MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong kỷ nguyên của nền kinh tế tri thức, vai trò của các cơ quan thông tin - thư viện (TT-TV) nói chung, thư viện tại các trường đại học trên địa bàn Hà Nội nói riêng vô cùng quan trọng. Thư viện chính là giảng đường thứ hai, giúp người dùng tin đứng trên vai người khổng lồ tri thức và đi đến công trình khoa học của mình nhanh nhất, đạt được thành tựu vĩ đại nhất. Công tác xử lý tài liệu (XLTL) là nhiệm vụ trọng yếu, là cầu nối giữa nguồn tài liệu thông tin với người dùng tin (NDT).
Mục đích của công tác XLTL, là giúp quản lý tài liệu, kiểm soát tính nhất quán của dữ liệu giúp cho người biên mục, NDT nhanh chóng tìm ra hình thức kiểm soát của tài liệu đã có trong mục lục, giúp tra cứu nhanh, tìm được đầy đủ thông tin tài liệu đã có trong mục lục về nội dung tài liệu đề cập hay cá nhân, tập thể, dữ liệu, dữ kiện, lần xuất bản, tái bản của tác phẩm một được dễ dàng, nhanh chóng tiếp cận với nguồn tin đa dạng, phong phú, đảm bảo chất lượng, chính xác, thỏa mãn tối đa nhu cầu tin của họ. Thư viện là một trong bốn yếu tố trọng yếu, là điều kiện cần của một trường đại học (Giảng viên, cơ sở vật chất, thư viện, người học), cùng với sự biến đổi của đất nước, thư viện các trường ĐH thực sự đang chuyển mình về mọi mặt đáp ứng nhiệm vụ hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cung cấp cho xã hội trong thời kỳ hội nhập quốc tế. Đào tạo đại học trong cả nước nói chung, đào tạo đại học ở Hà Nội nói riêng đã và đang cung cấp nguồn nhân lực lớn nhất cả nước, đòi hỏi nguồn tài liệu thông tin, các sản phẩm và dịch vụ thông tin (SP&DVTT) cung cấp phải đa dạng, phong phú, ở nhiều cấp độ khác nhau. Trong thực tế, thư viện của các trường đại học đang xử lý thông tin theo quy ước nội bộ, chưa thống nhất về các chuẩn nghiệp vụ, ảnh hưởng không 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhỏ tới khả năng tổ chức thông tin, chia sẻ, liên kết, trao đổi tài liệu - thông tin tại các thư viện đại học trong nước với nhau và với các cơ quan thông tin thư viện ở nước ngoài.
Với tiến trình tin học hóa, các khâu hoạt động của thư viện đã có sự hỗ trợ của máy tính điện tử, thư viện đã áp dụng phần mềm quản trị tích hợp với nhiều tính năng vượt trội. Tuy nhiên, hoạt động XLTL tại thư viện các trường đại học ở Hà Nội vẫn phụ thuộc phần lớn vào năng lực người trực tiếp xử lý tài liệu. Hiện nay, chưa có công trình nào triển khai đánh giá thực trạng điểm mạnh, điểm yếu, nguyên nhân về công tác XLTL tại thư viện của các trường đại học ở Hà Nội. Đây cũng là vấn đề thiết thực để đáp ứng yêu cầu hợp tác, chia sẻ nguồn lực thư viện trong liên hiệp các trường ĐH trong xu thế chung, đào tạo đại học đáp ứng mục tiêu mới về nguồn nhân lực chất lượng cao cho xã hội.
Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn và tầm quan trọng đó, tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu “Xử lý tài liệu tại thư viện của các trường đại học trên địa bàn Hà Nội” làm đề tài luận văn thạc sĩ khoa học thư viện của mình. Tình hình nghiên cứu theo hƣớng đề tài Đề tài:“Xử lý tài liệu tại thư viện của các trường đại học trên địa bàn Hà Nội” là đề tài hoàn toàn mới, không trùng lặp với đề tài nghiên cứu nào ở cả trong nước và nước ngoài. Trong quá trình nghiên cứu và tổng quan theo hướng nghiên cứu của đề tài, trong nước có nhiều đề tài đã nghiên cứu về XLTL thư viện, những công trình này mang tính chất ứng dụng, điều tra nghiên cứu hoạt động xử lý tài liệu tại một số các cơ quan TT - TV cụ thể như: - Công tác xử lý tài liệu tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội (thực trạng và giải pháp),(2001) của tác giả Trần Thị Quý; - Nâng cao chất lượng xử lý nội dung tài liệu tại Thư viện Tạ Quang Bửu Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội (2009) của tác giả Chu Thúy Quỳnh bảo vệ tại Trường ĐHVH Hà Nội; 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Công tác xử lý nội dung thông tin tại Thư viện Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội,(2011) của tác giả Nguyễn Thị Thanh Ngần bảo vệ tại trường ĐHKHXH và NV Hà Nội; - Nâng cao chất lượng xử lý nội dung tài liệu tại Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (2011) của tác giả Vũ Xuân Bản tại Trường ĐHVH Hà Nội; - Nâng cao chất lượng xử lý nội dung tài liệu tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2013) của tác giả Nguyễn Ánh Hồng bảo vệ tại Trường ĐH VHHN; - Ứng dụng Khung phân loại thập tiến DEWEY rút gọn 14 vào các thư viện Đại học ở Hà Nội. Thực trạng và Giải pháp(2013)của tác giả Phạm Ngọc Hƣơng bảo vệ tại trường ĐHKHXH&NV ĐHQG Hà Nội; - Xử lý nội dung tài liệu Trung tâm Thông tin Tư liệu - Viện khoa học giáo dục Việt Nam (2012) của tác giả Đào Kim Phƣợng bảo vệ tại Trường ĐHVH Hà Nội; - Quy trình xử lý nội dung tài liệu tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội (2006)của tác giả Nguyễn Thị Hồng Thƣơng bảo vệ tại Trường ĐHKHXH&NV ĐHQG Hà Nội ; - Công tác xử lý tài liệu tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Trường Đại học Lao Động - Xã hội (2009) của tác giả Cao Thị Hằng bảo vệ tại Trường ĐHKHXH&NV ĐHQG Hà Nội; -.Tìm hiểu công tác áp dụng các tiêu chuẩn nghiệp vụ trong xử lý tài liệu tại Trung tâm Thông tin - Thư viện Học viện Bưu chính Viễn Thông (2013 )của tác giả Vũ Thị Loan bảo vệ tại Trường ĐHKHXH&NV ĐHQG Hà Nội Ngoài ra, còn một số các bài viết được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành, Kỷ yếu hội thảo khoa học tại Trung tâm TT - TV đại học Quốc gia Hà Nội.
Đề tài nghiên cứu của các tác giả Trần Thị Quý, Vũ Dương Thúy Ngà, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Hữu Viêm, ., đề cập đến công tác xử lý tài liệu tại các cơ quan thông tin - thư viện cụ thể, đồng thời đưa ra một số giải pháp về xử lý nội dung tài liệu: kiểm soát tính nhất quán trong quá trình phân loại và định ký hiệu phân loại, định từ khóa dựa trên các công cụ chính (bảng phân loại, bộ từ khóa từ chuẩn, từ điển tham chiếu, …), nhưng không đề cập đến công tác xử lý tài liệu tại thư viện các Trường đại học trên địa bàn Hà Nội. Một số luận văn có đề tài đề cập đến các khía cạnh liên quan đến trường đại học trên địa bàn Hà Nội như: tổ chức và quản lý, bộ máy tra cứu, công tác phục vụ, nguồn lực thông tin, SP & DV thông tin của Thư viện. Một số công trình nghiên cứu khoa học về các chuẩn nghiệp vụ mới như: Quy tắc biên mục Anh - Mỹ (Anglo-American Cataloguing Rules - viết tắt là AACR2); khổ mẫu biên mục đọc máy (Machine Readable Cataloguing - viết tắt là MARC21); nghiên cứu xây dựng Bộ từ khóa cho các cơ sở dữ liệu đa ngành khoa học tự nhiên và xã hội. Các tài liệu này đã đưa ra các giải pháp tổ chức hoạt động thư viện, học tập, trao đổi kinh nghiệm, nâng cao chất lượng bổ sung vốn tài liệu, đào tạo lại cán bộ xử lý, đào tạoNDT, phát triển SP&DV thông tin, đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin và cơ sở vật chất,… Cho đến nay, vẫn chưa có một đề tài nào nghiên cứu, đánh giá tổng thể thực trạng công tác XLTL cũng như chưa có đánh giá, kiến nghị, giải pháp chung về công tác XLTL tại Thư viện các trường đại học trên địa bàn Hà Nội.
Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn 3. Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ đánh giá chất lượng XLTL tài liệu trong thư viện của các trường đại học trên địa bàn Hà Nội, đề xuất các giải pháp thích hợp nhằm nâng cao chất lượng công tác XLTL, tại các thư viện này. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục tiêu đề ra, luận văn có nhiệm vụ: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về xử lý tài liệu và vai trò của XLTL tại thư viện của các trường đại học trên địa bàn Hà Nội.
- Khảo sát đánh giá thực trạng xử lý tài liệu tại thư viện các trường đại học trên địa bàn Hà Nội. - Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng xử lý tài liệu tại thư viện của các trường đại học trên địa bàn Hà Nội. Đối tƣợng nghiên cứu: Công tác xử lý tài liệu tại thư viện các trường đại học trên địa bàn Hà Nội. Phạm vi nghiên cứu: - Không gian: Xử lý tài liệu tại thư viện các trường đại học trên địa bàn Hà Nội - Thời gian: Trong thời gian từ 2009 -2014.
Giả thuyết nghiên cứu: Công tác XLTL thư viện tại thư viện của các trường đại học trên địa bàn Hà Nội, nếu như có sự thống nhất về các chuẩn nghiệp vụ, hoàn thiện quy trình xử lý và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ sẽ tạo ra được nhiều SP&DV thông tin có chất lượng hơn, việc chia sẻ nguồn lực thông tin giữa các trường đại học sẽ thuận lợi, đáp ứng được nhu cầu tin của NDT. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp luận: - Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; đồng thời dựa trên quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước về công tác thư viện. - Phương pháp nghiên cứu cụ thể: + Phương pháp điều tra bằng phiếu; + Phương pháp phân tích - tổng hợp; 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Phương pháp phỏng vấn - trao đổi + Phương pháp thống kê; + Phương pháp so sánh Để có cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện Luận văn, tác giả đã khảo sát 30 người xử lý tài liệu và phát mẫu để họ trực tiếp xử lý 30/60 tài liệu (ước tính 02 tài liệu/1 người); khảo sát trên cơ sở dữ liệu các trường đại học 100 tài liệu khác nhau về phân loại, định từ khóa/định chủ đề, tóm tắt tài liệu.