Tổng quan nghiên cứu

Thống kê từ Tòa án nhân dân tối cao cho thấy trong giai đoạn 2014-2018, số lượng người dưới 18 tuổi bị đưa ra xét xử hình sự chiếm khoảng 3,8% tổng số bị cáo trên toàn quốc, trong đó có hơn 92% trường hợp là người phạm tội lần đầu. Thực trạng này đặt ra vấn đề nghiên cứu cấp bách: làm thế nào để chính sách hình sự vừa giữ vững tính nghiêm minh, răn đe, vừa mở rộng cơ hội phục thiện cho người chưa thành niên. Chế định xóa án tích đóng vai trò pháp lý then chốt giúp giải quyết bài toán này, loại bỏ rào cản nhân thân xấu và định kiến xã hội vốn đang cản trở người lầm lỡ tái hòa nhập.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ toàn diện những điểm mới của Bộ luật Hình sự năm 2015 về xóa án tích đối với người dưới 18 tuổi, phân tích các điểm nghẽn trong áp dụng thực tiễn và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1985 đến nay, kết hợp đánh giá số liệu thực tế xét xử trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 5 năm (2014-2018). Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm rút ngắn thời gian xử lý thủ tục cấp phiếu lý lịch tư pháp từ 15 ngày xuống dưới 07 ngày làm việc, đồng thời góp phần kéo giảm tỷ lệ tái phạm trong nhóm thanh thiếu niên xuống dưới mức 2,5% trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Thuyết công lý phục hồi (Restorative Justice Theory) và Thuyết dán nhãn (Labeling Theory) trong tội phạm học, kết hợp với nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa trong luật hình sự Việt Nam theo quan điểm của GS.TSKH Lê Văn Cảm. Thuyết dán nhãn chỉ ra rằng việc lưu giữ án tích quá lâu tạo ra định kiến tiêu cực từ xã hội, hình thành lực đẩy tâm lý khiến người từng lầm lỡ dễ tái phạm tội.

Mô hình nghiên cứu phân hóa trách nhiệm hình sự theo 2 nhóm tuổi: từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi. Khung lý thuyết tập trung giải quyết 4 khái niệm cốt lõi: án tích là hậu quả pháp lý bất lợi; xóa án tích là sự hủy bỏ tình trạng pháp lý bất lợi đó; đương nhiên xóa án tích theo cơ chế tự động; và chủ thể đặc thù là người dưới 18 tuổi bị kết án. Điểm mấu chốt của khung lý thuyết là chứng minh chế định xóa án tích đối với người dưới 18 tuổi theo Điều 107 Bộ luật Hình sự năm 2015 hoàn toàn thuộc trường hợp đương nhiên xóa án tích, với 4 khung thời hạn rút ngắn từ 06 tháng đến 03 năm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp phong phú, tổng hợp từ hơn 12.000 bản án hình sự toàn quốc giai đoạn 2014-2018 của Tòa án nhân dân tối cao và các báo cáo nghiệp vụ từ Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia. Luận văn tiến hành khảo sát chọn mẫu với quy mô 520 hồ sơ vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi tại Tòa án nhân dân các cấp.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao cho các vùng địa lý kinh tế - xã hội trọng điểm. Về phương pháp phân tích, tác giả phối hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, so sánh lịch sử (đối chiếu 3 lần pháp điển hóa Bộ luật Hình sự năm 1985, 1999 và 2015) và luật học so sánh quốc tế (đối chiếu Điều 95 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga năm 1996). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đánh giá chính xác sự dịch chuyển chính sách hình sự, đồng thời bóc tách toàn diện các xung đột quy chuẩn giữa Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự và Luật Lý lịch tư pháp trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2017 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, Bộ luật Hình sự năm 2015 tạo bước đột phá khi quy định 100% người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị kết án đều được coi là không có án tích (khoản 1 Điều 107), xóa bỏ hoàn toàn mặc cảm tư pháp so với quy định tại Bộ luật Hình sự năm 1999.

Thứ hai, đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, luật quy định các trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý cũng được coi là không có án tích; các trường hợp còn lại có thời hạn xóa án tích giảm 50% so với người trưởng thành, chỉ dao động từ 06 tháng đến tối đa 03 năm.

Thứ ba, thực tiễn xét xử cho thấy tỷ lệ đương nhiên đủ điều kiện xóa án tích đạt trên 98,2%, tuy nhiên chỉ có khoảng 28,5% người chấp hành xong hình phạt chủ động nộp hồ sơ xin cấp Phiếu lý lịch tư pháp số 1 để xác nhận tình trạng không có án tích.

Thứ tư, khảo sát thực tế ghi nhận thời gian xác minh điều kiện xóa án tích liên ngành bị kéo dài từ 25 đến 30 ngày, vượt gấp đôi thời hạn tối đa 10 đến 15 ngày được quy định tại Điều 44 Luật Lý lịch tư pháp năm 2009.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự chậm trễ này là do Bộ luật Hình sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã bãi bỏ thủ tục Tòa án cấp Giấy chứng nhận xóa án tích, chuyển toàn bộ trách nhiệm tra cứu, cập nhật về Sở Tư pháp. Tuy nhiên, cơ sở dữ liệu điện tử giữa Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan Thi hành án dân sự và Công an chưa được tích hợp liên thông. Kết quả này tương đồng với các công trình nghiên cứu của Phan Thị Phương Hiền (2017) và Nguyễn Văn Đồng (2017) về sự tắc nghẽn thông tin thi hành nghĩa vụ dân sự và án phí.

Về mặt hiển thị khoa học, dữ liệu nghiên cứu được mô hình hóa qua Bảng thống kê số vụ án và tỷ lệ tái phạm của người dưới 18 tuổi giai đoạn 2014-2018, kết hợp Biểu đồ so sánh thời hạn xóa án tích giữa hai thời kỳ luật. Biểu đồ chỉ rõ thời hạn thử thách đối với tội rất nghiêm trọng giảm từ 2 năm xuống 1 năm (giảm 50%), và tội đặc biệt nghiêm trọng giảm từ 3 năm xuống 2 năm (giảm 33,3%). Sự thay đổi này khẳng định tính nhân văn sâu sắc của nhà nước, hỗ trợ người chưa thành niên sớm ổn định đời sống, học tập và tái hòa nhập xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, ban hành Thông tư liên tịch giữa Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an và Bộ Tư pháp trong quý 2 năm 2020 nhằm hướng dẫn áp dụng thống nhất Điều 107 Bộ luật Hình sự năm 2015; văn bản cần quy định rõ thời điểm xác định độ tuổi dưới 18 là lúc thực hiện hành vi phạm tội thay vì thời điểm xét xử, bảo đảm 100% người chưa thành niên được bảo vệ bình đẳng trước pháp luật.

Hai là, thiết lập và vận hành hệ thống phần mềm dữ liệu lý lịch tư pháp trực tuyến liên thông giữa 63 Tòa án cấp tỉnh, cơ quan thi hành án dân sự và Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia trước năm 2021; hướng tới mục tiêu rút ngắn thời gian xác minh và cấp Phiếu lý lịch tư pháp số 1 xuống dưới 07 ngày làm việc.

Ba là, rà soát và sửa đổi Thông tư số 53/2012/TT-BCA của Bộ Công an, bãi bỏ quy định hạn chế tuyển dụng đối với thí sinh có thân nhân đã được xóa án tích, bảo đảm quyền bình đẳng tiếp cận cơ hội việc làm và học tập cho ít nhất 95% công dân đủ điều kiện.

Bốn là, tổ chức các đợt phổ biến pháp luật và trợ giúp pháp lý miễn phí định kỳ hàng quý tại 100% trường giáo dưỡng, cơ sở giam giữ trên toàn quốc do Bộ Tư pháp phối hợp Đoàn Thanh niên thực hiện; phấn đấu nâng tỷ lệ người dưới 18 tuổi nắm vững thủ tục xác nhận xóa án tích và tìm kiếm việc làm thành công lên trên 90% sau 12 tháng chấp hành xong bản án.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất gồm Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên và Điều tra viên tại các cơ quan tiến hành tố tụng: Luận văn cung cấp hướng dẫn chuyên sâu để phân định chính xác các trường hợp không có án tích, hạn chế tối đa việc áp dụng sai tình tiết tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm tại 100% các phiên tòa hình sự.

Nhóm thứ hai gồm Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Tài liệu giúp nâng cao kỹ năng xây dựng bản luận cứ bào chữa, bảo vệ tối đa quyền nhân thân của người chưa thành niên và hỗ trợ gia đình thực hiện nhanh chóng thủ tục yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp số 1.

Nhóm thứ ba gồm Cán bộ quản lý dữ liệu lý lịch tư pháp tại 63 Sở Tư pháp: Tài liệu hỗ trợ chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, phối hợp xác minh điều kiện đương nhiên xóa án tích, giúp giảm tỷ lệ hồ sơ quá hạn xuống dưới 3%.

Nhóm thứ tư gồm Giảng viên, Học viên cao học và Nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Hình sự: Luận văn là tài liệu tham khảo giàu hàm lượng học thuật, phục vụ giảng dạy và mở rộng các đề tài nghiên cứu so sánh pháp luật tại hơn 20 cơ sở đào tạo luật trên toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

Người dưới 18 tuổi phạm tội trong những trường hợp nào được coi là không có án tích?

Theo khoản 1 Điều 107 Bộ luật Hình sự năm 2015, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị kết án về bất kỳ tội gì và người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý đều được coi là không có án tích. Người được Tòa án tuyên miễn hình phạt cũng không phát sinh án tích.

Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị phạt 03 năm tù về tội Cướp tài sản thì sau bao lâu được xóa án tích?

Tội Cướp tài sản là tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý. Căn cứ điểm b khoản 2 Điều 107 Bộ luật Hình sự năm 2015, người bị phạt tù đến 05 năm sẽ đương nhiên được xóa án tích sau thời hạn 01 năm, tính từ thời điểm chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung và bồi thường thiệt hại mà không phạm tội mới.

Tòa án nhân dân có còn thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận xóa án tích cho người dưới 18 tuổi không?

Theo quy định mới của Bộ luật Hình sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Tòa án không còn cấp Giấy chứng nhận xóa án tích. Trách nhiệm cập nhật thông tin và cấp Phiếu lý lịch tư pháp số 1 ghi nhận không có án tích thuộc về Sở Tư pháp hoặc Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia trong thời hạn 10 đến 15 ngày.

Độ tuổi dưới 18 để áp dụng quy định xóa án tích tính tại thời điểm phạm tội hay thời điểm xét xử?

Theo nguyên tắc có lợi cho người phạm tội và kết cấu Chương XII Bộ luật Hình sự năm 2015, độ tuổi được xác định tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội. Ví dụ, người phạm tội trộm cắp khi 17 tuổi nhưng khi xét xử đã 19 tuổi thì vẫn được áp dụng Điều 107 để hưởng quy định coi như không có án tích.

Người có người thân từng bị phạt tù nhưng đã được xóa án tích thì có được dự tuyển vào ngành Công an không?

Theo điểm a khoản 1 Mục II Thông tư số 53/2012/TT-BCA, tiêu chuẩn chính trị tuyển sinh yêu cầu người dự tuyển và gia đình chưa từng có tiền án. Dù theo Điều 69 Bộ luật Hình sự người đã xóa án tích coi như chưa bị kết án, nhưng quy định nội bộ ngành hiện vẫn từ chối tiếp nhận, như trường hợp thực tế năm 2017 tại Nghệ An.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, khẳng định tính tất yếu khách quan của chế định đương nhiên xóa án tích đối với người dưới 18 tuổi trong pháp luật hình sự hiện đại.
  • Công trình phân tích sâu sắc các điểm mới tiến bộ của Bộ luật Hình sự năm 2015 khi rút ngắn 50% thời hạn thử thách và mở rộng tối đa diện đối tượng coi như không có án tích.
  • Luận văn chỉ rõ các bất cập thực tế trong giai đoạn 5 năm (2014-2018), đặc biệt là rào cản chia sẻ dữ liệu liên ngành khiến thời gian xác minh lý lịch tư pháp kéo dài 25-30 ngày.
  • Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gồm ban hành thông tư liên tịch, số hóa kết nối dữ liệu tư pháp trực tuyến và sửa đổi quy định tuyển dụng của ngành công an.
  • Nghiên cứu khẳng định giá trị thực tiễn trong việc bảo vệ quyền con người, thúc đẩy sự phát triển của mô hình Tòa gia đình và người chưa thành niên tại 63 tỉnh thành.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là xây dựng hệ thống luận cứ khoa học chuyên sâu đầu tiên về xóa án tích cho người chưa thành niên sau pháp điển hóa năm 2015. Định hướng tiếp theo cần tập trung hoàn thiện dự thảo Thông tư liên tịch hướng dẫn Điều 107 trong vòng 12 tháng tới. Các nhà nghiên cứu, cán bộ tư pháp và cơ quan hoạch định chính sách hãy tích cực tham khảo tài liệu này để hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ quyền lợi chính đáng cho thế hệ trẻ.