE	Chiều tác động tới RISK	Biến trung gian
Đa dạng hóa KD ngành có liên quan (RB_DIV)	Dương (+)	Dương (+)	Không
Đa dạng hóa KD ngành không liên quan (UB_DIV)	Âm (-)	Âm (-)	Không
Đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan (RA_DIV)	Dương (+) (gián tiếp)	Dương (+) (gián tiếp)	RB_DIV
Đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành không liên quan (UA_DIV)	Không có ý nghĩa	Dương (+) (trực tiếp)	Không có trung gian
Đa dạng hóa nguồn tài trợ vốn chủ sở hữu (O_DIV)	Không có ý nghĩa	Âm (-) (gián tiếp)	UA_DIV
Đa dạng hóa nguồn tài trợ nợ (D_DIV)	Dương (+) (gián tiếp)	Dương (+) (gián tiếp)	RA_DIV

Chương 5. Kết luận và kiến nghị

Chương 5 tổng hợp toàn bộ kết quả phân tích từ ba mô hình thực nghiệm, đối chiếu với các giả thuyết nghiên cứu ban đầu, nêu bật các đóng góp học thuật, rút ra các hàm ý quản trị, đồng thời chỉ rõ các hạn chế và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận:

• Chủ đề 1: Đưa mô hình đo lường rủi ro phá sản Merton-KMV vào nghiên cứu về mối quan hệ giữa đa dạng hóa và rủi ro tại thị trường chứng khoán Việt Nam; đồng thời tích hợp phân tích đồng thời tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới cả hiệu quả và rủi ro trong một mô hình cấu trúc SEM thống nhất.
• Chủ đề 2: Xây dựng và chuẩn hóa khái niệm đa dạng hóa đầu tư tài sản ở hai khía cạnh ngành có liên quan (RA_DIV) và không liên quan (UA_DIV); chứng minh thực nghiệm cơ chế tác động cấu trúc của đầu tư tài sản tới hiệu quả và rủi ro qua biến trung gian đa dạng hóa kinh doanh.
• Chủ đề 3: Thiết lập cơ sở lý thuyết và đo lường đa dạng hóa nguồn tài trợ (nguồn vốn chủ sở hữu O_DIV và nguồn nợ D_DIV); làm rõ mối liên hệ giữa các quyết định tài trợ, phân bổ tài sản đầu tư và kết quả hoạt động doanh nghiệp.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp kiến nghị:

• Đối với quản trị doanh nghiệp: Luận án cung cấp căn cứ để nhà quản lý nhận diện bản chất của từng loại hình đa dạng hóa. Doanh nghiệp muốn nâng cao hiệu quả sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) cần ưu tiên chiến lược đa dạng hóa kinh doanh và đa dạng hóa đầu tư tài sản vào các ngành có liên quan, chấp nhận mức độ gia tăng rủi ro đặc thù tương ứng.
• Đối với quản trị tài chính: Đa dạng hóa nguồn tài trợ nợ giúp mở rộng đầu tư tài sản ngành liên quan và cải thiện hiệu quả, nhưng đòi hỏi cơ chế kiểm soát rủi ro phá sản đi kèm. Đa dạng hóa nguồn vốn chủ sở hữu là công cụ phù hợp khi mục tiêu trọng tâm là giảm thiểu rủi ro tài chính.
• Đối với nhà đầu tư và cơ quan quản lý: Cung cấp góc nhìn phân tích đa chiều về cơ cấu tài sản, nguồn vốn và danh mục ngành kinh doanh của doanh nghiệp niêm yết khi đánh giá triển vọng sinh lời và mức độ an toàn tài chính.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi dữ liệu chỉ tập trung vào các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên hai sàn giao dịch HOSE và HNX giai đoạn 2008 – 2015, chưa bao gồm các doanh nghiệp chưa niêm yết và khối định chế tài chính.
• Mô hình tính toán rủi ro phá sản Merton-KMV phụ thuộc vào các giả định toán học về phân phối giá trị tài sản và tính hiệu quả của dữ liệu giá trị vốn hóa thị trường.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng khung phân tích sang các giai đoạn thị trường mới hơn sau năm 2015 và so sánh theo các chu kỳ kinh tế khác nhau.
• Nghiên cứu sâu hơn các phân khúc doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc doanh nghiệp chưa niêm yết bằng các chỉ báo rủi ro kế toán kết hợp dữ liệu phi tài chính.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản trị Kinh doanh, Tài chính - Ngân hàng: Tham khảo quy trình xây dựng mô hình phương trình cấu trúc (SEM/GSEM) cho dữ liệu bảng, phương pháp đo lường chỉ số Entropy theo chuẩn phân ngành GICS, và kỹ thuật tính toán xác suất phá sản theo Merton-KMV.
• Nhà quản trị cấp cao và Giám đốc Tài chính (CFO): Tham khảo cơ sở thực nghiệm để hoạch định chiến lược đa dạng hóa ngành nghề, phân bổ ngân sách đầu tư tài sản cố định/tài sản kinh doanh và tái cấu trúc nguồn vốn tài trợ.
• Chuyên viên phân tích đầu tư: Sử dụng khung đánh giá tác động kết hợp giữa hiệu quả (ROE) và rủi ro vỡ nợ khi phân tích các tập đoàn đa ngành niêm yết.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình Merton-KMV được luận án ứng dụng để đo lường rủi ro phá sản như thế nào?

Luận án sử dụng mô hình Merton-KMV để xác định xác suất phá sản của doanh nghiệp dựa trên lý thuyết định giá quyền chọn. Giá trị vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp được xem như một quyền chọn mua đối với tổng tài sản của công ty với giá thực hiện bằng giá trị danh nghĩa của các khoản nợ phải trả. Luận án tính toán độ biến động giá trị tài sản, khoảng cách đến điểm phá sản (Distance to Default - DD) dựa trên điểm phá sản (Dpt - xác định bằng tổng nợ ngắn hạn cộng 50% nợ dài hạn), từ đó quy đổi thành xác suất phá sản trong vòng 1 năm (Expected Default Frequency - EDF).

Sự khác biệt cơ bản giữa tác động của đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan và không liên quan trong luận án là gì?

Đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan (RB_DIV) phát huy tính kinh tế theo quy mô và chia sẻ nguồn lực, mang lại tác động dương có ý nghĩa thống kê tới tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), nhưng đồng thời làm gia tăng mức độ rủi ro phá sản (RISK) do gắn kết chặt chẽ với chu kỳ của nhóm ngành liên quan. Ngược lại, đa dạng hóa kinh doanh ngành không liên quan (UB_DIV) làm giảm hiệu quả hoạt động (ROE) do phát sinh chi phí đại diện và chi phí quản lý phức tạp, nhưng lại đóng vai trò phân tán và làm giảm rủi ro phá sản tổng thể của doanh nghiệp.

Đa dạng hóa đầu tư tài sản tác động gián tiếp tới hiệu quả và rủi ro qua cơ chế nào?

Đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan (RA_DIV) không tác động trực tiếp ngay tới hiệu quả mà tác động thông qua biến trung gian là đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan (RB_DIV). Việc phân bổ tài sản vào các cơ sở vật chất, công nghệ thuộc ngành liên quan tạo nền tảng để doanh nghiệp mở rộng danh mục sản phẩm kinh doanh liên quan, từ đó gián tiếp thúc đẩy ROE và tác động tới rủi ro phá sản.

Đa dạng hóa nguồn tài trợ vốn chủ sở hữu và nguồn tài trợ nợ thể hiện vai trò khác nhau ra sao?

Đa dạng hóa nguồn vốn chủ sở hữu (O_DIV) tác động làm giảm rủi ro phá sản (thông qua biến trung gian là đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành không liên quan UA_DIV) và không có tác động đáng kể tới ROE. Trong khi đó, đa dạng hóa nguồn tài trợ nợ (D_DIV) có xu hướng thúc đẩy doanh nghiệp thực hiện đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan (RA_DIV), qua đó làm gia tăng cả hiệu quả sinh lời ROE lẫn rủi ro phá sản của tổ chức.

Vì sao luận án áp dụng phương pháp SEM thay cho các mô hình hồi quy đơn biến OLS truyền thống?

Phương pháp mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) và cấu trúc tổng quát (GSEM) cho phép ước lượng đồng thời hệ phương trình gồm nhiều biến phụ thuộc (ROE và RISK), đồng thời kiểm định các chuỗi tác động trực tiếp và gián tiếp thông qua biến trung gian trong cùng một hệ thống phân tích. Kiểm định Breusch-Pagan và kiểm định Wald trong luận án đã xác nhận phần dư của các phương trình có sự tương quan, chứng minh tính phù hợp vượt trội của việc ước lượng hệ phương trình cấu trúc so với hồi quy OLS độc lập từng phương trình.

Kết luận

Luận án của tác giả Vũ Hữu Thành đã hệ thống hóa và kiểm chứng thực nghiệm mối quan hệ giữa ba hình thức đa dạng hóa (kinh doanh, đầu tư tài sản, nguồn tài trợ) với hiệu quả hoạt động và rủi ro phá sản của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2008 – 2015. Bằng việc tích hợp kỹ thuật phân tích cấu trúc SEM/GSEM với phương pháp đo lường rủi ro phá sản Merton-KMV và phân loại ngành GICS, công trình đã làm rõ cơ chế truyền dẫn qua các biến trung gian giữa quyết định tài trợ, quyết định đầu tư và hoạt động kinh doanh thị trường. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm phục vụ việc hoạch định chiến lược tái cấu trúc danh mục kinh doanh và quản trị rủi ro tài chính trong doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Vấn đề nghiên cứu Đa dạng hóa được coi là một trong những hoạt động mang tính chiến lược của doanh nghiệp (Ramanujam và Varadarajan, 1989) và có ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều mặt của doanh nghiệp, đặc biệt là tác động tới hiệu quả và rủi ro. Trong lý thuyết về tổ chức công nghiệp (Industrial organization – IO theory), hiệu quả của doanh nghiệp được coi là yếu tố kết quả đầu ra và có mối liên hệ tuyến tính với cấu trúc thị trường theo khung phân tích S – C – P (Weiss, 1979). Khung phân tích S – C – P (structure-conduct- performance paradigm) mô tả cơ cấu của thị trường sẽ quyết định hành vi của các doanh nghiệp và tiếp theo đó hành vi của các doanh nghiệp sẽ quyết định hiệu quả kinh doanh (McWilliams và Smart, 1993).

Doanh nghiệp có thể cấu trúc thị trường mà mình tham gia theo nhiều cách khác nhau: mở rộng quy mô hiện có, tạo ra sản phẩm khác biệt, mua bán và sáp nhập, hay đa dạng hóa … (McWilliams và Smart, 1993). Khung S – C – P đã được tích hợp trong lý thuyết về quản trị chiến lược (Jemison, 1981) để mô tả tác động của các hoạt động mang tính chiến lược như hoạt động lập kế hoạch chiến lược, tạo lập nhóm kinh doanh chiến lược, mua bán và sáp nhập, đa dạng hóa,…tới mức độ tạo rào cản thị trường hoặc mức độ hiệu quả của doanh nghiệp (McWilliams và Smart, 1993). Như vậy xuất phát từ lý thuyết tổ chức công nghiệp, đa dạng hóa được coi là một thành phần của hoạt động quản trị chiến lược và thành phần này có những tác động quan trọng tới hiệu quả của doanh nghiệp. Tuy nhiên, đa dạng hóa vốn là con dao hai lưỡi, nó có thể phá hủy hoặc gia tăng hiệu quả và nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh nhận định trên (Palich và ctg, 2000).

Bên cạnh hiệu quả, rủi ro cũng là một biến số được đặc biệt quan tâm trong quản trị chiến lược của doanh nghiệp. Mối liên hệ giữa đa dạng hóa và rủi ro đã sớm được quan tâm bởi Bettis và Hall (1982) và từ đó hình thành nên một hướng nghiên cứu cho tới ngày nay. Tác động của đa dạng hóa tới rủi ro cũng khá phức tạp. Tính phức tạp này 2 là do sự đa dạng về loại hình đa dạng hóa của doanh nghiệp, từng loại hình đa dạng hóa lại được phân chia thành các loại hình đa dạng hóa cấp thấp hơn căn cứ vào các đặc điểm phân chia khác nhau.

Các loại hình đa dạng hóa ở cấp thấp hơn lại có chiều hướng tác động khác biệt nhau tới rủi ro và chính bản thân từng loại hình đa dạng hóa này có thể có những mối liên hệ nhất định với nhau. Ví dụ, trong doanh nghiệp, đa dạng hóa kinh doanh được chia thành hai loại hình đa dạng có đặc điểm khác biệt nhau là đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan và đa dạng hóa kinh doanh ngành không liên quan. Đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan có thể làm gia tăng hiệu quả (Palich và ctg, 2000) nhưng đồng thời cũng làm gia tăng rủi ro đặc thù (Bettis và Hall, 1982). Trong khi đó, đa dạng hóa ngành không liên quan có tác động ngược lại.

Căn cứ vào việc tìm hiểu các nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa tới hiệu quả và rủi ro phá sản, luận án phát hiện ba vấn đề như sau: Thứ nhất, việc nghiên cứu tác động của đa dạng hóa kinh doanh mà cụ thể là đa dạng hóa kinh doanh ở ngành có liên quan và ngành không liên quan tới hiệu quả là rất phổ biến trên thế giới nhưng tại một môi trường như thị trường chứng khoán Việt Nam thì chưa xuất hiện nghiên cứu nào tính tới thời điểm năm 2015 theo như khả năng tìm hiểu của luận án. Tới năm 2016, xuất hiện nghiên cứu của Santarelli và Tran (2016) về chiến lược đa dạng hóa tới hiệu quả của doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu đã sử dụng dữ liệu của Tổng cục Thống kê, đo lường mức độ đa dạng hóa kinh doanh tổng thể và ước lượng mức độ tác động của biến số này tới hiệu quả của doanh nghiệp. Nghiên cứu chưa thực hiện ước lượng tác động của các loại hình đa dạng hóa thành phần, mà cụ thể là đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan và đa dạng hóa ngành không liên quan tới hiệu quả của doanh nghiệp.

Theo Palichvà ctg (2000) và Benito-Osorio và ctg (2012), đa dạng hóa ngành có liên quan và đa dạng hóa kinh doanh ngành không liên quan tới ngành kinh doanh chính có chiều hướng tác động khác biệt nhau tới hiệu quả của doanh nghiệp do đặc điểm khác biệt của hai loại hình đa dạng hóa. Vì vậy, khi gộp chung hai 3 loại hình đa dạng hóa này thành đa dạng hóa kinh doanh tổng thể để từ đó tìm hiểu tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả sẽ khó có thể giúp cho doanh nghiệp lựa chọn loại hình đa dạng hóa nào là phù hợp với hoạt động của doanh nghiệp. Trên thực tiễn hoạt động, doanh nghiệp cần quyết định theo đuổi loại hình đa dạng hóa nào (đa dạng hóa ngành kinh doanh có liên quan, đa dạng hóa ngành kinh doanh không liên quan, đa dạng hóa theo địa lý, đa dạng hóa quốc tế, …) hơn là theo đuổi mức độ đa dạng hóa nói chung. Thứ hai, tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới rủi ro mà đặc biệt là rủi ro phá sản vốn ít được nghiên cứu trên thực nghiệm, luận án chỉ thống kê được khoảng 17 nghiên cứu tính cho tới thời điểm 2016.

Hơn nữa, biến số rủi ro phá sản chủ yếu được đo lường bởi chỉ số Atman Z – Score, một chỉ số đo lường chỉ phù hợp cho thị trường Mỹ mà có thể không phù hợp với một thị trường mới nổi như của Việt Nam. Thứ ba, việc nghiên cứu tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả và rủi ro phá sản thường được tiến hành riêng lẻ trong từng mô hình nghiên cứu riêng biệt mà không thực hiện đồng thời trong cùng một mô hình nghiên cứu thực nghiệm. Để giải quyết ba vấn đề nêu trên, luận án thực hiện chủ đề nghiên cứu đầu tiên với tiêu đề là “Tác động của đa dạng hóa kinh doanh tới hiệu quả và rủi ro”. Trong chủ đề nghiên cứu này, đề tài sẽ tìm hiểu tác động của đa dạng hóa kinh doanh dưới hai hình thức là đa dạng hóa kinh doanh ngành có liên quan và đa dạng hóa kinh doanh ngành không liên quan tới hiệu quả và rủi ro phá sản trong cùng một mô hình cấu trúc tuyến tính SEM.

Thêm vào đó, biến số hiệu quả của doanh nghiệp sẽ được nhìn nhận dưới góc độ của cổ đông và được đo lường bằng chỉ số ROE (lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu), biến số rủi ro phá sản được đo lường theo mô hình MKV (mô hình xác suất phá sản - probability of default). Việc sử dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và đo lường rủi ro phá sản theo mô hình MKV có thể được coi là điểm mới của luận án. 4 Thứ tư, nhận thấy đa dạng hóa có thể được nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau khi đặt trong mối liên hệ với hiệu quả và rủi ro của doanh nghiệp. Đa dạng hóa có thể được nhìn nhận ở góc độ đa dạng hóa công ty (Asoft, 1957), đa dạng hóa sản phẩm (Rumelt, 1974), đa dạng hóa địa lý (Stopford và Wells, 1972; Daniels và Bracker, 1989; và Sullivan, 1994), đa dạng hóa sáp nhập (Morck và ctg, 1990), và thời gian gần đây là đa dạng hóa khách hàng (Hsu và Liu, 2008).

Trong đó, loại hình đa dạng hóa sản phẩm được nghiên cứu sớm nhất và phổ biến nhất. Các loại hình đa dạng hóa vừa nêu thường được gọi chung là đa dạng hóa kinh doanh (business diversification) vì các hình thức này đều hướng tới hoạt động kinh doanh trên thị trường của doanh nghiệp. Tuy nhiên, có những hình thức đa dạng hóa khác diễn ra ở môi trường bên trong của doanh nghiệp như là đa dạng hóa nguồn tài trợ hay đa dạng hóa đầu tư tài sản vẫn chưa được tìm hiểu. Ba loại đa dạng hóa là đa dạng hóa nguồn tài trợ, đa dạng hóa đầu tư tài sản, và đa dạng hóa kinh doanh có thể có mối liên hệ nhất định với nhau đặt trong bối cảnh ra quyết định quản trị tài chính của doanh nghiệp.

Cụ thể, đa dạng hóa nguồn tài trợ tác động tới đa dạng hóa đầu tư tài sản và đa dạng hóa đầu tư tài sản tác động tới đa dạng hóa kinh doanh. Thêm vào đó, đa dạng hóa đầu tư tài sản và đa dạng hóa nguồn tài trợ cũng có thể tác động tới hiệu quả và rủi ro nếu căn cứ vào các lý thuyết như “Giả thuyết đào thoát” (Escape hypothesis) của Rumelt (1974, 1984), lý thuyết về quan điểm phát triển dựa vào nguồn lực – RBV của Wernerfelt (1984) và Barney (1991), hay lý thuyết cấu trúc vốn của Modilligani và Miler (1958) và Myers (1977), lý thuyết người đại diện hoặc lý thuyết dòng tiền tự do của Jensen (1986). Nếu những điều nêu trên diễn ra thì có hai câu hỏi đặt ra: thứ nhất, liệu thực sự có sự tác động trên thực nghiệm của biến số đa dạng hóa đầu tư tài sản tới hiệu quả và rủi ro phá sản thông qua biến số trung gian là đa dạng hóa kinh doanh hay không? Và thứ hai, liệu có tồn tại tác động trên thực nghiệm của biến số đa dạng hóa tài trợ tới hiệu quả và rủi ro phá sản thông qua biến số trung gian là đa dạng hóa đầu tư hay không? 5 Để trả lời hai câu hỏi vừa nêu, luận án tiếp tục thực hiện hai chủ đề nghiên cứu tiếp theo. Chủ đề nghiên cứu thứ hai có tên gọi là “Tác động của đa dạng hóa đầu tư tài sản tới đa dạng hóa kinh doanh, hiệu quả và rủi ro” và chủ đề nghiên cứu thứ ba được đặt tên là “Tác động của đa dạng hóa nguồn tài trợ tới đa dạng hóa đầu tư tài sản, hiệu quả và rủi ro”.

Tại chủ đề nghiên cứu thứ hai, luận án sẽ phân tích đa dạng hóa đầu tư tài sản thành hai thành phần nhỏ hơn là đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành có liên quan và đa dạng hóa đầu tư tài sản ngành không liên quan. Đồng thời luận án xây dựng mối liên hệ lý thuyết giữa các biến số này tới đa dạng hóa kinh doanh, hiệu quả và rủi ro phá sản.