Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc

Khóa luận tốt nghiệp: Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc giai đoạn 2020 - 2024

• Tác giả: Vũ Yến Linh
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Huyền Trang
• Trường học: Học viện Chính sách và Phát triển
• Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đề tài "Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc" được thực hiện bởi sinh viên Vũ Yến Linh (Lớp KTĐN13, Khóa 13, Ngành Kinh tế Quốc tế, Chuyên ngành Kinh tế Đối ngoại - Học viện Chính sách và Phát triển) dưới sự hướng dẫn của ThS. Phạm Huyền Trang vào năm 2025.

Thủy sản luôn giữ vị trí là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của Việt Nam, đóng góp tỷ trọng lớn vào kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động và thúc đẩy kinh tế - xã hội khu vực ven biển. Cùng với các thị trường truyền thống như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản, Trung Quốc đã trở thành một trong những đối tác nhập khẩu hàng đầu với tốc độ tăng trưởng nhanh, quy mô thị trường trên 1,4 tỷ dân và nhu cầu tiêu thụ đa dạng đối với các mặt hàng cá tra, tôm và hải sản chế biến.

Tuy nhiên, giai đoạn 2020–2024 ghi nhận những biến động phức tạp tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Trung Quốc:

• Đại dịch COVID-19 với chính sách "Zero-COVID" kéo dài của Trung Quốc đã áp dụng quy trình kiểm soát biên giới nghiêm ngặt, xét nghiệm virus trên bao bì thực phẩm đông lạnh và tạm dừng thông quan tại nhiều cửa khẩu phía Bắc, gây gián đoạn logistics và gia tăng chi phí lưu kho bãi.
• Trung Quốc ban hành và thực thi Lệnh 248 (quy định về đăng ký doanh nghiệp sản xuất thực phẩm nước ngoài) và Lệnh 249 (biện pháp quản lý an toàn thực phẩm xuất nhập khẩu), có hiệu lực từ đầu năm 2022. Các rào cản kỹ thuật này đòi hỏi doanh nghiệp phải chuyển đổi mạnh mẽ từ phương thức xuất khẩu tiểu ngạch tự phát sang hình thức thương mại chính ngạch minh bạch, đáp ứng chuẩn mực về vùng nuôi, hồ sơ đăng ký điện tử và kiểm soát chất lượng.
• Áp lực cạnh tranh gay gắt từ các cường quốc xuất khẩu thủy sản khác như Ecuador (về tôm thẻ chân trắng), Ấn Độ và Nga (về cá đông lạnh) tại thị trường Trung Quốc, cùng với sự biến động về giá và chi phí logistics đường bộ lẫn đường biển.

Trước bối cảnh đó, khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động xuất khẩu, xuất khẩu thủy sản và tổng kết kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia xuất khẩu thủy sản lớn sang Trung Quốc (Ecuador, Ấn Độ).
2. Phân tích, đánh giá thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc giai đoạn 2020–2024 thông qua quy mô kim ngạch, cơ cấu mặt hàng, các nhân tố ảnh hưởng và việc tuân thủ hàng rào kỹ thuật.
3. Nhận diện các cơ hội, thách thức và đề xuất hệ thống giải pháp đối với Nhà nước và doanh nghiệp nhằm thúc đẩy hoạt động xuất khẩu thủy sản sang thị trường Trung Quốc giai đoạn 2025–2030.

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về không gian: Hoạt động thương mại thủy sản giữa Việt Nam và Trung Quốc, có đặt trong mối tương quan so sánh với các thị trường nhập khẩu lớn khác (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc) và các đối thủ cạnh tranh chính.
  • Về thời gian: Dữ liệu thực trạng tập trung giai đoạn 2020–2024; các giải pháp và định hướng được xây dựng cho giai đoạn 2025–2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nội dung dựa trên nền tảng lý luận thương mại quốc tế và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan:

• Cơ sở lý luận và pháp lý:

  • Khái niệm xuất khẩu theo quy định tại Điều 28, Khoản 1, Luật Thương mại năm 2005; định nghĩa của Liên Hợp Quốc (1998); các lý thuyết thương mại cổ điển về lợi thế so sánh và lợi thế tuyệt đối của Adam Smith (1776) và David Ricardo (1817).
  • Phân loại 7 hình thức xuất khẩu theo Giáo trình Kinh doanh quốc tế (Đại học Thương mại, 2021), bao gồm: xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu gián tiếp (ủy thác), buôn bán đối lưu, gia công quốc tế, xuất khẩu tại chỗ, tái xuất khẩu (tạm nhập tái xuất) và xuất khẩu theo nghị định thư.
  • Khái niệm, đặc điểm sinh học và tính chất thời vụ của mặt hàng thủy sản theo Luật Thủy sản năm 2017; các tiêu chí phân loại thủy sản theo nguồn gốc (khai thác, nuôi trồng), theo đặc điểm sinh học (giáp xác, nhuyễn thể thân mềm, nhuyễn thể hai mảnh vỏ, rong tảo), theo mức độ chế biến (tươi sống, đông lạnh, chế biến sâu, giá trị gia tăng) và môi trường sống (nước mặn, nước lợ, nước ngọt).
  • Hệ thống quy chuẩn và chính sách thương mại của Trung Quốc: Lệnh 248 và Lệnh 249 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC); Luật thuế quan mới của Trung Quốc (thông qua ngày 26/4/2024, có hiệu lực từ ngày 01/12/2024); Dự thảo sửa đổi Lệnh 248 (trưng cầu ý kiến từ ngày 03/01/2025 đến ngày 19/02/2025); các tiêu chuẩn quản lý chất lượng quốc tế gồm HACCP, ISO, BAP, ASC và quy định kiểm soát nhiệt độ bảo quản lạnh (-18°C).

• Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp so sánh: Đối chiếu các chuỗi số liệu về kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, tỷ trọng mặt hàng qua các năm từ 2020 đến 2024; so sánh tương quan năng lực cạnh tranh, chi phí sản xuất và logistics của Việt Nam với các đối thủ trực tiếp như Ecuador, Ấn Độ, Thái Lan và Indonesia.
  • Phương pháp thống kê - tổng hợp: Thu thập, xử lý và hệ thống hóa dữ liệu thứ cấp định lượng liên quan đến kim ngạch xuất nhập khẩu thủy sản, cơ cấu thị trường, khối lượng hàng hóa thông quan và các trường hợp bị cảnh báo chất lượng.
  • Phương pháp logic và phân tích: Kết hợp phân tích lý luận kinh tế đối ngoại với thực tiễn điều hành chính sách biên mậu để xác định nguyên nhân của các biến động xuất khẩu và làm cơ sở xây dựng giải pháp.

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu được trích xuất từ các cơ quan quản lý và tổ chức uy tín, bao gồm Tổng cục Hải quan Việt Nam, Tổng cục Thống kê Việt Nam, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Báo cáo thương mại Trung Quốc, Ngân hàng Thế giới (World Bank), Tổng cục Thống kê Trung Quốc, China Briefing, Trade Data Monitor, LLC và VIETNAMEXPORTDATA.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xuất khẩu thủy sản

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm, đặc điểm và vai trò của xuất khẩu đối với nền kinh tế toàn cầu, kinh tế quốc gia và từng doanh nghiệp. Tác giả phân tích cụ thể 7 hình thức xuất khẩu ngoại thương, chỉ ra ưu điểm và hạn chế của từng phương thức khi áp dụng vào lĩnh vực thủy sản. Về mặt kinh tế - xã hội, xuất khẩu thủy sản đóng vai trò gia tăng dự trữ ngoại hối, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp nông thôn, tạo việc làm và xóa đói giảm nghèo cho cộng đồng dân cư ven biển, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp bách về bảo vệ môi trường, kiểm soát dịch bệnh và chống khai thác quá mức.

Chương này phân tích các nhóm nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu thủy sản, chia thành:

• Yếu tố bên ngoài: Thị hiếu tiêu dùng, chính sách thương mại và hàng rào phi thuế quan của quốc gia nhập khẩu, mức độ cạnh tranh quốc tế, biến động kinh tế và thu nhập của người dân thị trường đích.
• Yếu tố bên trong: Điều kiện tự nhiên - vị trí địa lý, chính sách hỗ trợ của Nhà nước, điều kiện các yếu tố sản xuất (công nghệ, con giống, thức ăn, logistics), giá thành sản xuất và chất lượng an toàn vệ sinh thực phẩm.

Về kinh nghiệm quốc tế, chương 1 nghiên cứu mô hình xuất khẩu thủy sản của Ecuador và Ấn Độ sang thị trường Trung Quốc:

• Ecuador: Chiếm 50–55% tổng lượng tôm nhập khẩu của Trung Quốc giai đoạn 2019–2023 nhờ phát triển các vùng nuôi tôm quy mô lớn (50–200 ha/trang trại), 90% cơ sở nuôi đạt chuẩn BAP và ASC. Quốc gia này thiết lập các tuyến tàu lạnh trực tiếp từ cảng Guayaquil sang Thượng Hải và Ninh Ba với thời gian vận chuyển ngắn (30–32 ngày), đồng thời chủ động hợp tác với các sàn thương mại điện tử và chuỗi phân phối bán lẻ lớn của Trung Quốc như Hema Fresh (Alibaba).
• Ấn Độ: Duy trì vị trí top 3 nguồn cung tôm lớn nhất cho Trung Quốc với kim ngạch 600–900 triệu USD/năm thông qua mô hình chuỗi giá trị tích hợp khép kín (do các tập đoàn như Avanti Feeds, Devi Seafoods dẫn dắt), triển khai Chương trình Giám sát Quốc gia về Dịch bệnh Động vật Thủy sản (NSPAAD) và đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm tôm chế biến sâu (PTO, PD, PUD, tôm tẩm bột).

Từ đó, tác giả rút ra các bài học cho Việt Nam về chuẩn hóa quy trình vùng nuôi, truy xuất nguồn gốc, tối ưu hóa chi phí sản xuất, kiểm soát dịch bệnh, đa dạng hóa sản phẩm giá trị gia tăng, nâng cấp chuỗi logistics lạnh và đổi mới kênh phân phối hiện đại.

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Trung Quốc

Chương 2 cung cấp bức tranh toàn diện về tình hình xuất khẩu thủy sản Việt Nam giai đoạn 2020–2024, phân tích sâu các đặc điểm thị trường Trung Quốc và thực trạng xuất khẩu sang đối tác này.

Khái quát thị trường thủy sản Việt Nam: Tốc độ tăng trưởng và tỷ trọng của ngành thủy sản trong tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam có sự biến động mang tính chu kỳ: năm 2022 tỷ trọng đạt 2,90%; năm 2023 tốc độ tăng trưởng kim ngạch thủy sản giảm mạnh -17,60%, tỷ trọng hạ xuống 2,50%; năm 2024 kim ngạch phục hồi với mức tăng trưởng 12,10%, nhưng tỷ trọng trong tổng xuất khẩu cả nước tiếp tục giảm nhẹ xuống mức 2,30%.

Thứ hạng	Mặt hàng thủy sản	Kim ngạch năm 2024 (tỷ USD)	Thị trường xuất khẩu chính
1	Tôm (tôm chân trắng, tôm sú, tôm hùm)	4,00	Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, EU, Hàn Quốc
2	Cá tra	2,00	Trung Quốc, Hoa Kỳ, Brazil, Mexico, EU
3	Cá ngừ	1,00	Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Israel
4	Các loại cá biển khác	1,00	Nhật Bản, EU, Hoa Kỳ, Hàn Quốc
5	Mực và bạch tuộc	0,66	Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản
6	Cua và các loài giáp xác khác	0,34	Trung Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ
7	Động vật có vỏ (Ngao, Trai, Sò điệp)	0,22	EU, Nhật Bản, Hàn Quốc

Vị thế của thị trường Trung Quốc trong cơ cấu xuất khẩu thủy sản Việt Nam: So sánh dữ liệu kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang các thị trường chính giai đoạn 2020–2024 cho thấy Trung Quốc là thị trường có biên độ dao động mạnh nhất, phản ánh rõ nét tác động từ các biện pháp phòng dịch và rào cản kỹ thuật.

Thị trường	2020	2021	2022	2023	2024
Trung Quốc	1,710	1,143	1,800	1,300	1,900
Hoa Kỳ	1,621	2,049	2,100	1,300	1,800
Nhật Bản	1,422	1,326	1,579	1,200	1,500
EU	0,900	1,010	1,300	0,900	1,000
Hàn Quốc	0,769	0,808	0,900	0,636	0,800

(Đơn vị: tỷ USD; Nguồn: Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam – VASEP)

Đặc điểm thị trường và quy mô nhập khẩu của Trung Quốc: Quy mô nền kinh tế Trung Quốc năm 2024 ghi nhận GDP đạt 134.908,4 tỷ NDT (tương đương 18.275,36 tỷ USD, tăng 5% so với cùng kỳ năm trước). Mức tiêu thụ thủy sản bình quân đầu người tại Trung Quốc năm 2022 đạt 34,27 kg/người/năm (dự báo tăng lên 40–45 kg/người/năm).

Năm 2023, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 4,6 triệu tấn thủy sản, trị giá hơn 18,8 tỷ USD. Bước sang năm 2024, tổng lượng thủy sản nhập khẩu đạt 4,4 triệu tấn, trị giá 17,7 tỷ USD (giảm 3,8% về lượng và 5,5% về giá trị so với năm 2023). Trong đó:

• Cá đông lạnh (Mã HS 0303) chiếm 53,6% tổng khối lượng nhập khẩu với gần 2,38 triệu tấn (Nga cung cấp 42,4%, Hoa Kỳ chiếm 9,1%).
• Động vật giáp xác (Mã HS 0306) đạt 1,19 triệu tấn (Ecuador, Ấn Độ và Canada chiếm 73,9% thị phần).
• Động vật thân mềm đạt 0,44 triệu tấn.

Về khối lượng cung cấp thủy sản vào Trung Quốc năm 2024: Nga đứng đầu với 1,11 triệu tấn; Ecuador xếp thứ hai với 0,70 triệu tấn; Việt Nam giữ vị trí thứ ba với 0,33 triệu tấn; tiếp theo là Ấn Độ với 0,32 triệu tấn; Indonesia và Hoa Kỳ cùng đạt 0,28 triệu tấn.

Tình hình tuân thủ quy định kỹ thuật của Trung Quốc:

• Lệnh 248 và Lệnh 249: Tính đến cuối năm 2023, hơn 800 doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đã được GACC phê duyệt mã số xuất khẩu. Tuy nhiên, trong năm 2023, GACC đã tạm ngừng nhập khẩu đối với 9 doanh nghiệp Việt Nam do vi phạm quy định đăng ký hoặc chậm cập nhật thông tin (thời gian tạm treo mã số kéo dài từ 3 đến 12 tháng).
• Về an toàn thực phẩm và kiểm dịch: Giai đoạn 2022–2023, Trung Quốc từ chối hơn 60 lô hàng thủy sản Việt Nam do phát hiện tồn dư hóa chất, kháng sinh cấm (Chloramphenicol, Malachite Green, Nitrofurans) hoặc không đạt chỉ tiêu vi sinh.
• Về bao bì và truy xuất nguồn gốc: Năm 2023, Hải quan Trung Quốc cảnh báo hơn 20 lô hàng thủy sản Việt Nam do lỗi nhãn mác (thiếu thông tin nhà sản xuất, sai định dạng tiếng Trung). Tính đến cuối năm 2024, trên 70% vùng nuôi tôm xuất khẩu sang Trung Quốc đã áp dụng nhật ký điện tử và cấp mã số vùng nuôi.
• Về nhiệt độ bảo quản lạnh: Năm 2023 ghi nhận hơn 15 lô hàng tôm và cá tra của Việt Nam bị kiểm tra do không đảm bảo nhiệt độ duy trì ổn định ở mức -18°C hoặc thấp hơn trong quá trình vận tải.

Chương 3: Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc

Chương 3 xây dựng định hướng chiến lược cho giai đoạn 2025–2030, nhận diện cơ hội từ sức mua lớn của tầng lớp trung lưu Trung Quốc, xu hướng mua sắm thủy sản qua thương mại điện tử (hơn 60% người tiêu dùng dưới 35 tuổi mua qua Tmall, JD, Pinduoduo) và các ưu đãi thuế quan. Đồng thời, tác giả chỉ ra các thách thức lớn như Luật thuế quan mới của Trung Quốc (có hiệu lực từ 01/12/2024), Dự thảo sửa đổi Lệnh 248 của GACC (bổ sung quy định kiểm tra, xác minh khắt khe hệ thống an toàn thực phẩm) và cạnh tranh chi phí nuôi tôm với Ecuador, Ấn Độ.

Khóa luận đề xuất hai nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Giải pháp từ phía Nhà nước:

   • Hoàn thiện thể chế quản lý vùng nuôi và cơ sở chế biến: Nâng cao trách nhiệm của cơ quan thẩm quyền trong việc xác minh hồ sơ đăng ký doanh nghiệp theo Lệnh 248 và dự thảo sửa đổi; tăng cường giám sát dư lượng kháng sinh và cấp mã số vùng nuôi đạt chuẩn quốc tế.
   • Thúc đẩy đàm phán thương mại song phương: Làm việc trực tiếp với GACC nhằm tháo gỡ các vướng mắc về kiểm dịch, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ mở rộng danh mục sản phẩm thủy sản xuất khẩu chính ngạch và xử lý kịp thời các cảnh báo kỹ thuật.
   • Phát triển hạ tầng logistics và thương mại biên giới: Đầu tư hệ thống kho lạnh chuyên dụng tại các cửa khẩu phía Bắc (Lạng Sơn, Quảng Ninh, Lào Cai) và nâng cấp cảng biển nhằm giảm thiểu ách tắc, duy trì chuỗi bảo quản lạnh -18°C và rút ngắn thời gian thông quan.
   • Tăng cường công tác thông tin thị trường: Phổ biến kịp thời các thay đổi pháp lý từ phía Trung Quốc (Luật thuế quan 2024, dự thảo sửa đổi Lệnh 248) để doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

2. Giải pháp từ phía doanh nghiệp:

   • Chuẩn hóa quy trình nuôi trồng và chế biến: Áp dụng các tiêu chuẩn quản trị chất lượng quốc tế (HACCP, BAP, ASC) trên diện rộng, kiểm soát triệt để dư lượng kháng sinh, mầm bệnh thủy sản ngay từ khâu con giống và môi trường nước.
   • Minh bạch truy xuất nguồn gốc: Ứng dụng công nghệ số, sử dụng mã QR truy xuất chuỗi cung ứng, ghi chép nhật ký điện tử và chuẩn hóa bao bì, nhãn mác hoàn toàn bằng tiếng Trung theo đúng mẫu quy định của GACC.
   • Tối ưu hóa chi phí sản xuất: Nhân rộng các mô hình liên kết hợp tác xã, liên kết chuỗi giữa nông dân và nhà máy chế biến để giảm chi phí trung gian, nâng cao năng lực cạnh tranh giá thành trước tôm Ecuador và Ấn Độ.
   • Cơ cấu lại sản phẩm và mở rộng kênh tiếp cận: Đẩy mạnh các mặt hàng chế biến sâu (tôm bóc vỏ bỏ đầu PTO, PD, PUD, tôm tẩm bột, cá tra fillet cắt miếng tiện lợi); kết nối trực tiếp với các hệ thống phân phối hiện đại, chuỗi bán lẻ, sàn thương mại điện tử Trung Quốc và tham gia đều đặn các hội chợ quốc tế chuyên ngành tại Thượng Hải, Quảng Châu và Thanh Đảo.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:

  • Khóa luận làm rõ bức tranh phục hồi xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Trung Quốc qua số liệu thực chứng: sau khi sụt giảm xuống mức đáy 1,143 tỷ USD vào năm 2021 do ảnh hưởng của chính sách phòng dịch, kim ngạch xuất khẩu đã tăng trưởng trở lại và đạt mốc 1,9 tỷ USD vào năm 2024, đưa Trung Quốc trở thành thị trường xuất khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam trong năm này (vượt qua Hoa Kỳ đạt 1,8 tỷ USD).
  • Xác định vị thế cung ứng của Việt Nam trên thị trường thủy sản Trung Quốc: Năm 2024, Việt Nam đứng thứ 3 về khối lượng xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc với 0,33 triệu tấn, đứng sau Nga (1,11 triệu tấn) và Ecuador (0,70 triệu tấn), đồng thời vượt qua Ấn Độ (0,32 triệu tấn), Indonesia và Hoa Kỳ (0,28 triệu tấn).
  • Tổng hợp các dữ liệu thực tế về rào cản kỹ thuật: Phản ánh tính đến cuối năm 2023 có hơn 800 doanh nghiệp Việt Nam được GACC phê duyệt; chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến việc 9 doanh nghiệp bị tạm ngừng xuất khẩu năm 2023, hơn 60 lô hàng bị từ chối do dư lượng hóa chất giai đoạn 2022–2023, hơn 20 lô hàng bị cảnh báo nhãn mác và hơn 15 lô hàng vi phạm nhiệt độ bảo quản lạnh (-18°C). Đồng thời ghi nhận tỷ lệ trên 70% vùng nuôi tôm xuất khẩu sang Trung Quốc đạt mã số và nhật ký điện tử vào cuối năm 2024.

• Đóng góp mới của tác giả:

  • Cập nhật toàn diện hệ thống số liệu kim ngạch và biến động thương mại giai đoạn 2020–2024, khắc phục hạn chế của các đề tài trước đây vốn chỉ dừng lại ở số liệu trước năm 2020 hoặc giai đoạn đầu đại dịch.
  • Phân tích có hệ thống tác động của các văn bản pháp luật mới ban hành của Trung Quốc, bao gồm Lệnh 248, Lệnh 249, Luật thuế quan mới (thông qua ngày 26/4/2024, hiệu lực từ ngày 01/12/2024) và Dự thảo sửa đổi Lệnh 248 (đầu năm 2025).
  • Đúc kết các bài học kinh nghiệm cụ thể từ mô hình trang trại quy mô lớn của Ecuador và chuỗi giá trị tích hợp của Ấn Độ để đưa ra khuyến nghị thực tiễn cho ngành thủy sản Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:

  • Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các nguồn dữ liệu thống kê thứ cấp tổng hợp từ các cơ quan hải quan, hiệp hội ngành hàng và cơ sở dữ liệu quốc tế; chưa thực hiện được các đợt khảo sát điều tra xã hội học định lượng trực tiếp tại mẫu doanh nghiệp chế biến xuất khẩu cụ thể.
  • Chưa phân tích chi tiết biến động cơ cấu chi phí vận tải phát sinh theo từng tháng tại các cặp cửa khẩu đường bộ biên giới Việt - Trung trong giai đoạn cao điểm dịch bệnh.

• Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Tiếp tục theo dõi và đánh giá tác động định lượng của Luật thuế quan mới của Trung Quốc (áp dụng từ tháng 12/2024) và việc thực thi chính thức Dự thảo sửa đổi Lệnh 248 của GACC trong các năm 2025–2026.
  • Nghiên cứu khảo sát chuyên sâu về chi phí tuân thủ rào cản kỹ thuật của các nhóm doanh nghiệp thủy sản vừa và nhỏ tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu chuyên khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học các ngành Kinh tế Quốc tế, Kinh tế Đối ngoại, Thương mại Quốc tế, Quản trị Kinh doanh và Logistics tham khảo về phương pháp phân tích thị trường xuất khẩu nông thủy sản và đánh giá rào cản kỹ thuật thương mại (TBT/SPS).
• Cán bộ quản lý tại các cơ quan xúc tiến thương mại, hiệp hội ngành hàng và các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu thủy sản đang trực tiếp tìm kiếm giải pháp đáp ứng quy định kiểm dịch, đăng ký cơ sở sản xuất và truy xuất nguồn gốc vào thị trường Trung Quốc.
• Phần nội dung đáng tham khảo nhất là Chương 2 với hệ thống số liệu đối chiếu chi tiết về cơ cấu thị trường, chủng loại mặt hàng (Bảng 2.2, Bảng 2.3), các số liệu thực tế về việc xử lý vi phạm kỹ thuật của Hải quan Trung Quốc, cùng nội dung phân tích bài học quản trị chuỗi từ Ecuador và Ấn Độ tại Chương 1.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Trung Quốc biến động như thế nào trong giai đoạn 2020–2024?
Trả lời: Kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Trung Quốc có sự biến động mạnh qua các năm: đạt 1,71 tỷ USD vào năm 2020; giảm sâu xuống 1,143 tỷ USD năm 2021 do kiểm soát biên giới nghiêm ngặt từ chính sách "Zero-COVID"; hồi phục lên 1,8 tỷ USD năm 2022; giảm xuống 1,3 tỷ USD năm 2023 do suy yếu sức mua; và phục hồi mạnh mẽ đạt 1,9 tỷ USD vào năm 2024, đưa Trung Quốc trở thành thị trường xuất khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam.

2. Khối lượng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Trung Quốc năm 2024 đứng thứ mấy trong số các nguồn cung quốc tế?
Trả lời: Năm 2024, Việt Nam đạt khối lượng xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc là 0,33 triệu tấn, đứng thứ 3 trong số các nhà cung cấp lớn nhất, xếp sau Nga (1,11 triệu tấn) và Ecuador (0,70 triệu tấn), đồng thời vượt qua Ấn Độ (0,32 triệu tấn), Indonesia và Hoa Kỳ (cùng đạt 0,28 triệu tấn).

3. Tình hình phê duyệt và xử lý vi phạm của Hải quan Trung Quốc (GACC) đối với doanh nghiệp thủy sản Việt Nam theo Lệnh 248 và 249 diễn ra như thế nào?
Trả lời: Tính đến cuối năm 2023, hơn 800 doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đã được GACC phê duyệt mã số xuất khẩu. Tuy nhiên, trong năm 2023 có 9 doanh nghiệp bị tạm ngừng xuất khẩu từ 3 đến 12 tháng do vi phạm quy định đăng ký hoặc chậm cập nhật hồ sơ; giai đoạn 2022–2023 có hơn 60 lô hàng bị từ chối do dư lượng chất cấm (Chloramphenicol, Malachite Green, Nitrofurans) hoặc chỉ tiêu vi sinh; năm 2023 có hơn 20 lô hàng bị cảnh báo về nhãn mác và hơn 15 lô hàng bị kiểm tra do không đảm bảo nhiệt độ bảo quản lạnh -18°C.

4. Khóa luận nêu bật bài học kinh nghiệm nào từ thành công của Ecuador trong xuất khẩu tôm sang Trung Quốc?
Trả lời: Ecuador chiếm 50–55% lượng tôm nhập khẩu của Trung Quốc giai đoạn 2019–2023 nhờ phát triển các trang trại quy mô lớn (50–200 ha), áp dụng tiêu chuẩn BAP và ASC cho 90% cơ sở nuôi, tối ưu hóa chi phí sản xuất; thiết lập các tuyến tàu lạnh chuyên dụng trực tiếp từ cảng Guayaquil sang Thượng Hải và Ninh Ba với thời gian vận chuyển chỉ 30–32 ngày; và chủ động hợp tác với các kênh phân phối bán lẻ, sàn thương mại điện tử lớn của Trung Quốc như Hema Fresh.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Vũ Yến Linh đã cung cấp cái nhìn hệ thống, toàn diện và cập nhật về hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Trung Quốc trong giai đoạn đầy biến động 2020–2024. Công trình làm rõ quá trình chuyển dịch tất yếu từ phương thức buôn bán tiểu ngạch sang thương mại chính ngạch trước yêu cầu khắt khe của các hàng rào kỹ thuật như Lệnh 248, Lệnh 249 và các quy chuẩn an toàn thực phẩm. Dựa trên việc phân tích thực trạng số liệu và kinh nghiệm quốc tế từ Ecuador, Ấn Độ, khóa luận đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ cho cả cơ quan quản lý Nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, hướng đến mục tiêu phát triển bền vững ngành hàng thủy sản xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc giai đoạn 2025–2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xuất khẩu thủy sản - Chương 2: Thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Trung Quốc - Chương 3: Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Trung Quốc 3 Chương1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU THỦY SẢN 1. Cơ sở lý luận về xuất khẩu 1. Khái niệm xuất khẩu Xuất khẩu là hoạt động thương mại nhằm đưa hàng hóa hoặc dịch vụ vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ của một quốc gia, đến các thị trường nước ngoài.

Theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc (1998), xuất khẩu là hình thức trao đổi hàng hóa/dịch vụ giữa quốc gia với quốc gia thông qua hoạt động thương mại xuyên biên giới. Mục tiêu chính của hoạt động này là tận dụng lợi thế sẵn có về nguồn lực như nhân công, tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa lý… của mỗi quốc gia để tối ưu hóa hiệu quả sản xuất và thương mại (Adam Smith, 1776; David Ricardo, 1817). Theo quy định tại Luật thương mại 2005 tại Điều 28, Khoản 1 thì xuất khẩu được định nghĩa như sau: “Xuất khẩu hàng hóa là việc đưa hàng hóa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Tóm lại, xuất khẩu là hình thức mua bán giữa các thực thể thuộc các quốc gia khác nhau, sử dụng ngoại tệ hoặc phương tiện thanh toán quốc tế.

Hoạt động này là mắt xích thiết yếu trong thương mại quốc tế và mang lại nhiều lợi ích về kinh tế, thương mại và hội nhập cho quốc gia tham gia. Đặc điểm của xuất khẩu Thứ nhất, xuất khẩu là hoạt động thương mại xuyên biên giới, có yếu tố quốc tế. Hoạt động này không chỉ đơn thuần là mua bán hàng hóa mà còn gắn liền với các yếu tố đặc thù như thanh toán quốc tế, vận chuyển quốc tế, bảo hiểm, hải quan và các cam kết giữa các quốc gia. Do đó, doanh nghiệp khi tham gia xuất khẩu phải tuân thủ đồng thời các quy định trong nước và những chuẩn mực quốc tế có liên quan.

Thứ hai, xuất khẩu chịu ảnh hưởng trực tiếp từ môi trường kinh doanh toàn cầu. Các yếu tố như biến động tỷ giá, chính sách thương mại của quốc gia nhập khẩu, chi phí vận chuyển quốc tế, hay xu hướng tiêu dùng thế giới đều có tác động mạnh đến hiệu quả 6 xuất khẩu. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải có khả năng nghiên cứu thị trường, dự báo rủi ro và chủ động thích nghi. Thứ ba, hoạt động xuất khẩu góp phần thúc đẩy sản xuất trong nước phát triển, tạo điều kiện cho việc mở rộng quy mô sản xuất, tận dụng lợi thế so sánh, và gia tăng năng lực cạnh tranh.

Việc đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế buộc doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, và đổi mới công nghệ để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường nước ngoài. 4 Thứ tư, xuất khẩu là hoạt động có tính cạnh tranh cao. Các doanh nghiệp không chỉ phải cạnh tranh với các đối thủ trong nước mà còn đối đầu với nhiều doanh nghiệp nước ngoài có tiềm lực mạnh về vốn, công nghệ và thương hiệu. Vì vậy, việc xây dựng chiến lược xuất khẩu bài bản, hiệu quả và phù hợp với năng lực là yếu tố then chốt đảm bảo sự thành công.

Thứ năm, xuất khẩu góp phần tăng nguồn thu ngoại tệ, cải thiện cán cân thương mại và tăng dự trữ ngoại hối quốc gia. Đây là một trong những nguồn lực quan trọng hỗ trợ cho việc ổn định kinh tế vĩ mô và tăng trưởng dài hạn.