Luận án tiến sĩ: Nâng cao hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam qua lý luận về vật quyền

Luận án tiến sĩ nghiên cứu lý luận về vật quyền và sự vận dụng trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Lê Thị Hoàng Thanh
• Người hướng dẫn: Đinh Trung Tụng
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật
• Đề tài: Lý Luận Về Vật Quyền Và Sự Vận Dụng Trong Xây Dựng, Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam, việc tiếp thu và vận dụng lý luận về vật quyền là rất quan trọng. Lý luận về vật quyền không chỉ giúp các nhà lập pháp thiết kế các chế định về sở hữu mà còn đảm bảo tính hợp lý và hiệu quả trong thực thi pháp luật. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc xây dựng hệ thống pháp luật dân sự cần phải dựa trên nền tảng lý luận vững chắc, từ đó giúp cải thiện và hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành. Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã chỉ ra rằng, lý luận về vật quyền là một trong những lĩnh vực cốt lõi của pháp luật dân sự, góp phần định hình các quy định pháp lý về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản. Từ những nghiên cứu này, luận án sẽ tiếp tục khai thác và phát triển những nội dung lý luận này để phù hợp với thực tiễn pháp luật Việt Nam.

1.1. Các nghiên cứu lý luận về vật quyền

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, việc nghiên cứu và áp dụng lý luận về vật quyền trở thành một yêu cầu cấp thiết. Các công trình nghiên cứu về vật quyền đã chỉ ra rằng, lý luận này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn mạnh mẽ trong việc xây dựng hệ thống pháp luật. Ở nước ngoài, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc hiểu rõ các khái niệm và đặc điểm của vật quyền sẽ giúp các nhà lập pháp thiết kế các quy định pháp luật hiệu quả hơn. Tại Việt Nam, mặc dù đã có những bước tiến trong việc ghi nhận và áp dụng lý luận về vật quyền, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu và hoàn thiện. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào việc phân tích các loại vật quyền đã được ghi nhận trong pháp luật dân sự, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho việc hoàn thiện pháp luật trong nước.

II. Lý luận về vật quyền và vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật

Lý luận về vật quyền đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự. Vật quyền được hiểu là quyền của chủ thể đối với tài sản, bao gồm quyền sở hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản. Việc nhận thức rõ ràng về vật quyền giúp các nhà lập pháp xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng và minh bạch hơn. Trong pháp luật dân sự, việc ghi nhận các loại vật quyền như quyền sở hữu, quyền hưởng dụng, quyền bề mặt là rất cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể. Hơn nữa, việc áp dụng lý luận về vật quyền còn giúp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong các quan hệ pháp luật. Đặc biệt, việc nghiên cứu và áp dụng kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc xây dựng chế định vật quyền sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể trong nền kinh tế thị trường.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của vật quyền trong pháp luật dân sự

Khái niệm về vật quyền trong pháp luật dân sự được định nghĩa là quyền mà một cá nhân hoặc tổ chức có đối với một tài sản cụ thể. Đặc điểm của vật quyền bao gồm tính chất độc quyền, khả năng chuyển nhượng và khả năng bảo vệ quyền lợi trước các hành vi xâm phạm. Việc hiểu rõ các đặc điểm này sẽ giúp các nhà lập pháp xây dựng các quy định pháp lý phù hợp, bảo đảm quyền lợi của các chủ thể trong quan hệ pháp luật. Hơn nữa, việc phân loại các loại vật quyền cũng rất quan trọng, từ quyền sở hữu đến quyền sử dụng, nhằm đảm bảo việc áp dụng pháp luật một cách hiệu quả. Các nghiên cứu hiện tại đã chỉ ra rằng, việc ghi nhận và bảo vệ các loại vật quyền trong pháp luật là cần thiết để tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội.

III. Sự vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam

Sự vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Trong thời gian qua, các quy định về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản đã được bổ sung và hoàn thiện, góp phần tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho các quan hệ pháp luật. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế cần được khắc phục. Việc ghi nhận một số loại vật quyền còn thiếu sót, như quyền thuê đất dài hạn hay quyền ưu tiên, vẫn chưa được quy định rõ ràng trong pháp luật dân sự. Hơn nữa, cơ chế pháp lý điều chỉnh các quan hệ phát sinh từ vật quyền cũng còn tồn tại nhiều khoảng trống, dẫn đến việc thực thi pháp luật gặp khó khăn. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam từ góc độ lý luận về vật quyền là rất cần thiết.

3.1. Những kết quả đạt được và hạn chế trong việc vận dụng lý luận về vật quyền

Việc vận dụng lý luận về vật quyền trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam đã mang lại những kết quả đáng kể, như việc hoàn thiện các quy định về quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, vẫn còn nhiều hạn chế cần được khắc phục. Các quy định về vật quyền hiện hành vẫn còn thiếu tính đồng bộ và chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Các loại vật quyền hạn chế vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ, dẫn đến việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể chưa thực sự hiệu quả. Do đó, việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện và hoàn thiện quy định pháp luật về vật quyền là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

IV. Kiến nghị về việc tiếp tục vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam

Để tiếp tục nâng cao hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam, việc vận dụng lý luận về vật quyền cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Các kiến nghị bao gồm việc bổ sung các quy định về các loại vật quyền còn thiếu, như quyền thuê đất dài hạn và quyền ưu tiên, nhằm đảm bảo tính đầy đủ và hợp lý trong các quy định pháp luật. Hơn nữa, cần thiết phải xây dựng một cơ chế pháp lý rõ ràng để điều chỉnh các quan hệ phát sinh từ vật quyền, giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể. Việc học hỏi và áp dụng kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc xây dựng chế định vật quyền cũng rất quan trọng, từ đó giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể trong nền kinh tế thị trường. Các giải pháp này sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý ổn định và minh bạch, thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội.

4.1. Bối cảnh và định hướng của việc tiếp tục vận dụng lý luận về vật quyền

Bối cảnh hiện nay đòi hỏi việc tiếp tục vận dụng lý luận về vật quyền trong xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam cần được thực hiện một cách đồng bộ và có hệ thống. Định hướng này không chỉ giúp cải thiện các quy định pháp luật hiện hành mà còn tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của hệ thống pháp luật. Việc nghiên cứu và áp dụng các giá trị, tinh hoa của lý luận về vật quyền từ các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể. Hơn nữa, việc xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng và minh bạch về vật quyền sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các nghiên cứu lý luận về vật quyền Các công trình nghiên cứu về vật quyền ở nước ngoài mà tác giả Luận án tiếp cận được tập trung vào các nghiên cứu về lý luận vật quyền. Trước hết phải kể tới là các công trình nghiên cứu về pháp luật La Mã cổ đại.

Các công trình nghiên cứu khoa học này đã đặt nền móng căn bản cho các học giả ở các thế hệ sau tiếp tục phát triển lý luận về vật quyền. Nghiên cứu lý luận vật quyền cũng được thể hiện trong các công trình nghiên cứu về pháp luật so sánh cũng như các công trình về nghiên cứu về xây dựng, hoàn thiện pháp luật dân sự của các nước. Có thể nói các công trình nghiên cứu đã góp phần quan trọng trong việc làm rõ thêm nội dung lý luận vật quyền và thực tiễn ứng dụng ở một số quốc gia trên thế giới. Về tài sản - đối tượng của vật quyền Nhiều tài liệu, sách chuyên khảo mà tác giả Luận án tiếp cận đã nghiên cứu kỹ lưỡng về tài sản, đối tượng của vật quyền, có thể kể đến một số công trình sau: - Sách chuyên khảo A Theory of Property (Lý thuyết về tài sản) của tác giả Abraham Bell và Gideon Parchomovsky [140]: tác giả đã đưa ra lý thuyết thống nhất về tài sản dựa trên sự hiểu biết rằng luật tài sản được tổ chức xung quanh việc tạo lập và bảo vệ giá trị vốn có trong quyền sở hữu.

Tác giả đưa ra luận điểm cho rằng việc nghiên cứu theo cách tập trung vào giá trị của quyền sở hữu ổn định kết hợp chặt chẽ các lý thuyết phân tán hiện đang gây khó khăn cho các học giả trong việc xác định ý nghĩa, khái niệm, mô tả về quyền với tài sản và xây dựng các QPPL cho hiệu quả. Tác giả cho rằng bất lý thuyết tài sản mạch lạc và toàn diện nào cũng phải giải quyết bốn câu hỏi pháp lý: (1) quyền lợi hợp pháp nào đủ điều kiện được công nhận hợp pháp là quyền tài sản?; (2) ai áp dụng các quyền?; (3) nội dung của quyền tài sản, chẳng hạn loại quyền tài sản nào thuộc quyền sở hữu của chủ sở hữu? và (4) các biện pháp khắc phục hành vi xâm phạm quyền sở hữu là gì? Sau đó, bằng cách tập trung vào giá trị vốn có trong quyền sở hữu, tác giả giải quyết toàn diện 8 bốn câu hỏi này, cho thấy cách luật tài sản nhận ra và giúp tạo mối quan hệ ổn định giữa người và tài sản. Cuốn sách đã phân tích và chỉ ra rằng xu hướng của pháp luật hiện đại là làm rõ và chỉ ra giới hạn quyền của những người không phải là chủ sở hữu nhằm bảo vệ chủ sở hữu. - Sách chuyên khảo Principles of Property Law (Nguyên tắc của Luật tài sản) của tác giả Alison Clarke [141]: tác giả cho rằng tài sản có thể được hiểu là những gì cụ thể hoàn toàn thuộc về một chủ thể (người) và hiểu rộng hơn về mặt pháp lý là toàn bộ những quyền của một chủ thể đối với một "vật" nhất định được nhà nước đảm bảo và bảo vệ, khái niệm tài sản được dùng đối với bất cứ loại lợi ích hay quyền có giá trị nào (Property is about the rights we have in things).

- Sách chuyên khảo Legalism: Property and Ownership (Chủ nghĩa pháp luật: tài sản và quyền sở hữu) của tác giả Georgy Kantor, Tom Lambert và Hannah Skoda [153]: các tác giả nêu quan điểm dưới góc độ pháp lý, thuật ngữ "tài sản" không dùng để chỉ một vật hữu hình hay vô hình; nó chỉ phản ánh quan hệ pháp lý gắn với vật đó, tức các mối quan hệ giữa một người với một vật. - Bài viết ''Property rights and the ways of protecting entitlements - an interdisciplinary approach'' (Quyền tài sản và cách thức bảo vệ - tiếp cận liên quan), Maria Tereza Leopardi Melloa [161]: bài viết này thảo luận về khái niệm tài sản với tính chất là đối tượng của quyền theo quan điểm liên ngành (Luật và Kinh tế) để soạn thảo một khung khái niệm phân tích cho các vấn đề liên quan đến khả năng chấp nhận liên quan đến hàng hóa công cộng và phân tích tài nguyên chung Tại Việt Nam, trong thời gian gần đây có khả nhiều đề tài nghiên cứu về tài sản và các vấn đề đặt ra, chẳng hạn Đề tài khoa học cấp Bộ Hoàn thiện thể chế nhằm thực hiện đầy đủ quy định của Hiến pháp năm 2013 về quyền sở hữu tài sản của Nhà nước, tổ chức và cá nhân của Nguyễn Thanh Tú [121]. Đề tài có những phân tích sâu sắc về khái niệm tài sản, đối tượng của nhiều quan hệ kinh tế- xã hội nói chung và quan hệ sở hữu nói riêng. Bên cạnh đó, trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tại Việt Nam đã có một số công trình được công bố bàn về vấn đề tài sản trong môi trường kỹ thuật số và những vấn đề pháp lý đặt ra.

Có thể kể đến một số cuốn sách chuyên khảo như: Một số vấn đề pháp lý về tài sản mã hóa, tiền mã hóa, Phan Chí Hiếu, Nguyễn Thanh Tú [72]; Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề pháp 9 đặt ra, Phan Chí Hiếu, Nguyễn Văn Cương [73]; sách chuyên khảo Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển, Nguyễn Minh Oanh (chủ biên) [94] … Các sách này đề cập đến các vấn đề pháp lý về quyền đối với "tài sản" mới cũng như tài sản truyền thống (như quyền SHTT) trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Các cuốn sách này đều chung nhận định rằng tài sản trong môi trường kỹ thuật số, trong bối cảnh phát triển của CMCN 4.0 là các vấn đề pháp lý mới, bởi vậy, cách tiếp cận chủ yếu chỉ dừng ở các định hướng hoặc nêu những vấn đề còn nhiều quan điểm khác nhau. Về các loại vật quyền Các nghiên cứu về lý luận và các loại vật quyền trong nước và nước ngoài tương đối phong phú, đề cập đến nhiều vấn đề, nhiều khía cạnh khác nhau. Cụ thể: - Sách chuyên khảo A manual of the principles of Roman Law relating to persons, property, and obligations (Cẩm nang về các nguyên tắc của Luật La Mã liên quan đến người, tài sản và nghĩa vụ), R.

Melville [169]: cuốn sách đã phân tích cách tiếp cận của pháp luật La Mã về quyền đối với vật. Theo đó, một chủ thể có thể có được tài sản, xác lập quyền sở hữu đôi với tài sản bằng nhiều cách thức khác nhau. Khi đã là chủ tài sản, người này có toàn quyền, có thể thực hiện các hành vi tác động vào tài sản. Quyền sở hữu là quyền tuyệt đối và có phạm vi rộng.

Tuy nhiên, ngay trong thời kỳ này, người La Mã đã quan niệm, quyền đối với tài sản không chỉ là quyền sở hữu của chủ tài sản đối với tài sản của mình mà còn có thể có quyền của chủ thể khác đối với tài sản đó. Nói cách khác, trong một số trường hợp nhất định, quyền tuyệt đối của chủ sở hữu tài sản có thể bị hạn chế, giới hạn bởi quyền của chủ thể khác, theo đó các chủ thể này cũng có quyền trực tiếp đối với tài sản trong phạm vi nhất định. Cuốn sách đã chỉ ra rằng, theo pháp luật La Mã, có 4 loại quyền của người không phải là chủ sở hữu đối với tài sản là địa dịch; quyền bề mặt; quyền canh tác; quyền cầm cố, thế chấp. Sách chuyên khảo On Law and Justice (Về pháp luật và tư pháp), Alf Ross [142]: chương bảy cuốn sách đề cập đến quyền đối vật và quyền đối nhân.

Nội dung chương này đã phân tích về sự phân biệt trong luật từ thời cổ đại về hai nhóm quyền liên quan đến tài sản là quyền đối vật và quyền đối nhân. Các học thuyết về sự phân tách này có thể phát triển theo các cách chi tiết khác nhau nhưng điều cốt lõi không thay đổi là sự kết nối giữa quyền và bảo vệ quyền. Các học thuyết về quyền đối vật 10 và quyền đối nhân có những điểm khác nhau phụ thuộc vào cách phân biệt theo nội dung bảo vệ, có thể tổng hợp như sau: (1) quyền đối vật là quyền mà theo đó nội dung quyền bao trùm lên vật và bởi vậy cung cấp sự bảo vệ cho vật; (2) quyền đối nhân là quyền mà theo đó nội dung của quyền cung cấp sự bảo vệ cho người; (3) người có quyền đối vật có quyền xử lý đối với tài sản trong khi người có quyền đối nhân chỉ có quyền yêu cầu. Từ các điểm khác biệt đó, tác giả chứng minh pháp luật dân sự của các nước được xây dựng dựa trên nền tảng của sự phân tách về quyền đối vật và quyền đối nhân.

- Bài viết "Property rights and the ways of protecting entitlements - an interdisciplinary approach" (Quyền tài sản và cách thức bảo vệ - tiếp cận liên quan), Maria Tereza Leopardi Melloa [161]: Tác giả giải mã những quyền được gọi là quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản. Theo pháp luật Brazin, vật quyền được khẳng định bằng quyền trực tiếp và ngay lập tức với vật, gồm vật chất hoặc không phải vật chất, động sản hoặc bất động sản. Theo đó, người có quyền không cần sự can thiệp hay trung gian nào từ bên thứ ba; sự tồn tại của quyền đặt ra đối với đối tượng của nó liên quan trực tiếp đến người nắm giữ quyền. Quyền sở hữu được coi là một bó quyền gồm các quyền cơ bản được gọi tên gồm quyền sử dụng, chiếm hữu và định đoạt.

Những quyền này, có thể hoặc không thuộc về cùng một chủ sở hữu. Vật quyền luôn đòi hòi phải được ghi nhận bằng luật trước đó, ngăn chặn các cá nhân tạo ra hoặc sửa đổi nội dung của các quyền đó thông qua các thỏa thuận riêng tư. Vật quyền không chỉ quyền sở hữu mà còn là phân nhánh của quyền sở hữu (chiếm hữu, sử dụng, hưởng dụng); quyền trực tiếp đối với tài sản của bên nhận thế chấp, bên nhận cầm cố.