phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục. Luận văn được chia thành 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn phát triển thư viện số tại Trung tâm Thông tin – Thư viện, Đại học Quốc Gia Hà Nội. Chƣơng 2: Thực trạng phát triển thư viện số tại Trung tâm. Chƣơng 3: Đề xuất một số giải pháp phát triển thư viện số tại Trung tâm.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN THƢ VIỆN SỐ TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN – THƢ VIỆN, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI 1. Những vấn đề lý luận chung 1. Một số khái niệm Cùng với sự phát triển và ứng dụng rộng rãi của công nghệ thông tin và truyền thông, thư viện số đang ngày càng phát triển mạnh mẽ trên thế giới. Hiện nay thư viện số nhận được sự quan tâm đặc biệt của các các tổ chức cá nhân trong và ngoài ngành.
Tài liệu số là vật mang tin được tạo lập ở dạng mà thông tin trong đó được tạo ra, được gửi đi, được nhận và được lưu trữ bằng phương tiện hoạt động dựa trên công nghệ điện, điện tử, kỹ thuật số, từ tính, truyền dẫn không dây, quang học, điện từ hoặc công nghệ tương tự hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân hoặc là vật mang tin mà thông tin trong đó được tạo lập bằng việc biến đổi các loại hình thông tin trên các vật mang tin khác sang thông tin dùng tín hiệu số. Vậy thư viện số là gì?Có rất nhiều tranh luận xung quanh cụm từ này. “Thư viện số” là một thuật ngữ được chấp nhận rộng rãi nhất hiện nay và đang được sử dụng thường xuyên tại các hội nghị, hội thảo. Mặt khác, thư viện số đang là tâm điểm nghiên cứu của nhiều lĩnh vực, các yếu tố tạo nên thư viện số khác nhau phụ thuộc vào cộng đồng nghiên cứu nhìn nhận về nó [31].
Ví dụ: - Từ quan điểm của người dùng tin, thư viện số là một cơ sở dữ liệu lớn. - Đối với những người làm việc trong lĩnh vực công nghệ siêu văn bản, nó là một trong những ứng dụng của phương pháp siêu văn bản. - Đối với những người công tác trong ngành thông tin, đó là một ứng dụng của Web. - Từ quan điểm của ngành khoa học thư viện, thư viện số là một bước tiếp tục trong tự động hoá thư viện vốn đã bắt đầu từ 25 năm trước.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hiện nay, nhiều người vẫn cho rằng trang web là một thư viện số. Theo Lynch, một trong những học giả hàng đầu lĩnh vực nghiên cứu thư viện số, web không phải là một thư viện số. Lynch [30] cho rằng Internet và bộ sưu tập các nguồn tin đa phương tiện được biết đến không được thiết kế để hỗ trợ cho việc xuất bản và truy cập thông tin giống như thư viện. Nó liên quan đến cái được coi là kho chứa các sản phẩm của thế giới in ấn kỹ thuật số….Tóm lại, Internet không phải là một thư viện số.
Tại Việt Nam, theo HĐ Liên và NV Ty [6], "Thư viện số là một Thư viện điện tử cao cấp trong đó toàn bộ các tài liệu của thư viện đã được số hóa và được quản lý bằng một phần mềm chuyên nghiệp có tổ chức giúp người dùng dễ dàng truy cập, tìm kiếm và xem được nội dung toàn văn của chúng từ xa thông qua hệ thống mạng thông tin và các phương tiện truyền thông". Đặc điểm thư viện số Thư viện số có những đặc điểm cơ bản sau: Khả năng lưu trữ khối lượng lớn tài nguyên thông tin khác nhau. Khả năng lưu trữ và chuyển giao tài nguyên thông tin bằng nhiều phương tiện khác nhau. Khả năng chuyển giao tài nguyên thông tin qua mạng.
Khả năng quản lý tài nguyên thông tin phân tán. Khả năng chia sẻ thông tin ở mức độ chuyên biệt cao. Dùng công cụ để tìm kiếm và truy xuất thông tin. Cung cấp dịch vụ thông tin không giới hạn về không gian và thời gian.
Thư viện số đã hình thành từ nhiều năm trước trên thế giới đặc biệt ở các nước có nền khoa học phát triển, mà cụ thể là khoa học thông tin - thư viện, đã có rất nhiều dự án nhằm phát triển thư viện số trên thế giới. Nhắc tới thư viện số không thể không kể tới: Thư viện số thế giới (World Digital Library); Thư viện số Europeana (www.eu) chứa tới 2 triệu đầu sách, Google Book Search (www.com) là một kho lưu trữ sách trực tuyến khổng lồ cho phép người dùng tin tìm kiếm và xem hàng triệu cuốn sách từ các thư viện và các nhà 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuất bản trên thế giới. Tại Việt Nam, thư viện số đang từng bước phát triển tuy còn gặp nhiều khó khăn, trở ngại. Có rất nhiều thư viện tiến hành số hóa tài liệu và nhiều dự án ra đời, tiêu biểu phải kể đến thư viện số tại Trung tâm Thông tin - Thư viện,Đại học Quốc gia Hà Nội.
Các yếu tố cấu thành thư viện số Có thể nói, thư viện số là một bước tiến mới của thư viện truyền thống. Song cho dù nó là một sản phẩm tinh vi đến đâu đi chăng nữa của công nghệ hiện đại thì về bản chất nó vẫn được cấu thành từ 4 nhân tố của thư viện truyền thống và cùng thực hiện một chức năng chính của thư viện là kết nối con người với vốn thông tin: vốn tài liệu, cơ sở vật chất kỹ thuật và công nghệ, đội ngũ cán bộ, người dùng tin. Vốn tài liệu số: Để thư viện số đạt hiệu quả cao thì việc tạo lập các nguổn tin số hoá hết sức quan trọng. Số lượng nguồn tin số của một thư viện được coi là tiêu chí đánh giá quy mô lớn mạnh và khả năng đáp ứng nhu cầu tin của bạn đọc.
Cơ sở vật chất và công nghệ: Tài liệu số và công nghệ là hai vấn đề tồn tại song song với nhau. Tài liệu số sẽ không thể tồn tại nếu không có sự ứng dụng của công nghệ, nó phụ thuộc và chịu ảnh hưởng hoàn toàn từ công nghệ. Nguồn nhân lực: Có thể nói con người là yếu tố không thể thiếu trong bất cứ hoạt động nào. Vì bản thân công nghệ và máy móc không thể tạo nên thư viện số hoàn chỉnh nếu thiếu sự tác động của con người.
Người dùng tin chính là đối tượng mục tiêu và đích hướng tới của bất cứ thư viện nào. Nếu không có bạn đọc thì thư viện sẽ mất đi giá trị tồn tại của mình. Như vậy, 4 yếu tố cấu thành thư viện số có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và là điều kiện cần và đủ để xây dựng một mô hình thư viện hoàn chỉnh. Tầm quan trọng của thư viện số Ngày nay, thông tin trở thành nguồ n tài nguyên quan tro ̣ng nhấ t của xã h ội.
Hiện tượng bùng nổ thông tin và nhu cầu thông tin , cuộc cách ma ̣ng công ngh ệ thông tin và xu hướng toàn cầu hóa đã đ ặt ra cho ngành Thư viện nhiề u thời co ̛ và thách thức. Thư viện số trở thành hình mẫu lý tu ̛ởng của các thư viện trên thế giới. Ở Vi ệt Nam, hệ thố ng máy tính đã , đang và tiế p tu ̣c đu ̛ợc trang bị tại các thư 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việnhiện nay, khả năng xây dựng các thư viện số sẽ trở thành hiện thực. Thư viện số sẽ cung cấp các phu ̛ơng tiện cho phép xem vô tuyế n v ệ tinh, truyề n hình cáp , tiế p ̣ vu ̣ thư viện tại nhà, các tra ̣m tu ̛ơng tác CD -I cận các cơ sở dữ liệu quố c tế và dich (Compact Disk -Interactive), các tra ̣m để xem phim , mục lục công cộng trực tuyế n (Online Public Access Catalogue) và hệ thố ng cho mượn tự động.
Mặc dù hiện nay các thư viện còn rấ t nhiề u khó kh ăn về co ̛ sở ha ̣ tầ ng công ngh ệ thông tin, vấ n đề đào ta ̣o cán b ộ, khả n ăng tài chính v. nhưng việc hình thành, xây dựng các thư viện số là hế t sức cầ n thiế t trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đa ̣i hoá đấ t nước. - Với sự phát triể n r ộng rãi của ma ̣ng Internet , người sử dụng không cần trực tiế p đế n thư viện mà chỉ cầ n ngồ i ở bàn là m việc và truy cập vào trang web của co ̛ quan/ tổ chức thông tin sẽ tìm được tài liệu cầ n thiế t. - Một trong những lơ ̣i thế của thư viện điện tử là công nghệ và tài nguyên số , do vậy người dùng tin có thể đánh giá ngay đu ̛ợc sự thu ận tiện và tính thân thiện cao của hệ thố ng tra cứu và lưu truyề n thông tin từ các nguồ n với nhau.
- Khách hàng của m ột thư viện hiện đa ̣i không còn khái ni ệm giờ phu ̣c vu ̣ như trước đây. Mọi khoảng cách về không gian và thời gian du ̛ờng như được xóa bỏ hoàn toàn khi sử du ̣ng các dich ̣ vu ̣ và tiện ích ta ̣i các thư viện này. - Một yế u tố bắ t bu ộc khi xây dựng m ột thư viện số đó là hoàn thành quá trình mượn liên thư viện. Tính mở của m ột thư viện hiện đa ̣i rấ t đu ̛ợc đề cao.
Khi truy cập vào CSDL của một cơ quan thông tin, người dùng tin có thể tìm kiếm thông tin cầ n thiế t ta ̣i các thư viện khác trong khu vực và trên thế giới thông qua các đường link của dịch vụ thông tin liên kết. - Thông tin trong thư viện số luôn luôn được cập nhật do đó tính mới , tính thời sự là m ột thế ma ̣nh để thu hút đu ̛ợc người dùng tin tìm đến và sử dụng các sản phẩ m và dicḥ vu ̣ của ho. Các tiêu chí đánh giá thư viện số Hiện nay vẫn chưa có các tiêu chí để đánh giá thư viện số, tuy nhiên về cơ bản thư viện số cũng thực hiện các chức năng và nhiệm vụ như thư viện truyền thống cho nên có thể căn cứ vào các tiêu chí đánh giá thư viện truyền thống để đánh 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giá thư viện số và có nhấn mạnh các yếu tố đặc thù của thư viện số về ứng dụng chặt chẽ thành tựu công nghệ thông tin và truyền thông.