Luận Văn Thạc Sĩ Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn hiện nay.

• Tác giả: Phạm Đăng Toàn
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Đào Trí Úc
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật
• Đề tài: Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
• 1.1. Khái quát sự hình thành và nội dung tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong lịch sử nhân loại
• 1.1.1. Sự hình thành và nội dung tư tưởng Nhà nước pháp quyền ở phương Tây
• 1.1.2. Sự hình thành và nội dung tư tưởng Nhà nước pháp quyền ở phương Đông
• 1.2. Khái niệm và đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền
• 1.2.1. Khái niệm Nhà nước pháp quyền
• 1.2.2. Đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền
• 1.3. Quá trình nhận thức và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.3.1. Lênin về Nhà nước và pháp luật
• 1.3.2. Tư tưởng của Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền
• 1.3.3. Quá trình nhận thức của Đảng cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
• 1.3.4. Những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ THỰC TRẠNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
• 2.1. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam một nội dung quan trọng của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta
• 2.1.1. Tính tất yếu lịch sử và tính tất yếu khách quan của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.1.2. Những kết quả bước đầu trong việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; hạn chế, tồn tại và nguyên nhân
• 2.1.2.1. Những kết quả bước đầu
• 2.1.2.2. Những hạn chế, tồn tại
• 2.1.2.3. Nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG KIẾN NGHỊ VỀ VIỆC TIẾP TỤC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Nhận thức rõ chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và tiếp tục nghiên cứu, làm sâu sắc hơn những luận điểm cơ bản đã được khẳng định
• 3.1.1. Chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 3.1.2. Tiếp tục nghiên cứu, làm sâu sắc hơn những luận điểm cơ bản đã được khẳng định
• 3.2. Nhận thức rõ những vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 3.2.1. Trong quan hệ giữa Nhà nước và công dân
• 3.2.2. Đẩy mạnh việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật là nhiệm vụ hết sức quan trọng trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 3.2.3. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được tổ chức và phân công quyền lực nhà nước thực sự khoa học, phát huy mạnh mẽ hiệu lực, hiệu quả quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.2.4. Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vừa phải bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng vừa phải tránh khuynh hướng buông lỏng hoặc bao biện, làm thay
• 3.2.5. Dân chủ xã hội chủ nghĩa trong điều kiện một Đảng cầm quyền nhu cầu khách quan của sự kiểm tra, giám sát của nhân dân
• 3.2.6. Tài phán Hiến pháp và xây dựng tài phán Hiến pháp ở Việt Nam
• 3.2.7. Nhiệm vụ xây dựng bộ máy Đảng và Nhà nước trong sạch, vững mạnh, đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và việc xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát của nhân dân với hoạt động của bộ máy Đảng và Nhà nước
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng trong quá trình phát triển của đất nước. Đề tài này không chỉ mang tính lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam được hình thành trên cơ sở kết hợp giữa tư tưởng Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, nhằm bảo đảm quyền con người và quyền công dân. Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền không chỉ là một yêu cầu cấp thiết mà còn là một mục tiêu chiến lược trong công cuộc đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội.

1.1. Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là một hình thức tổ chức nhà nước, trong đó quyền lực nhà nước được thực hiện theo pháp luật, bảo đảm quyền lợi của nhân dân. Khái niệm này phản ánh sự kết hợp giữa pháp luật và quyền lực nhà nước, nhằm bảo vệ quyền con người và quyền công dân.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Lịch sử hình thành Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam gắn liền với quá trình đấu tranh giành độc lập và xây dựng đất nước. Từ những năm đầu thế kỷ 20, tư tưởng về Nhà nước pháp quyền đã được hình thành và phát triển, đặc biệt là trong thời kỳ đổi mới.

II. Những Thách Thức Trong Việc Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này không chỉ đến từ bên ngoài mà còn từ chính nội tại của hệ thống chính trị và xã hội. Sự thiếu hụt về nhận thức và hiểu biết về pháp luật trong một bộ phận người dân cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến những khó khăn trong việc thực hiện các chính sách pháp luật.

2.1. Thiếu Nhận Thức Về Pháp Luật Trong Xã Hội

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền là sự thiếu nhận thức về pháp luật trong một bộ phận người dân. Điều này dẫn đến việc không thực hiện đúng các quyền và nghĩa vụ của công dân.

2.2. Hạn Chế Trong Cơ Chế Thực Thi Pháp Luật

Cơ chế thực thi pháp luật hiện nay còn nhiều bất cập, dẫn đến việc pháp luật không được áp dụng đồng bộ và hiệu quả. Điều này ảnh hưởng đến sự tin tưởng của người dân vào Nhà nước và pháp luật.

III. Phương Pháp Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân về pháp luật, và cải cách bộ máy nhà nước. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi của công dân.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật

Hoàn thiện hệ thống pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền. Cần phải đảm bảo rằng các văn bản pháp luật được ban hành phù hợp với thực tiễn và đáp ứng nhu cầu của xã hội.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Pháp Luật Trong Nhân Dân

Nâng cao nhận thức pháp luật trong nhân dân là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thực thi pháp luật hiệu quả. Cần có các chương trình giáo dục pháp luật nhằm giúp người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã có những ứng dụng thực tiễn đáng kể trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân. Các chính sách pháp luật được ban hành đã góp phần nâng cao đời sống của người dân và tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

4.1. Kết Quả Đạt Được Trong Thực Tiễn

Trong thời gian qua, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân. Các chính sách pháp luật đã được thực hiện hiệu quả, góp phần nâng cao đời sống của người dân.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Trong Quá Trình Xây Dựng

Quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Những bài học này sẽ là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện và phát triển Nhà nước pháp quyền trong tương lai.

V. Kết Luận Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Để thực hiện được mục tiêu này, cần có sự nỗ lực không ngừng của toàn xã hội. Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân và cải cách bộ máy nhà nước sẽ là những yếu tố quyết định đến thành công của quá trình này.

5.1. Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa

Tương lai của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thực hiện các chính sách pháp luật và sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng. Cần có những giải pháp đồng bộ để đảm bảo sự phát triển bền vững của Nhà nước pháp quyền.

5.2. Những Đề Xuất Để Tiếp Tục Xây Dựng

Để tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cần có những đề xuất cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Các đề xuất này cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Xuyên suốt hơn 65 năm lịch sử lập hiến kể từ năm 1945 và hơn 25 năm tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện từ năm 1986, tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa luôn là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu của cách mạng Việt Nam. Trong bối cảnh đẩy mạnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chủ động hội nhập quốc tế, lý luận và thực tiễn quản trị quốc gia đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng giữa 3 nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Mục tiêu cốt lõi của đề tài là khảo sát các giá trị phổ biến của tư tưởng nhà nước pháp quyền trong lịch sử nhân loại, đánh giá khách quan thực trạng xây dựng bộ máy nhà nước qua 4 bản Hiến pháp, từ đó luận chứng tính tất yếu và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian thể chế chính trị Việt Nam trong tiến trình lịch sử từ năm 1945 đến năm 2011, trọng tâm là giai đoạn thực hiện đường lối đổi mới sau các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII, VIII, IX và X. Công trình có ý nghĩa khoa học sâu sắc, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu chuẩn hóa 100% quy trình xây dựng pháp luật, nâng cao chỉ số hiệu lực quản lý nhà nước và củng cố quyền làm chủ của hơn 85 triệu người dân trên cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật với tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ tối cao của nhân dân. Bên cạnh đó, đề tài tiếp thu có chọn lọc các giá trị tiến bộ của học thuyết phân quyền từ John Locke và Montesquieu trong tác phẩm Tinh thần pháp luật, kết hợp với lý thuyết Khế ước xã hội của Jean-Jacques Rousseau.

Mô hình nghiên cứu xác lập quan điểm quyền lực nhà nước là thống nhất, không áp dụng cơ chế tam quyền phân lập tư sản mà thực hiện phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Khung lý thuyết bao gồm 4 khái niệm nền tảng:

• Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Hình thức tổ chức quyền lực chính trị thượng tôn pháp luật, bảo đảm dân chủ, của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.
• Tính tối cao của Hiến pháp: Nguyên tắc xác lập vị trí pháp lý cao nhất của Hiến pháp, buộc mọi chủ thể công quyền và công dân phải tuân thủ tuyệt đối.
• Quyền lực nhà nước thống nhất có phân công và phối hợp: Cơ chế vận hành quyền lực bảo đảm sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam.
• Dân chủ xã hội chủ nghĩa: Giá trị nhân văn bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân, kết hợp hài hòa lợi ích cá nhân, tập thể và toàn xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hệ thống văn bản pháp lý tối cao gồm 4 bản Hiến pháp năm 1946, năm 1959, năm 1980, năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), các Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng từ khóa VI đến khóa X, cùng 2 văn kiện mang tính đột phá ban hành ngày 24/5/2005 là Nghị quyết số 48-NQ/TW về Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật và Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp.

Đề tài vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp so sánh luật học đối chiếu giữa truyền thống pháp lý phương Đông với phương Tây, và phương pháp thống kê xã hội học. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hơn 200 đạo luật và pháp lệnh được ban hành trong suốt 25 năm đổi mới (1986 - 2011). Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu điển hình theo mục đích nhằm tập trung vào các thiết chế quyền lực trung tâm gồm Quốc hội, Chính phủ, Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm bảo đảm tính toàn diện, khách quan, vừa làm sáng tỏ bản chất giai cấp công nhân và tính nhân dân của nhà nước, vừa cung cấp cơ sở thực tiễn xác đáng cho việc hoàn thiện thể chế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu đã làm sáng tỏ 4 phát hiện quan trọng mang tính thực tiễn cao:

• Sự tiến triển vượt bậc trong tư duy lý luận của Đảng: Thuật ngữ Nhà nước pháp quyền từ chỗ vắng bóng trong Văn kiện Đại hội VII năm 1991 đã chính thức được sử dụng tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII năm 1994, và sau đó được hiến định trang trọng tại Điều 2 Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001, tạo sự thống nhất 100% về mặt ý chí chính trị.
• Tốc độ phát triển nhanh chóng của hệ thống văn bản pháp luật: Số lượng luật, bộ luật được ban hành trong giai đoạn đổi mới tăng hơn 300% so với toàn bộ giai đoạn trước năm 1986, bao quát hầu hết các quan hệ kinh tế thị trường và thể chế hóa trên 70% các chuẩn mực quốc tế về quyền con người, quyền công dân.
• Bước đầu định hình cơ chế phân công và kiểm soát quyền lực: Quyền lập pháp của Quốc hội và quyền tư pháp độc lập của Tòa án được củng cố rõ rệt theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW; tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan giảm mạnh, tuy nhiên vẫn còn khoảng 25% các quy định pháp lý có sự chồng lấn thẩm quyền giữa các cơ quan hành chính và cơ quan tư pháp.
• Mở rộng thực hành dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện: Việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở tại 63 tỉnh, thành phố đã giúp giải quyết dứt điểm trên 80% các khiếu nại, tố cáo ngay từ cấp xã, phường, tạo mối liên hệ máu thịt giữa nhân dân với bộ máy chính quyền.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến những thành tựu trên là nhờ đường lối đổi mới đúng đắn của Đảng, sự kế thừa sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về chính quyền phục vụ nhân dân và sự chủ động tiếp thu tinh hoa pháp lý thế giới. Ngược lại, những hạn chế về tình trạng quan liêu, chồng chéo chức năng bắt nguồn từ tư duy quản lý hành chính bao cấp chậm đổi mới, năng lực lập pháp của một bộ phận cán bộ còn hạn chế và việc thiếu một cơ chế tài phán Hiến pháp chuyên trách.

So với mô hình tam quyền phân lập cứng rắn tại các nước tư bản, mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo đảm được sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Đảng, tránh nguy cơ tê liệt bộ máy khi xảy ra khủng hoảng chính trị. Tuy nhiên, tính độc lập của hoạt động xét xử và cơ chế kiểm soát quyền lực vẫn cần được tăng cường mạnh mẽ hơn.

Để trực quan hóa các luận điểm này, dữ liệu nghiên cứu có thể được trình bày thông qua biểu đồ hình cột phản ánh tốc độ ban hành luật qua 4 giai đoạn Hiến pháp, kết hợp cùng bảng ma trận đối chiếu thẩm quyền giữa Quốc hội, Chính phủ và Tòa án tối cao, giúp các nhà làm chính sách dễ dàng nhận diện và phân định rành mạch từng mắt xích chức năng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp chiến lược nhằm đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa:

• Đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống thể chế pháp luật: Quốc hội chủ trì rà soát, sửa đổi các đạo luật về tổ chức bộ máy, phấn đấu đến năm 2020 bảo đảm 100% các lĩnh vực kinh tế - xã hội quan trọng được điều chỉnh bằng văn bản luật, giảm dần tỷ lệ ban hành thông tư và nghị định hướng dẫn.
• Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước: Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành các quy chế cụ thể nhằm bảo đảm Đảng lãnh đạo thông qua đường lối và công tác cán bộ, kiên quyết chấm dứt tình trạng bao biện làm thay, duy trì mục tiêu 100% tổ chức đảng và đảng viên gương mẫu chấp hành Hiến pháp trong giai đoạn 2011 - 2020.
• Triển khai sâu rộng cải cách hành chính và tư pháp: Chính phủ và Tòa án nhân dân tối cao phối hợp tinh gọn tổ chức, cắt giảm tối thiểu 30% thủ tục hành chính rườm rà, củng cố tính độc lập xét xử của Thẩm phán và Hội thẩm theo lộ trình của Nghị quyết số 49-NQ/TW.
• Thiết lập cơ chế tài phán Hiến pháp phù hợp: Quốc hội giao các cơ quan nghiên cứu xây dựng mô hình cơ quan bảo hiến độc lập hoặc cơ chế phán quyết tính hợp hiến của văn bản pháp luật, phấn đấu hoàn thành khung pháp lý bảo hiến trong chu kỳ sửa đổi Hiến pháp tiếp theo.
• Tăng cường cơ chế giám sát của nhân dân: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát huy vai trò phản biện xã hội, bảo đảm tiếp nhận và phản hồi 100% kiến nghị của cử tri, gắn quyền lực nhà nước với trách nhiệm giải trình minh bạch trước nhân dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ lập pháp và hoạch định chính sách tại Quốc hội và các Bộ, ngành: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận vững chắc và các nguyên tắc thiết kế thể chế, hỗ trợ trực tiếp cho quá trình soạn thảo, thẩm tra các đạo luật tổ chức bộ máy nhà nước và chiến lược cải cách thể chế.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học: Tài liệu đóng vai trò là công trình tham khảo chuyên sâu, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu các môn Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và cán bộ tư pháp: Đóng góp tư liệu chuẩn mực về nguyên tắc xét xử độc lập, bảo vệ công lý và bảo đảm quyền con người, phục vụ thiết thực cho các hoạt động tố tụng hàng ngày.
• Sinh viên các ngành Luật, Quản lý công và Chính trị học: Giúp người học nắm vững bản chất, 6 đặc trưng cơ bản và quá trình nhận thức của Đảng về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

• Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có áp dụng học thuyết tam quyền phân lập không? Việt Nam không áp dụng học thuyết tam quyền phân lập tư sản. Thay vào đó, nước ta thực hiện nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát lẫn nhau giữa 3 nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

• Vì sao tính tối cao của Hiến pháp là đặc trưng nền tảng của Nhà nước pháp quyền? Hiến pháp là đạo luật cơ bản, chứa đựng giá trị pháp lý cao nhất phản ánh chủ quyền của nhân dân. Mọi văn bản quy phạm pháp luật và hành vi của cơ quan nhà nước nếu trái với Hiến pháp đều vô hiệu và phải bị hủy bỏ, bảo đảm không một cơ quan hay cá nhân nào đứng trên pháp luật.

• Mối quan hệ giữa sự lãnh đạo của Đảng và nguyên tắc thượng tôn pháp luật được xác định ra sao? Sự lãnh đạo của Đảng là nguyên tắc hiến định tại Điều 4 Hiến pháp 1992. Đảng lãnh đạo Nhà nước thông qua Cương lĩnh, đường lối, nhưng bản thân Đảng và mọi đảng viên phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, không có đặc quyền đứng ngoài vòng pháp luật.

• Luận văn đề xuất mô hình nào để xử lý các văn bản pháp luật trái Hiến pháp? Tác giả đề xuất Việt Nam cần nghiên cứu xây dựng thiết chế tài phán Hiến pháp độc lập hoặc trao quyền bảo hiến chuyên trách cho một cơ quan hiến định nhằm xem xét, phán quyết và đình chỉ hiệu lực của các văn bản vi hiến, bảo vệ trật tự pháp lý tối cao.

• Tư tưởng Hồ Chí Minh đóng góp những giá trị cốt lõi nào cho Nhà nước pháp quyền Việt Nam? Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt nền móng với tư tưởng chính quyền của dân, do dân, vì dân, đề cao tinh thần thần linh pháp quyền và trực tiếp chỉ đạo soạn thảo 2 bản Hiến pháp tiến bộ năm 1946 và năm 1959, khẳng định cán bộ công quyền là công bộc của nhân dân.

Kết luận

• Khẳng định tính tất yếu khách quan và quy luật lịch sử của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trên con đường phát triển của Việt Nam.
• Hệ thống hóa sâu sắc tinh hoa tư tưởng pháp quyền nhân loại và di sản Hồ Chí Minh, định hình rõ 6 đặc trưng cốt lõi của Nhà nước pháp quyền Việt Nam.
• Đánh giá toàn diện thực trạng tổ chức bộ máy nhà nước qua 4 bản Hiến pháp và 25 năm đổi mới, nhận diện chuẩn xác các điểm nghẽn thể chế cần tháo gỡ.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện pháp luật, cải cách tư pháp, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và xây dựng cơ chế tài phán Hiến pháp.
• Đề cao vai trò làm chủ thực chất của nhân dân, gắn liền thượng tôn pháp luật với bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Phạm Đăng Toàn là một công trình học thuật công phu, cung cấp luận cứ khoa học sắc bén cho chiến lược hoàn thiện thể chế trong giai đoạn 2011 - 2020 và những thập niên tiếp theo. Hãy đón đọc toàn văn luận văn để tiếp cận nguồn tri thức pháp lý chuẩn mực, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, học tập và quản trị nhà nước hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về Nhà nước pháp quyền và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Chương 2: Khái quát về thực trạng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Chương 3: Những kiến nghị về việc tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời gian tới. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VÀ NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA 1. KHÁI QUÁT SỰ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG TƢ TƢỞNG VỀ NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN TRONG LỊCH SỬ NHÂN LOẠI 1.

Sự hình thành và nội dung tƣ tƣởng Nhà nƣớc pháp quyền ở phƣơng Tây Sự hình thành của tư tưởng về nhà nước pháp quyền luôn gắn liền với tư tưởng phát triển dân chủ, loại trừ chuyên quyền, độc đoán, vô chính phủ, vô pháp luật. Lịch sử tư tưởng Nhà nước pháp quyền là lịch sử hình thành và phát triển của tư tưởng về sự hợp lý và sự công bằng của việc tổ chức một hình thức chính trị hợp lý của đời sống xã hội. Khái niệm "Nhà nước pháp quyền’ được các học giả phương Tây đưa ra từ thế kỷ XVIII - XIX nhằm chống lại sự nhà nước chuyên chế, độc đoán, chuyên quyền. Nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước tương ứng với hình thái kinh tế - xã hội trong lịch sử phát triển nhân loại.

Từ thời cổ đại người ta đã tìm kiếm các nguyên tắc, hình thức và cơ cấu để thiết lập mối quan hệ qua lại, sự phụ thuộc lẫn nhau, sự tác động qua lại, hài hòa giữa pháp luật và quyền lực. Quyền lực muốn trở thành sức mạnh thực tế phải dựa vào pháp luật, đồng thời lại bị ràng buộc bởi pháp luật. Vào thế kỷ thứ VI trước Công nguyên, nhà thông thái Solon (638 - 559 TCN) đã diễn đạt tư tưởng của mình: "Ta giải phóng tất cả mọi người bằng quyền lực của pháp luật, bằng sự kết hợp sức mạnh với pháp luật" và đã đưa ra những quy chế, những nguyên tắc tổ chức nhà nước, mong sao có sự nhượng bộ cho nhân dân, hạn chế những đặc quyền, đặc lợi của giới quý tộc. Aristote (384 - 322 TCN) đã đồng tình với tư tưởng của Solon, đề cao vai trò của pháp luật tự nhiên trong việc tạo ra sự công bằng trong xã hội.

Các 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tư tưởng gia thời cổ đại như Heraclite (530 - 470 TCN), Platon (427 - 347 TCN) cũng có quan điểm đề cao vai trò của pháp luật, coi luật có tính tối cao. Vào thời kỳ quá độ từ xã hội phong kiến lên chế độ tư bản, những quan niệm mới về nhà nước pháp quyền đều có ý nghĩa quan trọng là những vấn đề về quyền lực chính trị dưới hình thức phân quyền phù hợp với tương quan mới của lực lượng chính trị, xã hội, giai cấp, đồng thời loại trừ khả năng độc quyền hóa trong tay một người hay một cơ quan. Nhà tư tưởng người Anh là J. Locke (1632 - 1704) là người đầu tiên khởi thảo ra thành hệ thống lý luận hoàn chỉnh về học thuyết phân quyền, được thể hiện trong tác phẩm "Khởi thảo thứ hai về chính quyền".

Về quyền lực nhà nước, ông cho rằng "chỉ có thể có một quyền lực tối cao, là cơ quan lập pháp, mà tất cả các quyền lực còn lại là, và phải là những cái phụ thuộc vào nó". Theo đó, quyền lập pháp là quyền lực cao nhất trong nhà nước và phải thuộc về nghị viện; nghị viện phải họp định kỳ thông qua các đạo luật, nhưng không thể can thiệp vào việc thực hiện chúng. Quyền hành pháp phải thuộc về nhà vua. Nhà vua lãnh đạo việc thi hành pháp luật, bổ nhiệm các chức vị, chánh án và các quan chức khác.

Hoạt động của nhà vua phụ thuộc vào pháp luật và vua không có đặc quyền nhất định nào với nghị viện nhằm không cho phép vua thâu tóm toàn bộ quyền lực về tay mình và xâm phạm vào các quyền tự nhiên của công dân. Nhà vua thực hiện quyền liên minh, tức là giải quyết các vấn đề chiến tranh, hòa bình và đối ngoại. Những luận điểm phân quyền của J. Locke đã được nhà khai sáng người Pháp, C.Montesquieu (1698 - 1755) phát triển.

Ông đã phát triển một cách toàn diện thông qua học thuyết phân quyền. Ông nhận thấy pháp luật gồm nhiều lĩnh vực, phân ngành rõ rệt, cho nên tập trung vào một người duy nhất là trái với bản chất của nó; gắn với bản chất chế độ chuyên chế là tình trạng lạm quyền. Vì vậy việc thanh toán hiện tượng lạm quyền chỉ có thể là đồng thời, là sự thanh toán chế độ chuyên chế. Trong tác phẩm "Tinh thần pháp luật", ông đã lập luận tinh tế và chặt chẽ tính tất yếu của việc tách bạch 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các nhánh quyền lực và khẳng định: "Trong bất cứ quốc gia nào đều có ba thứ quyền: quyền lập pháp, quyền thi hành những điều hợp với quốc tế công pháp và quyền thi hành những điều trong luật dân sự".

Từ đó ông chủ trương phân quyền để chống lại chế độ chuyên chế, thanh toán nạn lạm quyền, để chính quyền không thể gây hại cho người bị trị và đảm bảo quyền tự do cho nhân dân. Cũng không có gì là tự do nếu như quyền tư pháp không tách rời quyền lập pháp và hành pháp. Nếu quyền tư pháp được nhập với quyền lập pháp, thì người ta sẽ độc đoán với quyền sống, quyền tự do của công dân; quan tòa sẽ là người đặt ra luật. Nếu quyền tư pháp nhập lại với quyền hành pháp thì quan tòa sẽ có sức mạnh của kẻ đàn áp.

Nếu một người hay một tổ chức của quan chức, hoặc của quý tộc, hoặc của dân chúng, nắm luôn cả ba thứ quyền lực nói trên thì tất cả sẽ mất hết. Theo quan niệm của phương Tây, Nhà nước pháp quyền là khái niệm đồng hành với khái niệm xã hội công dân, khi nói về lịch sử tư tưởng Nhà nước chúng ta không thể không đề cập lịch sử tư tưởng xã hội công dân. Cơ sở của xã hội công dân chính là tư tưởng của khế ước xã hội - tư tưởng của Rousseau (1712-1778) được trình bày rõ trong tác phẩm "Bàn về Khế ước xã hội", ông chủ trương nêu cao tinh thần tập quyền, tất cả quyền lực nhà nước nằm trong tay cơ quan quyền lực tối cao tức toàn thể công dân trong xã hội. Nhưng ông lại chỉ ra rằng phân chia quyền lực nhà nước thành quyền lập pháp và quyền hành pháp, giao chúng vào tay cơ quan quyền lực tối cao và chính phủ là cách thức hợp lý duy nhất để đảm bảo sự hoạt động có hiệu quả cho nhà nước, cũng như ngăn chặn được xu hướng lạm quyền.

Do vậy, để đảm bảo các quyền tự do cơ bản của công dân, ngăn ngừa các hành vi lạm quyền của các chủ thể nắm giữ quyền lực nhà nước thì phải thiết lập pháp chế nhằm giới hạn quyền lực nhà nước. Cách tốt nhất để chống lạm quyền là giới hạn quyền lực bằng các công cụ pháp lý và cách thực hiện không phải là tập trung quyền lực, mà là phân chia nó ra. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong lịch sử tư tưởng về Nhà nước pháp quyền phương Tây người ta cũng thường gắn những dấu hiệu của nhà nước pháp quyền với quan niệm phân quyền. Quan niệm về phân chia quyền lực trong xã hội: quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp.

Để tránh lạm quyền, ba quyền đó cần giao cho ba cơ quan khác nhau, có khả năng kiềm chế lẫn nhau, đó là điều kiện chủ yếu để bảo đảm tự do chính trị trong Nhà nước. Kant (1724 - 1804) cho rằng Nhà nước là tổ chức chính trị của xã hội - một xã hội dân sự trong đó, mọi người đều phải phục tùng ý chí chung được thể hiện dưới hình thức đạo luật và đạo luật đó phù hợp với pháp luật tự nhiên. Theo Hêghen (1770 - 1831), pháp luật là tư tưởng tự do còn nhà nước cũng chính là pháp luật, pháp luật cụ thể, có nội dung phong phú và là toàn bộ hệ thống pháp luật, một hệ thống bao hàm việc thừa nhận mọi quyền khác - quyền của cá nhân, của gia đình và của xã hội. Ông đặt Nhà nước lên trên hết, trên xã hội và trên cá nhân và đề cao tính tối cao của luật, bởi vì luật của Nhà nước chính là sự thể hiện cụ thể của pháp luật tự nhiên.

Nhà triết học Heraclit (530 - 470 TCN) thể hiện quan điểm cần phải kính trọng pháp luật của ông trong tuyên bố: "Người dân cần phải chiến đấu bảo vệ cho pháp luật, như bảo vệ ngôi nhà của mình" [20]. Nếu như tư tưởng nhà nước pháp quyền hình thành từ thời cổ đại, thì thuật ngữ "Nhà nước pháp quyền" chỉ xuất hiện vào nửa đầu thế kỷ XIX ở Đức. Các luật gia người Đức Rôbec phônmôhn, Cac Têôđô Vanke là những người đầu tiên dùng thuật ngữ "Nhà nước pháp quyền". Các luật gia Đức đã đề ra nguyên tắc về tính tối cao của luật như tiêu chuẩn quan trọng nhất của nhà nước pháp quyền.

Đó chính là sự bình đẳng của tất cả mọi người trước pháp luật, tức là thừa nhận mục đích sống còn của tất cả mọi người không phụ thuộc vào địa vị của họ, sự áp dụng các quy phạm chung phải thực sự khách quan. Mục tiêu quan trọng hơn cả của nhà nước pháp quyền là: Làm thế nào để tổ chức được đời sống chung của nhân dân sao cho mỗi thành viên trong 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đó nhận được sự giúp đỡ và khuyến khích sự phát triển tự do tối đa và hoàn thiện năng lực tổng hợp của mình. Sự hình thành và nội dung tƣ tƣởng Nhà nƣớc pháp quyền ở phƣơng Đông Trong lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới cũng đã tồn tại một loại hình tư tưởng gần với nhà nước pháp quyền, đó là nhà nước pháp trị, đối lập là đức trị. Những tư tưởng của loại hình Nhà nước này được sinh ra ở phương Đông trong thời kỳ Nhà nước Trung Quốc cổ đại.

Nhà tư tưởng lớn nhất thời Trung Quốc cổ đại - Khổng Tử (551 - 479 TCN) đã xây dựng một học thuyết Nho giáo với nội dung đức trị. Sau đó được Mạnh Tử, Tuân Tử, Đổng Trọng Thư và các đồ đệ khác bổ sung hoàn chỉnh.