Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU VÀ XUẤT KHẨU NÔNG SẢN 1. Vấn đề chung về xuất khẩu 1. Khái niệm xuất khẩu Có nhiều khái niệm, quan điểm về xuất khẩu được đưa ra: Xuất khẩu hàng hóa được hiểu là hình thức một nước bán hàng hóa dịch vụ cho một quốc gia khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm phương tiện thanh toán. Trong đó, tiền tệ có thể là ngoại tệ đối với một hay đối với cả hai quốc gia.
Mục đích của hoạt động này là khai thác được lợi thế của từng quốc gia trong phân công lao động quốc tế. Hoạt động xuất khẩu diễn ra trên mọi lĩnh vực, trong mọi điều kiện của nền kinh tế, từ xuất khẩu hàng tiêu dùng cho đến tư liệu sản xuất, máy móc hàng hóa thiết bị công nghệ cao và có thể được diễn ra trên phạm vi một quốc gia hay nhiều quốc gia khác nhau. Tất cả các hoạt động này đều nhằm mục tiêu đem lại lợi ích cho quốc gia nói chung và các doanh nghiệp tham gia nói riêng (Theo Đỗ Đức Bình 2012, Giáo trình Kinh tế quốc tế, Nhà xuất bản Đại học Kinh tế quốc dân). Theo IMF, xuất khẩu là hoạt động bán hàng hóa ra nước ngoài.
Theo pháp luật Việt Nam khái niệm xuất khẩu theo Luật thương mại 2005 được nêu cụ thể tại Khoản 1, Điều 28 quy định “Xuất khẩu hàng hoá là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Chính vì thế các hoạt động xuất khẩu sẽ được diễn ra dựa vào cơ sở thanh toán bằng tiền tệ của một trong hai quốc gia hoặc sẽ lấy đồng tiền của bên thứ ba làm căn cứ xác định. Có thể nói xuất khẩu là một hình thức xâm nhập thị trường nước ngoài hiệu quả, tiết kiệm chi phí và ít rủi ro nhất. Chính vì vậy, xuất khẩu đóng vai trò rất quan trọng đối với các doanh nghiệp và đối với cả nền kinh tế.
Đặc biệt là các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Vai trò của xuất khẩu và sự cần thiết phải đẩy mạnh xuất khẩu. Đối với nền kinh tế Xuất khẩu trong thương mại quốc tế ngày nay đã thành cầu nối kinh tế giữa các quốc gia, khi mà quá trình hội nhập kinh tế ngày càng nhanh và trở thành xu thế phát triển toàn cầu. Khi tham gia hoạt động này, nền kinh tế trên thế giới có cơ hội xích lại gần nhau hơn, phát triển mạnh mẽ hơn không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà còn ở nhiều lĩnh vực khác.
Xuất khẩu đã và đang giữ một vai trò rất quan trọng đối với nền kinh tế nói chung và sự phát triển của một quốc gia nói riêng, thậm chí nó còn mang tính vĩ mô thể hiện trên toàn cầu. Dưới đây là một số vai trò của xuất khẩu, bao gồm: 4 Luan van Một là, xuất khẩu góp phần quan trọng trong tăng trưởng và phát triển kinh tế của một quốc gia. Xuất khẩu hàng hoá và sự tăng trưởng kinh tế có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Xuất khẩu có vai trò quan trọng hàng đầu trong sự tăng trưởng của nền kinh tế và được thể hiện qua sự đóng góp trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP) Theo Keynes (1963): GDP = C+I+G+(X-M) Trong đó: GPD: tổng sản phẩm quốc nội C: tiêu dùng của hộ gia đình I: đầu tư G: chi tiêu của chính phủ X: xuất khẩu M: nhập khẩu Từ công thức biểu diễn GPD cho thấy, khi xuất khẩu tăng mạnh lớn hơn nhập khẩu thì tổng sản phẩm trong nước sẽ càng tăng.
Với những quốc gia có lợi thế nhất định về điều kiện tự nhiên và lao động thì nguồn thu từ xuất khẩu chính là mục tiêu mà quốc gia đó hướng đến. Bởi vậy, xuất khẩu càng nhiều thì sẽ làm cho GDP của đất nước càng lớn trong điều kiện các nhân tố khác được coi là không đổi. Đây được xem là năng lực cạnh tranh của quốc gia trên thị trường thế giới. Hai là, xuất khẩu nhằm khai thác lợi thế, phát triển nền kinh tế trong nước: trong thế giới hiện đại không một quốc gia nào thực hiện chính sách đóng cửa lại có thể phát triển hiệu quả kinh tế trong nước.
Muốn phát triển nhanh mỗi nước không thể đơn độc dựa vào nguồn lực của mình mà phải biết tận dụng các thành tựu kinh tế khoa học kĩ thuật của loài người để phát triển. Một nền kinh tế mở, trong đó xuất khẩu đóng vai trò quan trọng sẽ mang lại một con đường phát triển mới, cho phép sử dụng có hiệu quả sự phân công lao động quốc tế bằng cách đơn giản hoá việc sử dụng các lợi thế tiềm năng hiện có trong nước. Đối với những nước có trình độ phát triển kinh tế còn thấp như nước ta, những nhân tố tiềm năng là: tài nguyên thiên nhiên và lao động. Còn những yếu tố thiếu hụt là vốn, kĩ thuật, thị trường và kỹ năng quản lý.
Xuất khẩu là giải pháp mở cửa nền kinh tế nhằm tranh thủ vốn và kĩ thuật của nước ngoài, kết hợp chúng với tiềm năng trong nước về lao động và tài nguyên thiên nhiên để tạo sự tăng trưởng mạnh cho nền kinh tế, góp phần rút ngắn khoảng cách chênh lệch với các nước phát triển. Ba là, xuất khẩu tạo nguồn vốn chủ yếu cho nhập khẩu, tạo nguồn vốn và kỹ thuật bên ngoài cho quá trình sản xuất trong nước. Cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật phát triển mạnh trở thành nhân tố quyết định cho sự phát triển của sản xuất. Xuất khẩu giúp tăng khả năng tiếp thu kỹ thuật mới, làm cho nền kinh tế nông nghiệp lạc 5 Luan van hậu sản xuất nhỏ lẻ trở nên phổ biến có nguồn bổ sung kĩ thuật tiên tiến nhằm nâng cao năng suất và hiệu quả lao động, nâng cao khả năng cạnh tranh.
Quá trình phát triển của nền kinh tế đòi hỏi phải nhập khẩu một lượng ngày càng nhiều máy móc thiết bị và nguyên liệu công nghiệp. Trong các nguồn như đầu tư nước ngoài, vay nợ, viện trợ thì bằng cách này hay cách khác đều phải trả. Chỉ có xuất khẩu mới là hoạt động hiệu quả nhất để tạo nguồn vốn nhập khẩu vì chúng không phải trả bất kỳ chi phí nào, chẳng hạn như các khoản vay bên ngoài và chúng cũng thể hiện tính tự chủ về vốn. Trong thực tế, xuất khẩu và nhập khẩu có mối quan hệ mật thiết với nhau, vừa là kết quả, vừa là tiền đề của nhau, đẩy mạnh xuất khẩu đòi hỏi phải tăng nhập khẩu và tăng nhập khẩu đòi hỏi phải mở rộng, tăng năng lực xuất khẩu.
Nguồn vốn bên ngoài sẽ tăng trong tương lai, nhưng tất cả các triển vọng đầu tư và vay vốn từ các tổ chức quốc tế và nước ngoài chỉ hấp dẫn nếu các nhà đầu tư và người cho vay nhìn thấy khả năng xuất khẩu là hình thức duy nhất để việc trả nợ được hiện thực. Bốn là, xuất khẩu góp phần mở rộng tiêu thụ hàng hóa, giải quyết công ăn việc làm và cải thiện đời sống nhân dân. Do thị trường trong nước còn nhỏ và không đủ đảm bảo cho sự phát triển công nghiệp ngày một hiện đại, vì vậy không tạo thêm việc làm cho người lao động, một thách thức mà các nước nghèo phải thường xuyên giải quyết. Với phạm vi vượt ra ngoài biên giới quốc gia, xuất khẩu mở ra thị trường tiêu thụ rộng lớn với nhu cầu vô cùng đa dạng của mọi tầng lớp, mọi dân tộc trên toàn thế giới.
Sản xuất phải gắn với thị trường, có thị trường là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy sản xuất hàng xuất khẩu lại là nơi thu hút hàng triệu việc làm cho người lao động và tăng thu nhập. Xuất khẩu còn tạo ra nguồn vốn để nhập khẩu vật phẩm tiêu dùng thiết yếu phục vụ đời sống và đáp ứng ngày một phong phú thêm nhu cầu tiêu dùng của nhân dân. Năm là, xuất khẩu góp phần vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sản xuất phát triển. Những nỗ lực của khoa học và công nghệ hiện đại đã tạo ra sự thay đổi tích cực nhất đối với cơ cấu sản xuất và tiêu dùng.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế phù hợp với quá trình công nghiệp hóa, xu hướng phát triển của kinh tế toàn cầu là vấn đề tất yếu đối với nước ta. Vì vậy xuất khẩu có vai trò quan trọng đối với sản xuất và dịch chuyển cơ cấu kinh tế. Xuất khẩu tạo điều kiện thuận lợi cho các ngành khác mở rộng, đồng nghĩa với sự tăng lên của ngành hàng xuất khẩu này sẽ kéo theo sự tăng lên của ngành khác có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. 6 Luan van Bằng cách xuất khẩu, hàng hóa sẽ cạnh tranh trên thị trường thế giới về giá cả và chất lượng.
Cuộc cạnh tranh này đòi hỏi phải sắp xếp lại sản xuất và thiết lập cơ cấu sản xuất để phù hợp với thị trường. Xuất khẩu tạo điều kiện mở rộng nguồn cung cấp đầu vào trong sản xuất và tăng khả năng sản xuất trong nước. Xuất khẩu tạo ra những tiền đề về kinh tế kĩ thuật nhằm cải tạo và nâng cao năng lực sản xuất trong nước. Xuất khẩu còn đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi, nâng cao quy trình sản xuất và và quản lý một cách thường xuyên có hiệu quả.
Sáu là, xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế đối ngoại của đất nước. Xuất khẩu và quan hệ kinh tế đối ngoại luôn có tác động qua lại phụ thuộc lẫn nhau, đồng thời là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế toàn cầu. Do vậy khi xuất khẩu tăng lên, các khía cạnh khác của kinh tế đối ngoại chẳng hạn như dịch vụ, đầu tư, hợp tác, liên doanh, quan hệ tín dụng, vận tải quốc tế sẽ ngày một mở rộng. Mặt khác, các liên kết kinh tế đối ngoại này lại hỗ trợ cho việc gia tăng xuất khẩu.
Tăng cường hợp tác quốc tế giữa các nước, mở rộng vị thế và vai trò của nước ta trên trường quốc tế, góp phần ổn định kinh tế chính trị của đất nước đều là những lợi ích của việc đẩy mạnh xuất khẩu. Nói tóm lại, với những vai trò của xuất khẩu trong nền kinh tế, xuất khẩu luôn là chiến lược để phát triển kinh tế ở nước ta. Đối với doanh nghiệp Xuất khẩu có thể mang lại cho doanh nghiệp nhiều lợi ích. Thông qua việc xuất khẩu, các doanh nghiệp trong nước có cơ hội tham gia và tiếp cận thị trường thế giới.