Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Ngành xây dựng giữ vị trí trọng yếu đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam nhưng các doanh nghiệp trong ngành, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, thường xuyên phải đối mặt với nhiều rủi ro thị trường. Trong cơ cấu chi phí thi công, thép là vật liệu cốt lõi, chiếm tỷ trọng cao trong giá trị công trình. Tuy nhiên, giá thép tại thị trường nội địa chịu sự phụ thuộc lớn vào nguồn cung nhập khẩu nguyên liệu (quặng sắt, than mỡ, thép phế liệu) và thép thành phẩm từ các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Những biến động phức tạp trên thị trường hàng hóa thế giới những năm gần đây đã khiến giá thép biến động khó lường, gây sức ép lớn lên chi phí xây lắp và tính bền vững tài chính của các nhà thầu.

Đối với các doanh nghiệp quy mô nhỏ, rủi ro biến động giá nguyên vật liệu càng trở nên nghiêm trọng do đặc thù hạn chế về quy mô vốn, năng lực quản trị rủi ro mỏng và vị thế đàm phán yếu trước các nhà phân phối lớn. Hơn nữa, việc tham gia các hợp đồng thi công theo đơn giá cố định hoặc trọn gói khiến nhà thầu phải gánh chịu toàn bộ chi phí phát sinh khi giá thép tăng đột biến.

Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design (đăng ký hoạt động từ ngày 04/03/2022, trụ sở tại 30/93 Đặng Văn Ngữ, Phường An Đông, Thành phố Huế, vốn điều lệ 2 tỷ đồng) là một doanh nghiệp điển hình hoạt động trong lĩnh vực thiết kế và thi công hoàn thiện công trình dân dụng, nội thất. Trong các hạng mục thi công của công ty, thép và cấu kiện kim loại chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí vật tư. Trước tình trạng giá thép biến động khó kiểm soát, doanh nghiệp gặp nhiều áp lực trong quản lý chi phí, làm suy giảm biên lợi nhuận thực tế. Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết bài toán quản trị chi phí vật liệu trong bối cảnh thực tiễn này.

Mục tiêu nghiên cứu:

  • Mục tiêu chung: Nghiên cứu tác động của biến động giá thép thế giới/nhập khẩu đến chi phí thi công tại Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả ứng phó và tối ưu hóa chi phí thi công.
  • Mục tiêu cụ thể (gồm 3 nhiệm vụ):
    1. Hệ thống hóa cơ sở khoa học và thực tiễn về ảnh hưởng của biến động giá thép thế giới đến chi phí thi công xây dựng.
    2. Đánh giá thực trạng biến động giá thép và phân tích mức độ ảnh hưởng đến chi phí thi công của Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design giai đoạn 2022–2024.
    3. Đề xuất các giải pháp khả thi giúp doanh nghiệp ứng phó với biến động giá thép và tối ưu hóa chi phí thi công trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Ảnh hưởng của biến động giá thép thế giới đến chi phí thi công tại Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2024.
  • Phạm vi không gian: Hoạt động sản xuất kinh doanh và thi công của Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design tại Thành phố Huế và khu vực lân cận.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở khoa học dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật và lý thuyết kinh tế xây dựng:

  • Khung pháp lý phân loại doanh nghiệp: Căn cứ Điều 5 Nghị định số 80/2021/NĐ-CP hướng dẫn Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, xác định tiêu chí quy mô trong lĩnh vực công nghiệp và xây dựng: doanh nghiệp siêu nhỏ có số lao động tham gia BHXH không quá 10 người, doanh thu năm hoặc tổng nguồn vốn không quá 3 tỷ đồng; doanh nghiệp nhỏ có lao động không quá 100 người, doanh thu không quá 20 tỷ đồng hoặc tổng nguồn vốn không quá 50 tỷ đồng.
  • Cơ cấu chi phí thi công: Căn cứ Nghị định số 10/2021/NĐ-CP về quản lý chi phí đầu tư xây dựng, tổng chi phí xây dựng ($G_{XD}$) được xác định theo công thức: $$G_{XD} = C_{TT} + C_{GT} + T_{TTT} + V$$ Trong đó: $C_{TT}$ là chi phí trực tiếp (bao gồm chi phí vật liệu $VL$, chi phí nhân công $NC$, chi phí máy thi công $MTC$, chi phí trực tiếp khác $CTK$); $C_{GT}$ là chi phí gián tiếp (chi phí chung, nhà tạm, công việc không xác định được khối lượng từ thiết kế); $T_{TTT}$ là thu nhập chịu thuế tính trước (lợi nhuận định mức); $V$ là thuế giá trị gia tăng. Thép nằm trong khoản mục chi phí vật liệu thô thuộc $C_{TT}$.
  • Lý thuyết truyền dẫn giá: Giá thép thế giới đóng vai trò giá tham chiếu toàn cầu đối với các mặt hàng chuẩn (thép cuộn cán nóng HRC, phôi thép, thép thanh). Cơ chế truyền dẫn vận hành theo chuỗi: Biến động giá thép thế giới $\rightarrow$ Tác động giá nguyên liệu và thép nhập khẩu $\rightarrow$ Biến động giá bán của đại lý trong nước $\rightarrow$ Đội chi phí mua vật liệu thi công của doanh nghiệp $\rightarrow$ Tác động trực tiếp đến chi phí thi công và làm suy giảm biên lợi nhuận ròng.
  • Tỷ trọng chi phí thép: Theo dữ liệu ngành, chi phí thép chiếm từ 10%–15% tổng giá trị công trình xây dựng thông thường (riêng công trình kết cấu thép chiếm 14%–16%, công trình công nghiệp chiếm 15%–25%, hạ tầng cầu cống chiếm 40%–60%). Định mức co giãn chi phí chỉ ra rằng khi giá thép biến động 10%, giá trị công trình tăng tương ứng khoảng 1%.

Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp nội bộ từ các Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, Báo cáo tài chính giai đoạn 2022–2024 do Phòng Tài chính – Kế toán, Phòng Kinh doanh và Phòng Hành chính nhân sự của công ty cung cấp. Thu thập dữ liệu thị trường từ Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), Tổng Công ty Thép Việt Nam – CTCP, các báo cáo tài chính ngành và cơ quan quản lý.
  • Phương pháp xử lý và phân tích: Sử dụng phần mềm Excel 2016 để hệ thống hóa số liệu; áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh (tuyệt đối, tương đối), phân tích tỷ trọng cơ cấu chi phí và phân tích các chỉ tiêu sinh lời tài chính (ROS, ROE, ROA) qua các năm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm nền tảng về doanh nghiệp nhỏ và vừa trong ngành xây dựng, bản chất của giá thép thế giới và các yếu tố hình thành giá. Tác giả phân tích các yếu tố vĩ mô quyết định giá thép toàn cầu bao gồm: quan hệ cung – cầu quốc tế (đặc biệt là biến động sản xuất tại Trung Quốc – quốc gia sản xuất và tiêu thụ thép lớn nhất thế giới); biến động giá nguyên liệu đầu vào như quặng sắt, than luyện cốc Úc, thép phế liệu; chi phí logistics và cước vận tải biển; chính sách bảo hộ thương mại, thuế chống bán phá giá của các quốc gia; các yếu tố thiên tai, dịch bệnh và tâm lý đầu cơ thị trường.

Chương 1 xây dựng khung phân tích (framework) hai kênh tác động:

  1. Kênh trực tiếp: Tăng giá mua thép thành phẩm và nguyên liệu đầu vào $\rightarrow$ tăng chi phí vật liệu trực tiếp $\rightarrow$ tăng tổng giá trị xây lắp $\rightarrow$ bào mòn trực tiếp biên lợi nhuận gộp và lợi nhuận ròng của nhà thầu.
  2. Kênh gián tiếp: Gây rủi ro thâm hụt tài chính đối với hợp đồng trọn gói/đơn giá cố định; gây sai lệch dự toán và gây khó khăn khi lập giá dự thầu; dẫn đến tình trạng nhà thầu thi công cầm chừng, kéo dài tiến độ thi công, ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân đầu tư.

Đồng thời, chương này tổng hợp kinh nghiệm ứng phó từ các cường quốc sản xuất thép: Trung Quốc (kiểm soát tổng mức đầu tư, đình chỉ các cơ sở ô nhiễm, điều chỉnh chính sách thuế xuất nhập khẩu để bình ổn nguồn cung); Hàn Quốc (đổi mới công nghệ luyện thép như công nghệ Finex, sản xuất khép kín, né tránh các tranh chấp phòng vệ thương mại); các nước ASEAN (đầu tư công nghệ lò thùng, sản xuất thép cường độ cao, phát triển chuỗi cung ứng khép kín).

Chương 2: Thực trạng ảnh hưởng của biến động giá thép thế giới đến chi phí thi công của Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design

Chương 2 mô tả khái quát về Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design: doanh nghiệp có bộ máy điều hành gồm Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Ban Giám đốc và 5 phòng chức năng (Tài chính Kế toán, Hành chính Nhân sự, Thiết kế, Kỹ thuật, Quản lý chất lượng với các tổ QA, QC, Kỹ thuật sản xuất, Kỹ thuật công nghệ). Hoạt động chính là thi công hoàn thiện nội thất và xây dựng dân dụng.

Tác giả lượng hóa thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh và tác động của chi phí thép tại công ty trong giai đoạn 2022–2024 qua các bảng dữ liệu tổng hợp:

Chỉ tiêu hoạt động Đơn vị Năm 2022 Năm 2023 Năm 2024 Tăng trưởng 2023/2022 (%) Tăng trưởng 2024/2023 (%)
Tổng doanh thu Triệu đồng 5.500 7.200 9.500 +30,91 +31,94
Giá vốn hàng bán Triệu đồng 4.200 5.300 6.800 +26,29 +28,30
Lợi nhuận gộp Triệu đồng 1.300 1.900 2.700 +46,15 +42,11
Chi phí quản lý doanh nghiệp Triệu đồng 600 800 1.100 +33,33 +37,50
Lợi nhuận thuần từ HĐKD Triệu đồng 700 1.100 1.600 +57,14 +45,45
Chi phí tài chính Triệu đồng 150 180 250 +20,00 +38,89
Lợi nhuận sau thuế (báo cáo KQKD) Triệu đồng 440 736 1.080 +67,27 +46,74
Số dự án hoàn thành Công trình 8 10 13 +25,00 +30,00
Tổng nhu cầu thép Tấn 68 90 115 +32,35 +27,78
Chi phí thép (đơn giá ~18 tr.đ/tấn) Triệu đồng 1.224 1.620 2.070 +32,35 +27,78
Tỷ trọng chi phí thép/doanh thu % 22,25 22,50 21,79 - -

Số liệu phân tích chỉ ra rằng:

  • Quy mô thi công mở rộng nhanh chóng, số công trình tăng từ 8 lên 13, kéo theo tổng nhu cầu thép tăng 69,12% (từ 68 tấn năm 2022 lên 115 tấn năm 2024). Trong đó, thép xây dựng chiếm 80%–82% (55 tấn năm 2022 lên 94 tấn năm 2024), phần còn lại là thép hình và cấu kiện phụ trợ.
  • Chi phí thép chiếm tỷ trọng rất cao trong doanh thu, duy trì quanh mức 21,79%–22,50% (cao hơn nhiều mức trung bình 5% của ngành xây nhà thô thông thường do đặc thù thi công nội thất kim loại và hoàn thiện kết cấu).
  • Xét các chỉ số hiệu quả tài chính theo báo cáo phân tích tỷ suất (Bảng 2.3 trong văn bản):
    • Tỷ suất sinh lời trên doanh thu (ROS) đạt 6,16% (năm 2022), tăng lên đỉnh điểm 7,22% (năm 2023), nhưng đến năm 2024 sụt giảm xuống còn 7,16%.
    • Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) duy trì ở mức cao (14,43% năm 2022 và tiếp tục tăng trưởng khi vốn chủ sở hữu đạt 3.500 triệu đồng năm 2024).
    • Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) duy trì ổn định (đạt 9,46% năm 2022 và vượt 10% năm 2024 với tổng tài sản đạt 6.500 triệu đồng).

Tác giả rút ra đánh giá thực trạng: Doanh nghiệp có quy mô nhỏ (vốn điều lệ 2 tỷ đồng), không thực hiện nhập khẩu trực tiếp mà phải thu mua thép thông qua các đại lý thương mại nội địa. Do đó, công ty ở vị thế hoàn toàn bị động trước các đợt tăng giá vật tư. Tỷ suất ROS năm 2024 bị suy giảm nhẹ dù doanh thu tăng trưởng trên 31% là minh chứng cho thấy áp lực chi phí nguyên vật liệu đầu vào và chi phí tài chính (lãi vay tăng 38,89%) đã trực tiếp bào mòn hiệu suất sinh lời của doanh nghiệp.

Chương 3: Định hướng và giải pháp xử lý biến động giá thép đến chi phí thi công của Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design

Dựa trên mục tiêu mở rộng vị thế tại Thừa Thiên Huế và miền Trung, chương 3 đề xuất 5 nhóm giải pháp cụ thể:

  1. Xây dựng mô hình dự báo nhu cầu thép gắn với kế hoạch thi công: Lập bảng tiến độ tiêu thụ thép chi tiết cho từng hạng mục công trình; chủ động theo dõi các chỉ số thị trường thép quốc tế và giá nguyên liệu đầu vào để chọn thời điểm nhập hàng thích hợp.
  2. Thiết lập mức dự trữ an toàn (Safety Stock) và mua hàng theo chu kỳ: Tính toán lượng thép dự trữ tối ưu tại kho bãi nhằm tránh rủi ro đứt gãy vật tư khi thị trường khan hiếm hoặc giá biến động đột ngột, đồng thời cân đối dòng vốn để không làm phát sinh chi phí lưu kho quá mức.
  3. Đa dạng hóa nhà cung cấp và tăng cường đàm phán chiến lược: Mở rộng mạng lưới đối tác cung ứng thép trên địa bàn, tránh phụ thuộc vào một đại lý đơn lẻ; đàm phán các hợp đồng khung nguyên tắc dài hạn để hưởng chiết khấu thương mại và giữ giá ổn định.
  4. Kiểm soát chi phí thi công theo từng hạng mục nhằm giảm hao hụt thép: Tăng cường vai trò kiểm soát của tổ QA/QC, chuẩn hóa quy trình gia công, cắt uốn thép tại xưởng và công trường; giám sát định mức tiêu hao nhằm hạn chế tối đa phế liệu thép phát sinh.
  5. Ứng phó rủi ro bằng điều chỉnh hợp đồng – Chuyển giao một phần biến động giá thép: Rà soát các điều khoản hợp đồng xây dựng; hạn chế ký kết hợp đồng trọn gói hoặc đơn giá cố định dài hạn trong các giai đoạn thị trường bất ổn; đàm phán đưa điều khoản điều chỉnh đơn giá khi giá vật liệu biến động vượt biên độ thỏa thuận để chia sẻ rủi ro với chủ đầu tư.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính:

  • Phản ánh trung thực bức tranh tài chính và biến động chi phí thi công của doanh nghiệp qua số liệu thực tế giai đoạn 2022–2024: Doanh thu tăng từ 5.500 triệu đồng lên 9.500 triệu đồng; giá vốn hàng bán tăng từ 4.200 triệu đồng lên 6.800 triệu đồng; lợi nhuận sau thuế tăng từ 440 triệu đồng lên 1.080 triệu đồng.
  • Định lượng chính xác nhu cầu sử dụng thép của công ty tăng 69,12% (từ 68 tấn lên 115 tấn); chi phí thép chiếm từ 21,79% đến 22,50% tổng doanh thu hàng năm.
  • Chứng minh mối quan hệ giữa biến động chi phí đầu vào và hiệu quả sinh lời: Dù quy mô và doanh thu tăng trưởng trên 30%/năm, tỷ suất lợi nhuận ròng trên doanh thu (ROS) năm 2024 đã giảm từ 7,22% xuống 7,16% do ảnh hưởng từ chi phí vật tư và chi phí tài chính gia tăng.
  • Đề xuất 5 nhóm giải pháp quản trị mang tính tác nghiệp, tập trung vào: dự báo, dự trữ an toàn (Safety Stock), kiểm soát định mức hao hụt, đa dạng hóa nguồn cung và cơ chế hợp đồng trượt giá.

Đóng góp của khóa luận:

  • Về mặt lý luận, khóa luận cụ thể hóa khung phân tích cơ chế truyền dẫn giá thép thế giới vào cấu cấu chi phí xây lắp theo quy định của pháp luật Việt Nam (Nghị định 10/2021/NĐ-CP).
  • Về mặt thực tiễn, nghiên cứu đã giải quyết khoảng trống nghiên cứu chuyên sâu về rủi ro biến động giá vật liệu xây dựng tại nhóm doanh nghiệp thi công quy mô nhỏ ở cấp địa phương – đối tượng chịu tổn thương lớn nhất trước các cú sốc giá nguyên liệu nhưng ít có năng lực tự vệ thương mại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của đề tài: Nghiên cứu thực hiện dưới dạng trường hợp điển hình (case study) tại một doanh nghiệp duy nhất (Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design) trên địa bàn Thành phố Huế trong khung thời gian hẹp (2022–2024). Phương pháp phân tích dữ liệu dừng lại ở thống kê mô tả, phân tích tỷ trọng và so sánh tài chính cơ bản, chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng để đo lường định lượng hệ số co giãn giữa biên độ giá thép thế giới và chi phí xây lắp thực tế.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng phạm vi nghiên cứu trên mẫu khảo sát nhiều doanh nghiệp xây dựng nhỏ và vừa tại khu vực miền Trung; ứng dụng các mô hình định lượng chuỗi thời gian (như ARIMA, VAR) để dự báo biến động giá thép và phân tích mức độ trễ của sự truyền dẫn giá từ thị trường thế giới đến giá thầu xây dựng tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng thụ hưởng: Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên chuyên ngành Kinh tế Quốc tế, Kinh tế Xây dựng, Quản trị Kinh doanh; các chủ doanh nghiệp, cán bộ quản lý dự án, kỹ sư định toán chi phí (QS) và nhân viên thu mua vật tư tại các nhà thầu xây dựng dân dụng, nội thất quy mô nhỏ.
  • Nội dung có giá trị tham khảo cao:
    • Khung lý thuyết và phương pháp bóc tách chi phí xây dựng theo Nghị định số 10/2021/NĐ-CP.
    • Ma trận phân tích kênh tác động trực tiếp và gián tiếp của biến động nguyên liệu nhập khẩu.
    • Chuỗi số liệu thực tế về doanh thu, giá vốn, cơ cấu thép và tỷ suất sinh lời của doanh nghiệp giai đoạn 2022–2024.
    • Hướng dẫn thiết lập mức dự trữ an toàn (Safety Stock) và kỹ thuật đàm phán điều khoản trượt giá trong hợp đồng thi công xây dựng.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design không trực tiếp nhập khẩu thép nhưng vẫn chịu ảnh hưởng lớn bởi biến động giá thép thế giới?
Doanh nghiệp mua thép từ các đại lý và nhà phân phối nội địa. Tuy nhiên, ngành thép Việt Nam phụ thuộc lớn vào phôi thép và nguyên liệu nhập khẩu (quặng sắt, than mỡ). Do đó, khi giá thép thế giới biến động, giá bán tại các đại lý trong nước lập tức điều chỉnh tăng theo cơ chế truyền dẫn, buộc doanh nghiệp phải mua vật tư với đơn giá cao hơn.

2. Chi phí thép chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong cơ cấu doanh thu của công ty giai đoạn 2022–2024?
Chi phí thép duy trì tỷ trọng ổn định quanh mức 21%–22% tổng doanh thu qua các năm: đạt 22,25% năm 2022 (chi phí 1.224 triệu đồng), 22,50% năm 2023 (chi phí 1.620 triệu đồng) và 21,79% năm 2024 (chi phí 2.070 triệu đồng), tính theo mức giá thép trung bình ước tính khoảng 18 triệu đồng/tấn.

3. Sự suy giảm nhẹ của chỉ số ROS trong năm 2024 phản ánh vấn đề gì trong công tác quản lý của công ty?
Tỷ suất sinh lời ròng trên doanh thu (ROS) giảm từ 7,22% (năm 2023) xuống 7,16% (năm 2024). Dù doanh thu và số lượng dự án tăng trưởng trên 31%, việc ROS sụt giảm cho thấy doanh nghiệp đang chịu áp lực gia tăng từ chi phí vật liệu đầu vào và chi phí tài chính (tăng 38,89%), làm suy giảm biên lợi nhuận trên mỗi đồng doanh thu thu về.

4. Theo nghiên cứu, mức độ biến động của giá thép ảnh hưởng như thế nào đến tổng giá trị công trình xây dựng?
Theo cơ sở khoa học được nêu trong đề tài, thép chiếm khoảng 10%–15% tổng giá trị công trình. Về mặt tương quan co giãn, khi giá thép biến động 10% thì giá trị công trình xây dựng sẽ tăng thêm tương ứng khoảng 1%. Khi giá thép tăng từ 40%–45%, giá trị công trình tăng thêm trên 4%.

5. Khóa luận đề xuất giải pháp pháp lý nào nhằm hạn chế rủi ro trượt giá thép cho nhà thầu?
Khóa luận kiến nghị doanh nghiệp hạn chế ký kết hợp đồng thi công theo hình thức trọn gói hoặc đơn giá cố định dài hạn; thay vào đó cần đưa điều khoản điều chỉnh giá hợp đồng (điều khoản trượt giá) theo biến động thực tế của thị trường vật liệu nhằm chuyển giao và chia sẻ một phần rủi ro chi phí với chủ đầu tư.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Công Đức Thịnh đã phân tích một cách hệ thống và khoa học thực trạng ảnh hưởng của biến động giá thép thế giới đến chi phí thi công tại Công ty TNHH Trường Tiền Interior Design giai đoạn 2022–2024. Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng dù doanh nghiệp duy trì được đà tăng trưởng doanh thu và sản lượng công trình, tỷ trọng chi phí thép cao (trên 21% doanh thu) cùng vị thế thu mua bị động đã tạo sức ép đáng kể lên biên lợi nhuận ròng của công ty. Hệ thống giải pháp đề xuất bao gồm dự báo nhu cầu, thiết lập dự trữ an toàn (Safety Stock), kiểm soát định mức thi công và cơ chế điều chỉnh hợp đồng có giá trị ứng dụng thực tiễn cao đối với các doanh nghiệp xây dựng quy mô nhỏ tại Việt Nam.