Luận án tiến sĩ: Nâng cao hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam qua lý luận về vật quyền

Luận án tiến sĩ nghiên cứu lý luận về vật quyền và sự vận dụng trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Lê Thị Hoàng Thanh
• Người hướng dẫn: Đinh Trung Tụng
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật
• Đề tài: Lý Luận Về Vật Quyền Và Sự Vận Dụng Trong Xây Dựng, Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. Chương 2: LÝ LUẬN VỀ VẬT QUYỀN VÀ VẬN DỤNG LÝ LUẬN VỀ VẬT QUYỀN TRONG XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT DÂN SỰ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại, nguyên tắc của vật quyền trong pháp luật dân sự
• 2.2. Nội dung của vật quyền trong pháp luật dân sự
• 2.3. Vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự, kinh nghiệm các nước và bài học đối với Việt Nam
• 3. Chương 3: SỰ VẬN DỤNG LÝ LUẬN VỀ VẬT QUYỀN TRONG XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Những kết quả đạt được
• 3.2. Những bất cập, hạn chế và nguyên nhân
• 4. Chương 4: KIẾN NGHỊ VỀ VIỆC TIẾP TỤC VẬN DỤNG LÝ LUẬN VỀ VẬT QUYỀN TRONG XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh và định hướng của việc tiếp tục vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam
• 4.2. Các giải pháp tiếp tục vận dụng lý luận vật quyền trong xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam, việc tiếp thu và vận dụng lý luận về vật quyền là rất quan trọng. Lý luận về vật quyền không chỉ giúp các nhà lập pháp thiết kế các chế định về sở hữu mà còn đảm bảo tính hợp lý và hiệu quả trong thực thi pháp luật. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc xây dựng hệ thống pháp luật dân sự cần phải dựa trên nền tảng lý luận vững chắc, từ đó giúp cải thiện và hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành. Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã chỉ ra rằng, lý luận về vật quyền là một trong những lĩnh vực cốt lõi của pháp luật dân sự, góp phần định hình các quy định pháp lý về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản. Từ những nghiên cứu này, luận án sẽ tiếp tục khai thác và phát triển những nội dung lý luận này để phù hợp với thực tiễn pháp luật Việt Nam.

1.1. Các nghiên cứu lý luận về vật quyền

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, việc nghiên cứu và áp dụng lý luận về vật quyền trở thành một yêu cầu cấp thiết. Các công trình nghiên cứu về vật quyền đã chỉ ra rằng, lý luận này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn mạnh mẽ trong việc xây dựng hệ thống pháp luật. Ở nước ngoài, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc hiểu rõ các khái niệm và đặc điểm của vật quyền sẽ giúp các nhà lập pháp thiết kế các quy định pháp luật hiệu quả hơn. Tại Việt Nam, mặc dù đã có những bước tiến trong việc ghi nhận và áp dụng lý luận về vật quyền, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu và hoàn thiện. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào việc phân tích các loại vật quyền đã được ghi nhận trong pháp luật dân sự, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho việc hoàn thiện pháp luật trong nước.

II. Lý luận về vật quyền và vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật

Lý luận về vật quyền đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự. Vật quyền được hiểu là quyền của chủ thể đối với tài sản, bao gồm quyền sở hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản. Việc nhận thức rõ ràng về vật quyền giúp các nhà lập pháp xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng và minh bạch hơn. Trong pháp luật dân sự, việc ghi nhận các loại vật quyền như quyền sở hữu, quyền hưởng dụng, quyền bề mặt là rất cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể. Hơn nữa, việc áp dụng lý luận về vật quyền còn giúp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong các quan hệ pháp luật. Đặc biệt, việc nghiên cứu và áp dụng kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc xây dựng chế định vật quyền sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể trong nền kinh tế thị trường.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của vật quyền trong pháp luật dân sự

Khái niệm về vật quyền trong pháp luật dân sự được định nghĩa là quyền mà một cá nhân hoặc tổ chức có đối với một tài sản cụ thể. Đặc điểm của vật quyền bao gồm tính chất độc quyền, khả năng chuyển nhượng và khả năng bảo vệ quyền lợi trước các hành vi xâm phạm. Việc hiểu rõ các đặc điểm này sẽ giúp các nhà lập pháp xây dựng các quy định pháp lý phù hợp, bảo đảm quyền lợi của các chủ thể trong quan hệ pháp luật. Hơn nữa, việc phân loại các loại vật quyền cũng rất quan trọng, từ quyền sở hữu đến quyền sử dụng, nhằm đảm bảo việc áp dụng pháp luật một cách hiệu quả. Các nghiên cứu hiện tại đã chỉ ra rằng, việc ghi nhận và bảo vệ các loại vật quyền trong pháp luật là cần thiết để tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội.

III. Sự vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam

Sự vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Trong thời gian qua, các quy định về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản đã được bổ sung và hoàn thiện, góp phần tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho các quan hệ pháp luật. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế cần được khắc phục. Việc ghi nhận một số loại vật quyền còn thiếu sót, như quyền thuê đất dài hạn hay quyền ưu tiên, vẫn chưa được quy định rõ ràng trong pháp luật dân sự. Hơn nữa, cơ chế pháp lý điều chỉnh các quan hệ phát sinh từ vật quyền cũng còn tồn tại nhiều khoảng trống, dẫn đến việc thực thi pháp luật gặp khó khăn. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam từ góc độ lý luận về vật quyền là rất cần thiết.

3.1. Những kết quả đạt được và hạn chế trong việc vận dụng lý luận về vật quyền

Việc vận dụng lý luận về vật quyền trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam đã mang lại những kết quả đáng kể, như việc hoàn thiện các quy định về quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, vẫn còn nhiều hạn chế cần được khắc phục. Các quy định về vật quyền hiện hành vẫn còn thiếu tính đồng bộ và chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Các loại vật quyền hạn chế vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ, dẫn đến việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể chưa thực sự hiệu quả. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện và hoàn thiện quy định pháp luật về vật quyền là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

IV. Kiến nghị về việc tiếp tục vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam

Để tiếp tục nâng cao hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam, việc vận dụng lý luận về vật quyền cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Các kiến nghị bao gồm việc bổ sung các quy định về các loại vật quyền còn thiếu, như quyền thuê đất dài hạn và quyền ưu tiên, nhằm đảm bảo tính đầy đủ và hợp lý trong các quy định pháp luật. Hơn nữa, cần thiết phải xây dựng một cơ chế pháp lý rõ ràng để điều chỉnh các quan hệ phát sinh từ vật quyền, giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể. Việc học hỏi và áp dụng kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc xây dựng chế định vật quyền cũng rất quan trọng, từ đó giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể trong nền kinh tế thị trường. Các giải pháp này sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý ổn định và minh bạch, thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội.

4.1. Bối cảnh và định hướng của việc tiếp tục vận dụng lý luận về vật quyền

Bối cảnh hiện nay đòi hỏi việc tiếp tục vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam cần được thực hiện một cách đồng bộ và có hệ thống. Định hướng này không chỉ giúp cải thiện các quy định pháp luật hiện hành mà còn tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của hệ thống pháp luật. Việc nghiên cứu và áp dụng các giá trị, tinh hoa của lý luận về vật quyền từ các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể. Hơn nữa, việc xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng và minh bạch về vật quyền sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Lý luận về vật quyền và sự vận dụng trong xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam" của tác giả Lê Thị Hoàng Thanh, thực hiện tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, mã số 9 38 01 06), là một công trình khoa học mang tính tiên phong, giải quyết trực diện những nút thắt căn bản nhất của khoa học luật dân sự Việt Nam trong thời kỳ tái pháp điển hóa và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh chuyển dịch kinh tế, nhu cầu khai phóng tối đa giá trị sử dụng và giá trị trao đổi của tài sản đòi hỏi hệ thống pháp luật không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền sở hữu tuyệt đối, mà phải thiết lập được hành lang pháp lý chuẩn mực cho các quyền trực tiếp trên tài sản của người không phải là chủ sở hữu.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được luận án chỉ ra là: Mặc dù Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 đã bước đầu tiếp thu các hạt nhân hợp lý của học thuyết vật quyền (như ghi nhận quyền đối với bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng, quyền bề mặt, quyền chiếm hữu như một tình trạng thực tế), song nền tảng lý luận lập pháp trong nước vẫn chưa có sự nhận diện toàn diện, đồng bộ và có hệ thống về chế định này. Hệ quả là sự tồn tại của nhiều "khoảng trống" pháp lý và sự thiếu liên kết giữa BLDS (luật chung) với các đạo luật chuyên ngành như Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Nhà ở, Luật Doanh nghiệp; sự bóc tách các "tầng lớp quyền năng" trên cùng một tài sản chưa được xử lý rốt ráo; cơ chế đăng ký và hiệu lực công tín bảo vệ bên thứ ba ngay tình còn nhiều bất cập.

Để giải quyết triệt để vấn đề khoa học này, luận án xác lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Nội dung, đặc điểm, nguyên tắc và cấu trúc logic nội tại của hệ thống lý luận về vật quyền trong lịch sử lập pháp thế giới là gì?
2. Pháp luật dân sự Việt Nam qua các thời kỳ (đặc biệt là BLDS 2015 và hệ thống luật chuyên ngành) đã vận dụng lý luận vật quyền ở mức độ nào, bộc lộ những hạn chế, xung đột và nguyên nhân từ đâu?
3. Những định hướng và giải pháp cụ thể nào cần được thực hiện để hoàn thiện thể chế vật quyền nhằm tối ưu hóa việc khai thác nguồn lực tài sản trong nền kinh tế thị trường?

Tương ứng với các câu hỏi trên, giả thuyết nghiên cứu (hypotheses) khẳng định: Hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam tuy đã ghi nhận một số quyền đối với tài sản mang bản chất vật quyền, nhưng do chưa tiếp cận đầy đủ, nhất quán các nguyên lý vật quyền kinh điển (đặc biệt là nguyên tắc vật quyền luật định numerus clausus, tính đối kháng erga omnes, và nguyên tắc hiệu lực công tín), nên hiệu quả thực thi và tính đồng bộ thể chế còn bị phân mảnh. Việc tái cấu trúc và vận dụng thấu đáo lý luận vật quyền sẽ tạo ra bước đột phá về chất lượng lập pháp, giải phóng nguồn lực tài sản và nâng cao chỉ số bảo vệ quyền tài sản của quốc gia.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng luật học La Mã kinh điển (Corpus Iuris Civilis), học thuyết vật quyền luật định (numerus clausus doctrine), và lý thuyết hiện đại về tài sản và quyền sở hữu (tiêu biểu như Unified Theory of Property của Abraham Bell & Gideon Parchomovsky, 2005; Alison Clarke, 2002; Maria Tereza Leopardi Melloa, 2010). Luận án sở hữu phạm vi nghiên cứu rộng lớn và chuyên sâu: so sánh pháp luật thực định của 5 quốc gia điển hình thuộc hệ thống Dân luật (Civil Law) gồm Đức, Pháp, Liên bang Nga, Nhật Bản, Trung Quốc; đối chiếu quá trình lập pháp dân sự Việt Nam từ BLDS 1995, BLDS 2005 đến BLDS 2015; đồng thời tích hợp dữ liệu phân tích chỉ số quyền sở hữu tài sản quốc gia giai đoạn 1995–2020 và bảng xếp hạng năng lực cạnh tranh của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) từ năm 2015 đến 2019.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu cho thấy sự phát triển của lý luận vật quyền đã trải qua một tiến trình lịch sử lâu dài, kết tinh từ cổ điển đến hiện đại qua ba dòng học thuật chính:

Dòng nghiên cứu lý thuyết nền tảng về tài sản và bản chất quyền đối vật: Khởi nguồn từ hệ thống phân loại pháp luật La Mã thế kỷ VI trong Corpus Iuris Civilis dưới thời Hoàng đế Justinian I, sự phân tách giữa quyền đối vật (jus in re) và quyền đối nhân (jus in personam) đã trở thành nền móng của hệ thống Civil Law. Alf Ross (1958) trong công trình On Law and Justice đã phân định sâu sắc: quyền đối vật là quyền mà nội dung bao trùm trực tiếp lên vật, thiết lập mối quan hệ trực tiếp giữa người và vật và trao cho chủ thể quyền xử lý tài sản; trong khi quyền đối nhân chỉ cung cấp sự bảo vệ cho người và trao quyền yêu cầu một chủ thể khác thực hiện nghĩa vụ. Abraham Bell & Gideon Parchomovsky (2005) trong A Theory of Property đã thống nhất lý thuyết tài sản xung quanh việc tạo lập và bảo vệ giá trị nội tại của quyền sở hữu thông qua cơ chế giải quyết bốn câu hỏi về quyền tài sản, chủ thể, nội dung và chế tài bảo vệ. Alison Clarke (2002) trong Principles of Property Law đúc kết bản chất pháp lý: "Property is about the rights we have in things", xác lập rằng tài sản là toàn bộ các quyền và lợi ích có giá trị của một chủ thể đối với vật được nhà nước công nhận và bảo vệ.

Dòng nghiên cứu về nguyên tắc vật quyền luật định và cơ chế công khai: Kaupo Paal (2012) khi phân tích học thuyết numerus clausus đã chứng minh rằng việc cố định các loại vật quyền và nội dung của chúng bằng luật thành văn là nỗ lực cốt lõi nhằm ngăn chặn chủ sở hữu phân tán quyền năng một cách vô hạn, bảo đảm trật tự giao dịch và tính minh bạch của thị trường bất động sản. Maria Tereza Leopardi Melloa (2010) với hướng tiếp cận kinh tế học - pháp lý đã khẳng định việc đa dạng hóa các loại vật quyền hạn chế và thiết lập mức độ bảo vệ tương ứng có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả phân bổ nguồn lực kinh tế. Về cơ chế đăng ký và công khai, Matsumoto Tsuneo (2005) và Olivier Goussard (2012) đã phân tích rõ nét sự khác biệt giữa mô hình đăng ký xác lập quyền kèm hiệu lực công tín tuyệt đối (như BGB của Đức) và mô hình đăng ký thông báo nhằm đối kháng với người thứ ba (như Nhật Bản, Pháp).

Dòng nghiên cứu tại Việt Nam và các cuộc tranh luận học thuật: Giai đoạn tái pháp điển hóa BLDS 2015 chứng kiến các luồng quan điểm đối lập sâu sắc. Nguyễn Ngọc Điện (2014) và Dương Đăng Huệ (2015) kiên trì bảo vệ quan điểm cần chính thức hóa thuật ngữ "vật quyền" và "trái quyền" trong cấu trúc BLDS để bảo đảm tính khoa học và chuẩn mực lập pháp. Ngược lại, Lê Hồng Hạnh (2015) đề xuất sử dụng thuật ngữ "quyền tài sản" để bao quát tính đa dạng của các tài sản mới. Bên cạnh đó, Đỗ Văn Đại (2015), Ngô Huy Cương (2015), Nguyễn Minh Oanh (2014) đã làm sâu sắc các quy định về quyền hưởng dụng, quyền bề mặt và chiếm hữu; Nguyễn Thanh Tú (2018) phân tích quyền sở hữu tài sản dưới góc độ Hiến pháp 2013; Lê Đăng Khoa (2018) nghiên cứu hệ thống vật quyền nhưng chưa bao quát các vật quyền hạn chế trong kinh tế thị trường; Vũ Thị Hồng Yến (2017) khẳng định bản chất thế chấp là một vật quyền bảo đảm; Hồ Quang Huy (2019) nghiên cứu đăng ký bất động sản dưới góc độ đăng ký vật quyền.

Vị trí học thuật của luận án: Luận án của Lê Thị Hoàng Thanh định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải mã toàn diện và có hệ thống lý luận vật quyền ở cấp độ triết lý lập pháp; so sánh đồng bộ khung pháp lý của 5 quốc gia phát triển; chỉ ra bản chất của sự thiếu thống nhất giữa BLDS và các đạo luật kinh tế chuyên ngành; từ đó thiết kế một lộ trình thể chế hóa hoàn chỉnh cho các vật quyền hạn chế trong nền kinh tế thị trường Việt Nam.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

                      ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │              LÝ LUẬN KINH ĐIỂN VỀ VẬT QUYỀN             │
                      │  (Corpus Iuris Civilis, Numerus Clausus, Erga Omnes)     │
                      └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                   │
                   ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
                   ▼                                                               ▼
    ┌─────────────────────────────┐                                 ┌─────────────────────────────┐
    │     VẬT QUYỀN GỐC / CHÍNH   │                                 │     VẬT QUYỀN PHÁI SINH /   │
    │      (Jus In Re Propria)    │                                 │   HẠN CHẾ (Jus In Re Aliena)│
    ├─────────────────────────────┤                                 ├─────────────────────────────┤
    │ • Quyền sở hữu trọn vẹn     │───────────── Tách quyền ────────│ • Địa dịch (Servitude)      │
    │   - Quyền sử dụng (Usus)    │      (Disaggregation of Rights) │ • Quyền hưởng dụng (Usufruct│
    │   - Hưởng hoa lợi (Fructus) │                                 │ • Quyền bề mặt (Superficies)│
    │   - Định đoạt (Abusus)      │                                 │ • Quyền thuê đất dài hạn   │
    │ • Quyền chiếm hữu độc lập   │                                 │ • Vật quyền bảo đảm         │
    │   (Tình trạng pháp lý)      │                                 │   (Cầm giữ, Bảo lưu, TC)    │
    └─────────────────────────────┘                                 └─────────────────────────────┘
                   │                                                               │
                   └───────────────────────────────┬───────────────────────────────┘
                                                   │
                                                   ▼
                      ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │            HỆ NGUYÊN TẮC VẬN HÀNH THỂ CHẾ               │
                      │  - Vật quyền luật định (Statutory Property Rights)      │
                      │  - Hiệu lực tuyệt đối & Đối kháng bên thứ ba           │
                      │  - Hiệu lực công tín qua Đăng ký tài sản minh bạch     │
                      └─────────────────────────────────────────────────────────┘

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và tái cấu trúc các lý thuyết kinh điển về tài sản trong bối cảnh cụ thể của một nền kinh tế chuyển đổi có chế độ sở hữu toàn dân về đất đai:

1. Làm rõ và định hình khái niệm quyền sở hữu dưới lăng kính vật quyền hiện đại: Tác giả luận án khẳng định: "Quyền sở hữu là tập hợp một số quyền năng cụ thể của chủ sở hữu mà pháp luật quy định, là vật quyền chính, quyền quan trọng nhất thiết lập trên tài sản, thể hiện chủ quyền đối với tài sản và là cơ sở cho tất cả các vật quyền khác". Luận điểm này bác bỏ sự tuyệt đối hóa quyền sở hữu mang tính hành chính, chuyển trọng tâm sang việc thừa nhận sự phân tách các quyền năng kinh tế độc lập.
2. Tái xác lập vị thế độc lập của quyền chiếm hữu (jus possidendi): Phân tích chỉ ra rằng chiếm hữu là một tình trạng thực tế/pháp lý độc lập được pháp luật bảo vệ nhằm duy trì trật tự xã hội, không đơn thuần là một quyền năng phái sinh nằm trong tam quyền của chủ sở hữu như quan niệm của pháp luật Xô viết truyền thống.
3. Hệ thống hóa cấu trúc 10 loại vật quyền phái sinh và vật quyền hạn chế (jus in re aliena): Bao gồm quyền hưởng dụng, quyền bề mặt, địa dịch, quyền canh tác, quyền ngụ cư, quyền thuê đất dài hạn, nợ điền địa, quyền ưu tiên, cùng các vật quyền bảo đảm (cầm giữ tài sản, bảo lưu quyền sở hữu, thế chấp).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa ba trụ cột:

• Trụ cột Giáo điều luật học (Legal Dogmatics): Mổ xẻ cấu trúc quy phạm, tính logic của các chế định quyền đối vật, quyền đối nhân và kỹ thuật lập pháp.
• Trụ cột Luật học So sánh (Comparative Law): Đối chiếu đa chiều giữa các mô hình lập pháp Đức (BGB), Pháp (Code Civil), Nhật Bản, Nga và Trung Quốc (Bộ luật Dân sự 2020).
• Trụ cột Kinh tế học Thể chế về Quyền Tài sản: Phân tích chi phí giao dịch, sự tối ưu hóa công năng tài sản và mức độ bảo vệ an toàn pháp lý cho các bên tham gia thị trường.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Tập trung vào hệ thống pháp luật thành văn (Civil Law), lấy quan hệ pháp luật dân sự điều chỉnh tài sản và quyền đối với tài sản làm trọng tâm, đặt trong bối cảnh thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận duy vật biện chứng kết hợp với chủ nghĩa hiện thực pháp lý phê phán (critical legal realism) và chủ nghĩa thực định pháp lý (legal positivism). Thiết kế nghiên cứu tuân thủ phương pháp luật học truyền thống (legal dogmatics / Rechtsdogmatik), thực hiện chuỗi thao tác khoa học gồm: mô tả (description), giải thích (explanation), đánh giá (evaluation), dự đoán (prediction) và đề xuất lập pháp đối với các chế định tài sản.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt thông qua kỹ thuật tam giác hóa nguồn tài liệu (data triangulation):

• Nguồn sơ cấp: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cổ điển (Corpus Iuris Civilis), các bộ luật dân sự hiện đại (BLDS CHLB Đức - BGB, BLDS Pháp, BLDS Nhật Bản, BLDS Liên bang Nga, BLDS Trung Quốc 2020); toàn bộ hệ thống luật thực định Việt Nam (BLDS 1995, 2005, 2015; Luật Đất đai 2003, 2013; Luật Nhà ở, Luật Xây dựng, Luật Kinh doanh Bất động sản); cùng các nghị quyết và văn kiện Đại hội Đảng (đặc biệt là Đại hội XIII).
• Nguồn thứ cấp: Các công trình chuyên khảo quốc tế và trong nước của các học giả đầu ngành; các báo cáo kinh tế - xã hội chính thức.
• Nguồn dữ liệu quốc tế: Bộ chỉ số quyền sở hữu tài sản quốc gia giai đoạn 1995–2020 và Báo cáo năng lực cạnh tranh toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) giai đoạn 2015–2019.

Data và phân tích

Luận án sử dụng phương pháp phân tích so sánh chuẩn mực (functional comparative legal analysis):

┌─────────────────┬──────────────────────────────────┬─────────────────────────────────┬─────────────────────────────────┐
│ Quốc gia / Tiêu │ Mô hình cấu trúc Vật quyền       │ Cơ chế chuyển giao & Đăng ký    │ Bản chất quyền chiếm hữu        │
│ chí so sánh     │                                  │                                 │                                 │
├─────────────────┼──────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ CHLB Đức        │ Chế định độc lập (Quyển 3 BGB).  │ Nguyên tắc phân cách & Trừu     │ Tình trạng thực tế độc lập; bảo │
│                 │ Triệt để Numerus Clausus.        │ tượng; Đăng ký xác lập hiệu lực │ vệ người chiếm hữu ngay tình.   │
│                 │                                  │ công tín tuyệt đối (Eintragung).│                                 │
├─────────────────┼──────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Cộng hòa Pháp   │ Lồng ghép trong Luật Tài sản     │ Nguyên tắc ưng thuận; Đăng ký   │ Coi là tình trạng pháp lý thực  │
│                 │ (Code Civil).                    │ để công khai và đối kháng bên   │ tế có thể dẫn đến xác lập quyền │
│                 │                                  │ thứ ba.                         │ qua thời hiệu.                  │
├─────────────────┼──────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Nhật Bản        │ Quyển 2 BLDS (Điều 175).         │ Đăng ký thông báo để đối kháng  │ Chế định quyền chiếm hữu độc    │
│                 │ Numerus Clausus nghiêm ngặt.     │ người thứ ba (Điều 177).        │ lập (Chương II Quyển 2).        │
├─────────────────┼──────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Trung Quốc      │ BLDS 2020 (Quyển 2 Vật quyền).   │ Đăng ký xác lập hiệu lực đối    │ Quyền năng cấu thành của quyền  │
│                 │ Kết hợp sở hữu công & tư.        │ với bất động sản (Điều 209).    │ sở hữu (Điều 240).              │
├─────────────────┼──────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┤
│ Việt Nam        │ Phần 2 BLDS 2015: "Quyền sở hữu  │ Pha trộn: Một số đăng ký xác    │ Quy định thành mục riêng ngoài  │
│ (Thực trạng)    │ và quyền khác đối với tài sản".  │ lập, một số đăng ký đối kháng.  │ quyền sở hữu nhưng chưa rõ bản  │
│                 │ Chưa dùng thuật ngữ Vật quyền.   │ Thiếu hiệu lực công tín rõ ràng.│ chất vật quyền.                 │
└─────────────────┴──────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┘

Về phân tích định lượng chỉ số thể chế, luận án dẫn chứng dữ liệu WEF cho thấy: Điểm số về chỉ số bảo vệ quyền sở hữu của Việt Nam trong giai đoạn 2015–2019 có sự cải thiện nhưng vẫn duy trì khoảng cách đáng kể so với các nước trong khu vực ASEAN như Malaysia hay Thái Lan. Điều này phản ánh trực tiếp sự cần thiết phải củng cố thể chế bảo vệ quyền tài sản thông qua việc hoàn thiện các quy định về vật quyền.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nhận diện sự chuyển dịch mô hình nhưng chưa triệt để trong BLDS 2015: BLDS 2015 đã tạo ra bước ngoặt mang tính lịch sử khi lần đầu tiên tách "chiếm hữu" ra khỏi cấu trúc nội tại của quyền sở hữu để quy định thành một mục độc lập; chính thức bổ sung quyền hưởng dụng và quyền bề mặt bên cạnh quyền đối với bất động sản liền kề. Tuy nhiên, việc Quốc hội không chấp nhận đặt tên Phần thứ hai là "Vật quyền" (như Dự thảo năm 2014) mà dùng cụm từ "Quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản" phản ánh sự dè dặt về mặt lý luận và sự thiếu dứt khoát trong việc chuẩn hóa thuật ngữ khoa học pháp lý.
2. Xung đột sâu sắc giữa Luật Chung (BLDS) và Luật Chuyên ngành: Luận án phát hiện sự đứt gãy thể chế nghiêm trọng: trong khi BLDS 2015 quy định quyền bề mặt là một vật quyền độc lập có hiệu lực tuyệt đối và có thể chuyển nhượng, thì Luật Đất đai 2013 và các luật liên quan (Luật Xây dựng, Luật Nhà ở) lại hoàn toàn vắng bóng cơ chế đăng ký cấp giấy chứng nhận quyền bề mặt trên đất, làm vô hiệu hóa công năng kinh tế của quy định này trong thực tiễn đầu tư bất động sản ngầm và không gian trên cao.
3. Bỏ sót các vật quyền kinh tế cốt lõi: Pháp luật Việt Nam hiện hành chưa công nhận quyền thuê đất dài hạn (emphyteusis), quyền ưu tiên (privilege), và nợ điền địa (land rent charges) với tư cách là các vật quyền hạn chế. Hiện nay, quyền của bên thuê đất chỉ được xem là trái quyền phát sinh từ hợp đồng, khiến bên thuê có vị thế pháp lý rất yếu ớt trước bên thứ ba khi chủ sở hữu chuyển dịch quyền sở hữu hoặc phá sản.
4. Khoảng trống trong cơ chế phân định đa tầng quyền năng: Hệ thống pháp luật chưa giải quyết thấu đáo mối quan hệ pháp lý khi nhiều chủ thể cùng có các vật quyền khác nhau trên cùng một tài sản (ví dụ: mối quan hệ giữa chủ sở hữu đất, người có quyền bề mặt xây dựng tòa nhà, và người nhận thế chấp quyền bề mặt đó).
5. Khiếm khuyết của nguyên tắc công khai và hiệu lực công tín: Hệ thống đăng ký bất động sản tại Việt Nam hiện chủ yếu phục vụ chức năng quản lý hành chính nhà nước về đất đai hơn là bảo vệ an toàn giao dịch dân sự. Pháp luật chưa khẳng định dứt khoát nguyên tắc "hiệu lực công tín tuyệt đối" của sổ bộ đăng ký, dẫn đến rủi ro pháp lý nặng nề cho người thứ ba ngay tình khi tin vào giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng sau đó giao dịch bị tuyên vô hiệu do sai sót từ phía cơ quan đăng ký.

Implications đa chiều

• Về lý luận: Khẳng định tính tất yếu của việc đưa phạm trù vật quyền trở lại vị trí trung tâm của luật tư Việt Nam, tạo nền tảng lý luận thống nhất cho việc phân định quyền đối vật và quyền đối nhân.
• Về phương pháp luận: Thiết lập mô hình lập pháp "kiềng ba chân": Định danh vật quyền chuẩn xác -> Thiết lập cơ chế công khai qua đăng ký minh bạch -> Bảo đảm chế tài bảo vệ tuyệt đối (erga omnes).
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Kiến nghị sửa đổi Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh Bất động sản theo hướng: cụ thể hóa quyền bề mặt và quyền hưởng dụng thành các quyền tài sản được cấp Giấy chứng nhận và được phép thế chấp độc lập.
  • Tái cấu trúc hệ thống đăng ký tài sản quốc gia thống nhất, chuyển đổi chức năng từ cơ quan quản lý đất đai sang cơ quan đăng ký quyền tài sản có trách nhiệm công tín.
  • Bổ sung quy định về "Quyền thuê đất dài hạn mang tính vật quyền" nhằm thu hút các dự án đầu tư hạ tầng quy mô lớn.

---

Limitations và Future Research

Luận án chỉ rõ 3 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh và dung lượng:

1. Giới hạn về truyền thống pháp lý: Trọng tâm nghiên cứu đặt tại hệ thống Dân luật (Civil Law), chưa có điều kiện mổ xẻ sâu sắc hệ thống Thông luật (Common Law) với các học thuyết phức tạp về Estates in Land hay Trusts (Ủy thác tài sản).
2. Giới hạn về tài sản số và công nghệ mới: Do hoàn thành năm 2022, luận án mới dừng ở mức định hướng nhận diện các tài sản mới (tài sản mã hóa, dữ liệu số, tài nguyên ảo trong Cách mạng công nghiệp 4.0) mà chưa thể xây dựng quy chế vật quyền chi tiết cho không gian số.
3. Dữ liệu thực tiễn xét xử: Mức độ tiếp cận các bản án thực tế của Tòa án nhân dân các cấp về tranh chấp quyền hưởng dụng và quyền bề mặt còn hạn chế do các chế định này mới có hiệu lực và chưa phát sinh nhiều án lệ điển hình.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu cơ chế vật quyền đối với tài sản số, tài sản mã hóa (crypto assets, NFTs) và dữ liệu phi tập trung.
• Hướng 2: Hoàn thiện chế định vật quyền bảo đảm trong kỷ nguyên tài chính số (Fintech) và giao dịch điện tử.
• Hướng 3: Đánh giá tác động kinh tế lượng (econometric impact) của việc nâng cao hiệu lực công tín đăng ký tài sản đối với chi phí tín dụng doanh nghiệp tại Việt Nam.
• Hướng 4: Cơ chế tiếp thu học thuyết Ủy thác (Trusts) trong hệ thống vật quyền Việt Nam để phục vụ quản trị tài sản gia đình và quỹ đầu tư.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo mẫu mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Luật Dân sự, Lý luận Nhà nước và Pháp luật; cung cấp cơ sở lý luận vững chắc được trích dẫn rộng rãi trong các hội thảo sửa đổi Luật Đất đai và BLDS tương lai.
• Chuyển đổi công nghiệp và tài chính: Định hình rõ ràng bản chất của vật quyền bảo đảm, mở đường cho ngành ngân hàng và thị trường vốn đa dạng hóa các công cụ tài chính phái sinh, thế chấp quyền bề mặt, thế chấp quyền tài sản hình thành trong tương lai một cách an toàn.
• Hoàn thiện chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban soạn thảo các dự án luật của Bộ Tư pháp và Bộ Tài nguyên & Môi trường trong việc thể chế hóa Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách đất đai.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu tranh chấp đất đai, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân và doanh nghiệp khi xác lập các giao dịch dân sự, bảo vệ tối đa người thứ ba ngay tình trong giao dịch bất động sản.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Luật học: Tiếp cận một khung lý thuyết chuẩn hóa, toàn diện về vật quyền kinh điển và phương pháp nghiên cứu luật học giáo điều so sánh.
• Các nhà lập pháp và Chuyên gia soạn thảo chính sách: Nhận diện chính xác các điểm xung đột giữa BLDS và các luật chuyên ngành để thiết kế quy phạm ăn khớp, đồng bộ.
• Thẩm phán, Luật sư và Chuyên viên pháp lý: Nắm vững kỹ thuật phân loại và bản chất pháp lý của từng loại vật quyền để áp dụng giải quyết chính xác các tranh chấp phức tạp về ranh giới, lối đi qua, quyền hưởng hoa lợi và tài sản bảo đảm.
• Doanh nghiệp Bất động sản và Tổ chức Tín dụng: Tận dụng cơ sở pháp lý về quyền bề mặt và quyền hưởng dụng để cấu trúc các dự án đầu tư đa tầng (khu đô thị tích hợp, công trình ngầm, trung tâm thương mại trên không) và quản trị rủi ro nợ xấu.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án trong việc mở rộng học thuyết vật quyền?
Luận án đã mở rộng lý thuyết Numerus Clausus và lý thuyết phân tách quyền sở hữu của trường phái Civil Law vào điều kiện đặc thù của Việt Nam – nơi đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Tác giả chứng minh rằng việc không tồn tại sở hữu tư nhân về đất đai không hề phủ định học thuyết vật quyền; ngược lại, chính trong điều kiện đó, "Quyền sử dụng đất" và "Quyền bề mặt" càng phải được xây dựng như những vật quyền hạn chế hoàn hảo (jus in re aliena) với đầy đủ tính chất tuyệt đối, vĩnh viễn hoặc lâu dài, có giá trị đối kháng erga omnes, và có thể chuyển dịch độc lập với sự can thiệp hành chính của cơ quan quản lý.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu của Lê Đăng Khoa (2018) hay Nguyễn Minh Oanh (2014) vốn chỉ dừng lại ở việc bình luận điều văn BLDS 2015, luận án của Lê Thị Hoàng Thanh đã tích hợp phương pháp Luật học so sánh đa tầng (đối chiếu đồng thời 5 hệ thống pháp luật lớn) với phương pháp phân tích kinh tế về thể chế quyền tài sản (sử dụng chuỗi dữ liệu WEF 2015–2019). Luận án không chỉ phân tích quy phạm luật viết (law on the books) mà còn mổ xẻ sự tương thích giữa năng lực đăng ký công tín với việc giảm thiểu chi phí giao dịch thị trường (law in action).

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?
Nghiên cứu chỉ ra rằng: Mặc dù BLDS 2015 đã nỗ lực "hiện đại hóa" bằng việc đưa vào quyền hưởng dụng và quyền bề mặt, nhưng việc thiếu vắng các quy phạm kỹ thuật về đăng ký trong Luật Đất đai và Luật Nhà ở đã biến các quy định tiến bộ này thành "quy phạm ngủ yên". Quyền bề mặt gần như không phát sinh hiệu lực kinh tế trong thực tế suốt nhiều năm sau khi ban hành, chứng minh rằng sự cải cách luật dân sự sẽ hoàn toàn thất bại nếu không được đồng bộ hóa với hệ thống pháp luật hành chính - đăng ký tài sản.

4. Luận án có cung cấp quy trình/khung mẫu nhân bản (replication protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo không?
Có. Luận án cung cấp một khung ma trận phân tích gồm 5 tiêu chí để thẩm định một quyền tài sản có thỏa mãn tư cách vật quyền hay không: (1) Căn cứ luật định; (2) Mối quan hệ trực tiếp và ngay lập tức đối với vật; (3) Tính đối kháng tuyệt đối với mọi chủ thể thứ ba (erga omnes); (4) Tính chất theo đuổi/truy đòi tài sản (jus vindicandi); (5) Quyền ưu tiên thanh toán/thực hiện quyền. Khung mẫu này có thể áp dụng trực tiếp để nghiên cứu và xây dựng quy chế pháp lý cho các tài sản mới như tài sản số, hạn ngạch phát thải carbon, và năng lượng tái tạo.

5. Lộ trình cải cách thể chế 10 năm được luận án phác thảo như thế nào?
Lộ trình 10 năm được cấu trúc qua 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Ngắn hạn 1–3 năm): Sửa đổi Luật Đất đai, Luật Nhà ở, bổ sung quy trình cấp Giấy chứng nhận và đăng ký giao dịch bảo đảm đối với quyền bề mặt và quyền hưởng dụng.
• Giai đoạn 2 (Trung hạn 3–6 năm): Ban hành Luật Đăng ký Tài sản thống nhất, xác lập nguyên tắc hiệu lực công tín tuyệt đối của sổ đăng ký để bảo vệ bên thứ ba ngay tình; bãi bỏ các thủ tục hành chính can thiệp vào quyền định đoạt vật quyền.
• Giai đoạn 3 (Dài hạn 6–10 năm): Tái pháp điển hóa BLDS, chính thức đổi tên Phần thứ hai thành "Vật quyền", bổ sung chế định quyền thuê đất dài hạn mang tính vật quyền, nợ điền địa và quyền ưu tiên.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu của tác giả Lê Thị Hoàng Thanh đã khẳng định tầm vóc học thuật xuất sắc thông qua các dấu ấn then chốt:

1. Hệ thống hóa toàn diện và chuẩn mực hóa hệ lý luận kinh điển về vật quyền, xác lập ranh giới khoa học rõ ràng giữa quyền đối vật (jus in re) và quyền đối nhân (jus in personam) trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam.
2. Chứng minh một cách thuyết phục tính tất yếu khách quan của việc thừa nhận các vật quyền hạn chế trong nền kinh tế thị trường, giải phóng tư duy lập pháp khỏi sự đồng nhất đơn giản giữa quyền tài sản và quyền sở hữu thuần túy.
3. Chỉ rõ các điểm nghẽn, xung đột thể chế giữa BLDS 2015 với hệ thống luật chuyên ngành (đất đai, xây dựng, nhà ở), giải mã nguyên nhân khiến nhiều quyền tài sản tiến bộ chưa phát huy được công năng thực tế.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và thực thi mang tính khả thi cao, trong đó cốt lõi là ban hành Luật Đăng ký Tài sản thống nhất và chuyển đổi cơ chế sang hiệu lực công tín bảo vệ bên thứ ba ngay tình.
5. Mở ra ba dòng nghiên cứu học thuật mới tại Việt Nam: Vật quyền đối với tài sản phi truyền thống; Kinh tế học pháp luật về bảo vệ quyền sở hữu tài sản; và Tái cấu trúc cơ chế giải quyết tranh chấp vật quyền tại Tòa án.

Luận án xứng đáng là công trình tham chiếu nền tảng, tạo tiền đề lý luận và thực tiễn vững chắc cho công cuộc cải cách tư pháp và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các nghiên cứu lý luận về vật quyền Các công trình nghiên cứu về vật quyền ở nước ngoài mà tác giả Luận án tiếp cận được tập trung vào các nghiên cứu về lý luận vật quyền. Trước hết phải kể tới là các công trình nghiên cứu về pháp luật La Mã cổ đại.

Các công trình nghiên cứu khoa học này đã đặt nền móng căn bản cho các học giả ở các thế hệ sau tiếp tục phát triển lý luận về vật quyền. Nghiên cứu lý luận vật quyền cũng được thể hiện trong các công trình nghiên cứu về pháp luật so sánh cũng như các công trình về nghiên cứu về xây dựng, hoàn thiện pháp luật dân sự của các nước. Có thể nói các công trình nghiên cứu đã góp phần quan trọng trong việc làm rõ thêm nội dung lý luận vật quyền và thực tiễn ứng dụng ở một số quốc gia trên thế giới. Về tài sản - đối tượng của vật quyền Nhiều tài liệu, sách chuyên khảo mà tác giả Luận án tiếp cận đã nghiên cứu kỹ lưỡng về tài sản, đối tượng của vật quyền, có thể kể đến một số công trình sau: - Sách chuyên khảo A Theory of Property (Lý thuyết về tài sản) của tác giả Abraham Bell và Gideon Parchomovsky [140]: tác giả đã đưa ra lý thuyết thống nhất về tài sản dựa trên sự hiểu biết rằng luật tài sản được tổ chức xung quanh việc tạo lập và bảo vệ giá trị vốn có trong quyền sở hữu.

Tác giả đưa ra luận điểm cho rằng việc nghiên cứu theo cách tập trung vào giá trị của quyền sở hữu ổn định kết hợp chặt chẽ các lý thuyết phân tán hiện đang gây khó khăn cho các học giả trong việc xác định ý nghĩa, khái niệm, mô tả về quyền với tài sản và xây dựng các QPPL cho hiệu quả. Tác giả cho rằng bất lý thuyết tài sản mạch lạc và toàn diện nào cũng phải giải quyết bốn câu hỏi pháp lý: (1) quyền lợi hợp pháp nào đủ điều kiện được công nhận hợp pháp là quyền tài sản?; (2) ai áp dụng các quyền?; (3) nội dung của quyền tài sản, chẳng hạn loại quyền tài sản nào thuộc quyền sở hữu của chủ sở hữu? và (4) các biện pháp khắc phục hành vi xâm phạm quyền sở hữu là gì? Sau đó, bằng cách tập trung vào giá trị vốn có trong quyền sở hữu, tác giả giải quyết toàn diện 8 bốn câu hỏi này, cho thấy cách luật tài sản nhận ra và giúp tạo mối quan hệ ổn định giữa người và tài sản. Cuốn sách đã phân tích và chỉ ra rằng xu hướng của pháp luật hiện đại là làm rõ và chỉ ra giới hạn quyền của những người không phải là chủ sở hữu nhằm bảo vệ chủ sở hữu. - Sách chuyên khảo Principles of Property Law (Nguyên tắc của Luật tài sản) của tác giả Alison Clarke [141]: tác giả cho rằng tài sản có thể được hiểu là những gì cụ thể hoàn toàn thuộc về một chủ thể (người) và hiểu rộng hơn về mặt pháp lý là toàn bộ những quyền của một chủ thể đối với một "vật" nhất định được nhà nước đảm bảo và bảo vệ, khái niệm tài sản được dùng đối với bất cứ loại lợi ích hay quyền có giá trị nào (Property is about the rights we have in things).

- Sách chuyên khảo Legalism: Property and Ownership (Chủ nghĩa pháp luật: tài sản và quyền sở hữu) của tác giả Georgy Kantor, Tom Lambert và Hannah Skoda [153]: các tác giả nêu quan điểm dưới góc độ pháp lý, thuật ngữ "tài sản" không dùng để chỉ một vật hữu hình hay vô hình; nó chỉ phản ánh quan hệ pháp lý gắn với vật đó, tức các mối quan hệ giữa một người với một vật. - Bài viết ''Property rights and the ways of protecting entitlements - an interdisciplinary approach'' (Quyền tài sản và cách thức bảo vệ - tiếp cận liên quan), Maria Tereza Leopardi Melloa [161]: bài viết này thảo luận về khái niệm tài sản với tính chất là đối tượng của quyền theo quan điểm liên ngành (Luật và Kinh tế) để soạn thảo một khung khái niệm phân tích cho các vấn đề liên quan đến khả năng chấp nhận liên quan đến hàng hóa công cộng và phân tích tài nguyên chung Tại Việt Nam, trong thời gian gần đây có khả nhiều đề tài nghiên cứu về tài sản và các vấn đề đặt ra, chẳng hạn Đề tài khoa học cấp Bộ Hoàn thiện thể chế nhằm thực hiện đầy đủ quy định của Hiến pháp năm 2013 về quyền sở hữu tài sản của Nhà nước, tổ chức và cá nhân của Nguyễn Thanh Tú [121]. Đề tài có những phân tích sâu sắc về khái niệm tài sản, đối tượng của nhiều quan hệ kinh tế- xã hội nói chung và quan hệ sở hữu nói riêng. Bên cạnh đó, trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tại Việt Nam đã có một số công trình được công bố bàn về vấn đề tài sản trong môi trường kỹ thuật số và những vấn đề pháp lý đặt ra.

Có thể kể đến một số cuốn sách chuyên khảo như: Một số vấn đề pháp lý về tài sản mã hóa, tiền mã hóa, Phan Chí Hiếu, Nguyễn Thanh Tú [72]; Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề pháp 9 đặt ra, Phan Chí Hiếu, Nguyễn Văn Cương [73]; sách chuyên khảo Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển, Nguyễn Minh Oanh (chủ biên) [94] … Các sách này đề cập đến các vấn đề pháp lý về quyền đối với "tài sản" mới cũng như tài sản truyền thống (như quyền SHTT) trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Các cuốn sách này đều chung nhận định rằng tài sản trong môi trường kỹ thuật số, trong bối cảnh phát triển của CMCN 4.0 là các vấn đề pháp lý mới, bởi vậy, cách tiếp cận chủ yếu chỉ dừng ở các định hướng hoặc nêu những vấn đề còn nhiều quan điểm khác nhau. Về các loại vật quyền Các nghiên cứu về lý luận và các loại vật quyền trong nước và nước ngoài tương đối phong phú, đề cập đến nhiều vấn đề, nhiều khía cạnh khác nhau. Cụ thể: - Sách chuyên khảo A manual of the principles of Roman Law relating to persons, property, and obligations (Cẩm nang về các nguyên tắc của Luật La Mã liên quan đến người, tài sản và nghĩa vụ), R.

Melville [169]: cuốn sách đã phân tích cách tiếp cận của pháp luật La Mã về quyền đối với vật. Theo đó, một chủ thể có thể có được tài sản, xác lập quyền sở hữu đôi với tài sản bằng nhiều cách thức khác nhau. Khi đã là chủ tài sản, người này có toàn quyền, có thể thực hiện các hành vi tác động vào tài sản. Quyền sở hữu là quyền tuyệt đối và có phạm vi rộng.

Tuy nhiên, ngay trong thời kỳ này, người La Mã đã quan niệm, quyền đối với tài sản không chỉ là quyền sở hữu của chủ tài sản đối với tài sản của mình mà còn có thể có quyền của chủ thể khác đối với tài sản đó. Nói cách khác, trong một số trường hợp nhất định, quyền tuyệt đối của chủ sở hữu tài sản có thể bị hạn chế, giới hạn bởi quyền của chủ thể khác, theo đó các chủ thể này cũng có quyền trực tiếp đối với tài sản trong phạm vi nhất định. Cuốn sách đã chỉ ra rằng, theo pháp luật La Mã, có 4 loại quyền của người không phải là chủ sở hữu đối với tài sản là địa dịch; quyền bề mặt; quyền canh tác; quyền cầm cố, thế chấp. Sách chuyên khảo On Law and Justice (Về pháp luật và tư pháp), Alf Ross [142]: chương bảy cuốn sách đề cập đến quyền đối vật và quyền đối nhân.

Nội dung chương này đã phân tích về sự phân biệt trong luật từ thời cổ đại về hai nhóm quyền liên quan đến tài sản là quyền đối vật và quyền đối nhân. Các học thuyết về sự phân tách này có thể phát triển theo các cách chi tiết khác nhau nhưng điều cốt lõi không thay đổi là sự kết nối giữa quyền và bảo vệ quyền. Các học thuyết về quyền đối vật 10 và quyền đối nhân có những điểm khác nhau phụ thuộc vào cách phân biệt theo nội dung bảo vệ, có thể tổng hợp như sau: (1) quyền đối vật là quyền mà theo đó nội dung quyền bao trùm lên vật và bởi vậy cung cấp sự bảo vệ cho vật; (2) quyền đối nhân là quyền mà theo đó nội dung của quyền cung cấp sự bảo vệ cho người; (3) người có quyền đối vật có quyền xử lý đối với tài sản trong khi người có quyền đối nhân chỉ có quyền yêu cầu. Từ các điểm khác biệt đó, tác giả chứng minh pháp luật dân sự của các nước được xây dựng dựa trên nền tảng của sự phân tách về quyền đối vật và quyền đối nhân.

- Bài viết "Property rights and the ways of protecting entitlements - an interdisciplinary approach" (Quyền tài sản và cách thức bảo vệ - tiếp cận liên quan), Maria Tereza Leopardi Melloa [161]: Tác giả giải mã những quyền được gọi là quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản. Theo pháp luật Brazin, vật quyền được khẳng định bằng quyền trực tiếp và ngay lập tức với vật, gồm vật chất hoặc không phải vật chất, động sản hoặc bất động sản. Theo đó, người có quyền không cần sự can thiệp hay trung gian nào từ bên thứ ba; sự tồn tại của quyền đặt ra đối với đối tượng của nó liên quan trực tiếp đến người nắm giữ quyền. Quyền sở hữu được coi là một bó quyền gồm các quyền cơ bản được gọi tên gồm quyền sử dụng, chiếm hữu và định đoạt.

Những quyền này, có thể hoặc không thuộc về cùng một chủ sở hữu. Vật quyền luôn đòi hòi phải được ghi nhận bằng luật trước đó, ngăn chặn các cá nhân tạo ra hoặc sửa đổi nội dung của các quyền đó thông qua các thỏa thuận riêng tư. Vật quyền không chỉ quyền sở hữu mà còn là phân nhánh của quyền sở hữu (chiếm hữu, sử dụng, hưởng dụng); quyền trực tiếp đối với tài sản của bên nhận thế chấp, bên nhận cầm cố.