chương 1 tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận của điều chỉnh pháp luật về TGPL ở Việt Nam. Tại chương này, luận án đã đưa ra quan niệm về TGPL, phân tích các đặc điểm, vai trò, yêu cầu của TGPL, phạm vi nội dung và hình thức của điều chỉnh pháp luật về TGPL. Ở mức độ nhất định, luận án cũng đề cập các yếu tố tác động đến điều chỉnh pháp luật về TGPL và các tiêu chí xác định mức độ hoàn thiện của điều chỉnh pháp luật về TGPL trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam; Luận án tiến sỹ Luật học của Nguyễn Văn Tùng (Bảo vệ tại Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh năm 2007) với chủ đề Quản lý nhà nước bằng pháp luật đối với hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam hiện nay. Trong luận án, tác giả đã dành dung lượng cần thiết cho việc làm sáng tỏ khái niệm TGPL, các phương diện của hoạt động TGPL và nhu cầu sử dụng pháp luật để quản lý nhà nước đối với hoạt động TGPL; Luận án tiến sỹ Luật học của Nguyễn Huỳnh Huyện (Bảo vệ tại Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh năm 2012), với chủ đề Thực hiện pháp luật về trợ giúp pháp lý trong 12 điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam.
Hướng tới mục tiêu khảo sát và đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về TGPL, luận án đi từ việc trình bày quan điểm của tác giả về cấu trúc nội hàm khái niệm TGPL, đưa ra định nghĩa về TGPL và thực hiện pháp luật về TGPL, phân tích đặc điểm, hình thức và các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện pháp luật TGPL trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Trong luận án, nhiều quan điểm khoa học liên quan đến các vấn đề nói trên đã được tổng hợp và luận bàn, giúp hình dung được bức tranh tổng quan về trạng thái nhận thức lý luận về TGPL ở giai đoạn trước khi Luật Trợ giúp pháp lý được sửa đổi, bổ sung. - Trong thời gian gần đây, hướng nghiên cứu ứng dụng trong điều chỉnh pháp luật đối với hoạt động TGPL được nhiều học viên cao học triển khai tại các không gian nghiên cứu hoặc đối tượng nghiên cứu cụ thể. Mặc dù trọng tâm chính của các bản luận văn là phát hiện những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn để đề xuất các giải pháp đổi mới tổ chức, mở rộng phạm vi xã hội hóa và nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL …nhưng ở các mức độ khác nhau, các luận văn đều xuất phát từ việc hệ thống các quan điểm lý luận về TGPL, đưa ra cách hiểu về TGPL, phân tích nội dung hoạt động TGPL, xác định vai trò chế định hóa của pháp luật và làm rõ ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan và khách quan đối với hoạt động TGPL.
Trong số đó, có thể kể đến Luận văn thạc sĩ luật học Hoạt động trợ giúp pháp lý trong các chương trình giảm nghèo của Lê Thị Thúy tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2012,; Luận văn thạc sỹ luật học Pháp luật về trợ giúp pháp lý cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội khác của Hoàng Thị Liên tại Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014; Luận văn thạc sĩ luật học Trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Sóc Trăng của Hồ Minh Hải tại Học viện Khoa học xã hội, 2014; Luận văn thạc sĩ luật học Tổ chức và hoạt động của trung tâm trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Gia Lai của Nguyễn Thị Mộng Điệp tại Học viện Khoa học xã hội, 2017; Luận văn thạc sĩ luật học Tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Ninh Thuận của Ngô Văn Phát tại Học viện Khoa học xã hội, 2017; 13 Ở nước ngoài, phương diện nghiên cứu lý luận về hoạt động TGPL được đẩy mạnh ở một số quốc gia có TGPL phát triển (Anh, Đức, Ấn Độ, Hà Lan, Singapore.), chiếm một dung lượng lớn trong những công trình nghiên cứu chuyên khảo như: Các phương thức đa dạng trong cung ứng dịch vụ pháp luật và Trợ giúp pháp lý ở Hồng Kông do Hội đồng dịch vụ trợ giúp pháp lý xuất bản năm 2006; Vấn đề đói nghèo và trợ giúp pháp lý – Tiếp cận công lý Tư pháp hình sự của TS.Muralidhar (Ấn Độ); Lý luận và thực tiễn về chế độ trợ giúp pháp lý ở Trung Quốc của GS.Nghiêm Quốc Hưng (Trung Quốc)….Ngoài ra, nghiên cứu lý luận về TGPL còn được tiến hành lồng ghép trong một số công trình mang tính giải thích cho một số văn bản chính trị - pháp lý như: Dự thảo Luật mẫu về trợ giúp pháp lý trong hệ thống tư pháp hình sự do Cơ quan phòng chống tội phạm và ma túy của Liên Hợp quốc (UNODC) chủ trì soạn thảo. Thậm chí, nhiều khía cạnh lý luận về TGPL như: khái niệm TGPL, bản chất của TGPL, các hình thức TGPL, người được TGPL, người thực hiện TGPL, tiêu chuẩn chuyên môn, nghiệp vụ của TGPL, tính chất miễn phí và mức độ huy động nguồn lực xã hội cho hoạt động TGPL.còn được làm sáng tỏ trong các công trình bình luận, giải thích các văn bản pháp luật ở nhiều nước trên thế giới (Luật TGPL Slovenia năm 2001; Luật TGPL Hàn Quốc; Điều lệ Tổng công ty TGPL Hàn Quốc; Luật TGPL Phần Lan năm 2002; Luật Trợ pháp lý của Nhà nước của Cộng hoà Lít-va năm 2005). Tình hình nghiên cứu những vấn đề thực tiễn của đề tài luận án Ở trong nước, từ góc tiếp cận của khoa học pháp lý, khía cạnh thực tiễn của hoạt động TGPL thường được nhìn nhận và triển khai nghiên cứu trên hai bình diện: (1) Thực trạng điều chỉnh pháp luật về TGPL ở Việt Nam và (2) Thực tiễn thực hiện hoạt động TGPL ở Việt Nam. Điều này dễ nhận thấy trong hầu hết các công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề TGPL ở Việt Nam: - Trước hết, hai đề tài cấp Bộ đã nêu ở trên do Viện Khoa học pháp lý – Bộ tư pháp chủ trì, Cục Trợ giúp pháp lý – Bộ tư pháp thực hiện (năm 2004 và năm 2015) đều dành phần 2 trong Báo cáo phúc trình để tổng kết thực tiễn điều chỉnh pháp luật và thực tiễn thực hiện hoạt động TGPL.
Những vấn đề được đề cập 14 bao gồm: quá trình hình thành và phát triển hệ thống pháp luật về TGPL; thực trạng pháp luật thực định về TGPL hiện nay; thực tiễn áp dụng pháp luật về TGPL; và trên cơ sở đó đưa ra đánh giá chung về những kết quả và hạn chế trong thực tiễn áp dụng pháp luật về TGPL trong thời gian qua. Đáng lưu ý hơn, đề tài cấp Bộ Luận cứ khoa học và thực tiễn sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý (2015) đã đi sâu vào mô tả, phân tích toàn diện thực trạng tổ chức và hoạt động TGPL trong giai đoạn từ khi ban hành Luật trợ giúp pháp lý (2006) theo 07 nội dung: (1) thực trạng tổ chức thực hiện TGPL; (2) thực trạng hoạt động TGPL lý; (3) hiệu quả công việc của đội ngũ người thực hiện TGPL; (4)cơ quan quản lý về TGPL; (5) người được TGPL; (6) quy trình thực hiện TGPL; (7) kinh phí thực hiện TGPL theo Luật trợ giúp pháp lý năm 2006. Đề tài đưa ra được một số nhận định rất khách quan và mang tính thuyết phục về các vấn đề như: hạn chế, bất cập của Luật Trợ giúp pháp lý hiện hành và các văn bản hướng dẫn; thực tiễn triển khai công tác TGPL rong xã hội hiện nay nhất là ở các vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn. Cùng với nhận thức mới về lý luận, kết quả nghiên cứu của đề tài trên phương diện thực tiễn đã được Cục Trợ giúp pháp lý – Bộ Tư pháp ứng dụng ngay vào quá trình đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 theo các vấn đề như: sửa đổi khái niệm TGPL, mô hình tổ chức TGPL, quy định về người thực hiện TGPL; bổ sung nguyên tắc hoạt động TGPL; về người được TGPL; quy trình thực hiện TGPL,… - Tiếp cận từ góc độ xã hội hóa hoạt động trợ giúp pháp lý, Đề án cấp Bộ Nghiên cứu mô hình trợ giúp pháp lý trong xu hướng xã hội hóa dịch vụ công do TS.
Dương Thanh Mai làm chủ nhiệm đã đưa ra những thông tin có được do kết quả khảo sát về mặt thực tiễn trên các bình diện: (1) Thực trạng nhu cầu TGPL của các đối tượng thuộc diện được hưởng TGPL; (2) Thực trạng các tổ chức thực hiện TGPL của nhà nước; (3) Thực trạng đội ngũ người thực hiện TGPL; (4) Kết quả hoạt động TGPL miễn phí của nhà nước; (5) Kinh phí thực hiện TGPL miễn phí của nhà nước; (6) Thực trạng hoạt động TGPL của các chủ thể ngoài nhà nước (TGPL xã hội) và quan hệ với xã hội hóa hoạt động TGPL nhà nước. 15 - Thực trạng pháp luật về TGPL ở Việt Nam được trình bày tập trung hơn trong Báo cáo tổng hợp Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam: Thực trạng và định hướng hoàn thiện do nhóm nghiên cứu thực hiện dưới sự chủ trì của TS. Ngô Đức Mạnh và sự hỗ trợ kỹ thuật của UNDP tài trợ cho Bộ Tư pháp trong khuôn khổ Dự án VIE/02/2015 (Hỗ trợ thực thi chiến lược phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010). Báo cáo nghiên cứu này đã xem xét một cách đồng bộ các mặt được và chưa được trong khuôn khổ chính sách và hệ thống các văn bản pháp luật về TGPL cũng như các quy định khác có liên quan.
Kế tiếp hướng đánh giá này, những hạn chế, bất cập của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 tiếp tục được nhấn mạnh trong Báo cáo tổng kết 08 năm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý của Bộ Tư pháp. - Thực tiễn thực hiện pháp luật về TGPL được tổng kết tương đối đầy đủ trong công trình nghiên cứu chuyên khảo Báo cáo tổng kết 08 năm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý do Bộ Tư pháp thực hiện vào tháng 6/2016 (Báo cáo số 158/BC/BTP ngày 30/6/2016). Mặc dù được thực hiện trong quy mô Báo cáo nhưng công trình này thực sự chứa đựng hàm lượng khoa học cao, cho phép hình dung bức tranh thực trạng đa chiều, nhiều màu sắc, nhiều khoảng sáng, tối về TGPL.