Điều Chỉnh Pháp Luật Về Trợ Giúp Pháp Lý Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở việt nam trong điều kiện đổi mới, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Tác giả: Tạ Thị Minh Lý
• Người hướng dẫn: Nguyễn Đình Lộc
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Điều Chỉnh Pháp Luật Về Trợ Giúp Pháp Lý Ở Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP PHÁP LÝ
• 1.1. Khái niệm điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý
• 1.2. Vai trò của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong điều kiện đổi mới ở nước ta
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP PHÁP LÝ Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng nội dung điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý
• 2.2. Thực trạng chủ thể điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý
• 2.3. Thực trạng về phương pháp điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý
• 2.4. Thực trạng điều chỉnh pháp luật đối với các hoạt động trợ giúp pháp lý
• 2.5. Những kết quả đạt được, những hạn chế, bất cập của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong thời gian qua
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP PHÁP LÝ TRONG ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY
• 3.1. Những phương hướng cơ bản để tiếp tục đổi mới điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong điều kiện hiện nay
• 3.2. Các giải pháp để tiếp tục đổi mới điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong giai đoạn hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Điều Chỉnh Pháp Luật Về Trợ Giúp Pháp Lý

Điều chỉnh pháp luật (ĐCPL) về trợ giúp pháp lý (TGPL) là một phạm trù phức tạp và quan trọng trong khoa học lý luận về Nhà nước và pháp luật. Cần nghiên cứu một cách nghiêm túc và có hệ thống để bảo đảm điều chỉnh hiệu quả các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực TGPL. Việc hình thành TGPL ở Việt Nam là một quá trình ghi nhận nhu cầu cần thiết và khách quan của đời sống pháp luật, ghi nhận quyền được pháp luật bảo hộ của công dân và trách nhiệm bảo đảm của Nhà nước. ĐCPL về TGPL là điều chỉnh bằng pháp luật Việt Nam các quan hệ xã hội có tính chất TGPL, nhằm bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận công lý cho mọi người, đặc biệt là người nghèo và người yếu thế trong xã hội. Theo Tạ Thị Minh Lý, TGPL "đã giúp được cho hàng trăm ngàn người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, người tàn tật, trẻ em..."

1.1. Khái niệm và Bản Chất của Điều Chỉnh Pháp Luật TGPL

Điều chỉnh pháp luật về TGPL là quá trình Nhà nước sử dụng hệ thống pháp luật, bao gồm các quy phạm pháp luật (QPPL), để tác động lên các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý miễn phí. Mục đích là để xác lập, duy trì, phát triển các quan hệ này theo một trật tự nhất định, phù hợp với ý chí của Nhà nước và các yêu cầu của xã hội. Bản chất của ĐCPL về TGPL thể hiện ở việc nó vừa bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật, vừa tạo cơ chế hỗ trợ đặc biệt cho những người không có khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình.

1.2. Vai Trò của Điều Chỉnh Pháp Luật Về Trợ Giúp Pháp Lý

Vai trò của ĐCPL về TGPL là vô cùng quan trọng trong việc đảm bảo công bằng xã hội và quyền con người. Pháp luật đóng vai trò định hướng, tạo hành lang pháp lý cho hoạt động TGPL, đồng thời quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, bao gồm cả người được TGPL, người thực hiện TGPL và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Theo đó, ĐCPL đóng vai trò như công cụ để thực hiện các chính sách trợ giúp pháp lý của Nhà nước, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật và tuân thủ pháp luật trong cộng đồng.

1.3. Mục Tiêu và Nguyên Tắc của Điều Chỉnh Pháp Luật Về TGPL

Mục tiêu chính của ĐCPL về TGPL là đảm bảo mọi công dân, đặc biệt là đối tượng được trợ giúp pháp lý, có cơ hội tiếp cận công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước pháp luật. Các nguyên tắc cơ bản của ĐCPL về TGPL bao gồm: trợ giúp pháp lý miễn phí, bảo đảm chất lượng TGPL, tôn trọng quyền tự định đoạt của người được TGPL, giữ bí mật thông tin và bảo đảm tính độc lập của người thực hiện TGPL. Các nguyên tắc này cần được thể hiện rõ ràng trong các văn bản pháp luật về trợ giúp pháp lý để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng của hoạt động TGPL.

II. Thực Trạng Điều Chỉnh Pháp Luật Về Trợ Giúp Pháp Lý Hiện Nay

Thực trạng điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam hiện nay thể hiện nhiều điểm đáng chú ý. Một mặt, hệ thống pháp luật về TGPL đã được xây dựng và ngày càng hoàn thiện, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với vấn đề này. Mặt khác, vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế trong các quy định pháp luật, cũng như trong quá trình thực thi, ảnh hưởng đến hiệu quả của hoạt động TGPL. Tạ Thị Minh Lý chỉ ra rằng các quy định pháp luật còn mang tính tình thế, thí điểm nên ngày càng bộc lộ nhiều bất cập, chưa giải đáp được những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn.

2.1. Đánh Giá Nội Dung Các Văn Bản Pháp Luật Về TGPL

Các văn bản pháp luật hiện hành về TGPL, bao gồm Luật Trợ giúp pháp lý, các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành, đã quy định khá đầy đủ về đối tượng, phạm vi, hình thức, quy trình và cơ chế thực hiện TGPL. Tuy nhiên, một số quy định còn chung chung, thiếu cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng trong thực tế. Ngoài ra, việc phối hợp giữa các văn bản pháp luật còn chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn.

2.2. Thực Trạng Tổ Chức và Hoạt Động Trợ Giúp Pháp Lý

Hệ thống tổ chức TGPL đã được hình thành và phát triển, bao gồm các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, các tổ chức hành nghề luật sư, các tổ chức xã hội tham gia TGPL. Tuy nhiên, năng lực và nguồn lực của các tổ chức này còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu TGPL ngày càng tăng của xã hội. Việc phân bổ nguồn lực còn chưa hợp lý, tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn, trong khi các vùng sâu, vùng xa còn thiếu thốn.

2.3. Hiệu Quả Thực Thi Pháp Luật Về Trợ Giúp Pháp Lý

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, hiệu quả thực thi pháp luật về TGPL còn chưa cao. Số lượng người được TGPL còn hạn chế so với nhu cầu thực tế. Chất lượng TGPL chưa đồng đều, còn có tình trạng hình thức, đối phó. Công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá hiệu quả TGPL còn yếu. Nhận thức của người dân về quyền được TGPL còn hạn chế, dẫn đến việc ít người biết đến và sử dụng dịch vụ này.

III. Phương Pháp Hoàn Thiện Điều Chỉnh Pháp Luật Về Trợ Giúp Pháp Lý

Để nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý, cần có những phương pháp tiếp cận mang tính hệ thống và toàn diện. Điều này bao gồm việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng cao năng lực đội ngũ người thực hiện TGPL, tăng cường truyền thông và nâng cao nhận thức của người dân về quyền được TGPL. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc thực hiện TGPL.

3.1. Sửa Đổi và Bổ Sung Luật Trợ Giúp Pháp Lý

Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung Luật TGPL để khắc phục những bất cập, hạn chế hiện nay. Cần quy định cụ thể hơn về đối tượng, phạm vi, hình thức và quy trình TGPL. Bổ sung các quy định về tiêu chuẩn chất lượng TGPL, cơ chế kiểm tra, giám sát và đánh giá hiệu quả TGPL. Cần làm rõ vai trò của các tổ chức xã hội và cộng đồng trong hoạt động TGPL.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Đội Ngũ Trợ Giúp Viên Pháp Lý

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và kỹ năng cho đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, luật sư tham gia TGPL. Cần xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu về TGPL, chú trọng đến các kỹ năng tư vấn, bào chữa, đại diện và hòa giải. Cần có cơ chế khuyến khích và tạo điều kiện cho người thực hiện TGPL nâng cao trình độ chuyên môn.

3.3. Tăng Cường Truyền Thông Về Trợ Giúp Pháp Lý Miễn Phí

Cần tăng cường công tác truyền thông, phổ biến pháp luật về TGPL đến đông đảo người dân, đặc biệt là người nghèo, dân tộc thiểu số, và những người có hoàn cảnh khó khăn. Sử dụng đa dạng các hình thức truyền thông, như: tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo, phát tờ rơi, xây dựng các trang web, mạng xã hội về TGPL. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan truyền thông và các tổ chức TGPL trong việc thực hiện công tác truyền thông.

IV. Giải Pháp Mới Cho Trợ Giúp Pháp Lý Hiệu Quả tại Việt Nam

Để trợ giúp pháp lý ở Việt Nam đạt hiệu quả cao hơn, cần áp dụng các giải pháp đồng bộ, từ việc hoàn thiện thể chế đến nâng cao năng lực của các tổ chức thực hiện, đồng thời tăng cường sự tham gia của xã hội. Các giải pháp này cần hướng đến việc đảm bảo quyền tiếp cận công lý cho mọi người, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội.

4.1. Xây Dựng Chiến Lược Phát Triển Trợ Giúp Pháp Lý

Cần xây dựng một chiến lược phát triển TGPL dài hạn, có tầm nhìn chiến lược, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam. Chiến lược này cần xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp và lộ trình thực hiện TGPL trong từng giai đoạn. Cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, các tổ chức TGPL và cộng đồng trong quá trình xây dựng chiến lược.

4.2. Đa Dạng Hóa Các Hình Thức Trợ Giúp Pháp Lý

Bên cạnh các hình thức TGPL truyền thống, cần nghiên cứu và áp dụng các hình thức TGPL mới, phù hợp với nhu cầu và điều kiện của từng nhóm đối tượng. Ví dụ: TGPL trực tuyến, TGPL lưu động, TGPL thông qua các tổ chức xã hội. Cần tạo điều kiện cho các tổ chức xã hội tham gia TGPL, đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa các tổ chức TGPL khác nhau.

4.3. Tăng Cường Nguồn Lực Cho Hoạt Động Trợ Giúp Pháp Lý

Cần tăng cường nguồn lực tài chính cho hoạt động TGPL, bao gồm cả nguồn ngân sách nhà nước và nguồn xã hội hóa. Cần có cơ chế phân bổ nguồn lực hợp lý, đảm bảo nguồn lực đủ để thực hiện các hoạt động TGPL có chất lượng. Cần khuyến khích các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân đóng góp cho hoạt động TGPL.

V. Ứng Dụng và Kết Quả Nghiên Cứu Trợ Giúp Pháp Lý tại Việt Nam

Nghiên cứu về trợ giúp pháp lý không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà cần được ứng dụng vào thực tiễn, mang lại những kết quả thiết thực cho xã hội. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách, chương trình và dự án về TGPL, đồng thời đánh giá hiệu quả của các hoạt động TGPL.

5.1. Ứng Dụng Nghiên Cứu Vào Xây Dựng Chính Sách Trợ Giúp Pháp Lý

Các kết quả nghiên cứu về TGPL có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách TGPL phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Ví dụ: nghiên cứu về nhu cầu TGPL của từng nhóm đối tượng, nghiên cứu về hiệu quả của các hình thức TGPL khác nhau, nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng TGPL. Các chính sách này cần được xây dựng trên cơ sở khoa học, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

5.2. Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Trợ Giúp Pháp Lý

Cần thường xuyên đánh giá hiệu quả của các hoạt động TGPL để có những điều chỉnh kịp thời. Việc đánh giá cần dựa trên các tiêu chí khách quan, khoa học, đảm bảo tính chính xác và tin cậy. Kết quả đánh giá cần được công khai minh bạch, đồng thời được sử dụng để cải thiện chất lượng và hiệu quả của hoạt động TGPL.

VI. Kết Luận và Tương Lai của Trợ Giúp Pháp Lý tại Việt Nam

Trợ giúp pháp lý đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý, đặc biệt đối với những người yếu thế. Việc hoàn thiện pháp luật về TGPL, nâng cao năng lực của các tổ chức thực hiện và tăng cường sự tham gia của xã hội là những yếu tố then chốt để xây dựng một hệ thống TGPL hiệu quả và bền vững tại Việt Nam. Tạ Thị Minh Lý nhấn mạnh việc nghiên cứu có hệ thống và mang tính lý luận cơ bản về ĐCPL về TGPL có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để định hướng phát triển TGPL phù hợp với tình hình mới.

6.1. Định Hướng Phát Triển Trợ Giúp Pháp Lý Trong Tương Lai

Trong tương lai, TGPL cần phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiệu quả và bền vững. Cần chú trọng đến việc nâng cao chất lượng dịch vụ, mở rộng phạm vi đối tượng được TGPL, đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng. Cần xây dựng một hệ thống TGPL đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của xã hội, góp phần vào việc xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh.

6.2. Vai Trò Của Pháp Luật Trong Việc Đảm Bảo Trợ Giúp Pháp Lý

Pháp luật đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo TGPL. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về TGPL, đảm bảo tính đồng bộ, cụ thể và khả thi. Đồng thời, cần tăng cường công tác thi hành pháp luật, đảm bảo pháp luật được thực hiện nghiêm minh và hiệu quả. Cần xây dựng một hệ thống pháp luật về TGPL đáp ứng được yêu cầu của thời đại, góp phần vào việc bảo vệ quyền con người và xây dựng một Nhà nước pháp quyền XHCN vững mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới" của tác giả Tạ Thị Minh Lý được thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (Bộ Giáo dục và Đào tạo – Bộ Tư pháp) năm 2008, thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật (mã số: 62 38 01 01), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Đình Lộc và PGS.TS. Thái Vĩnh Thắng.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ trong tiến trình đổi mới, Nhà nước kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Tuy nhiên, mặt trái của nền kinh tế thị trường cùng những khiếm khuyết của hệ thống pháp luật và hành vi thực thi công vụ chưa chuẩn xác đã làm gia tăng các tranh chấp, khiếu kiện. Sự phân hóa giàu nghèo khiến một bộ phận dân cư nghèo, đối tượng chính sách yếu thế thiếu kiến thức pháp luật và chịu thiệt thòi. Sau 10 năm hình thành và triển khai mạng lưới trợ giúp pháp lý (1997–2007), thực tiễn đã giúp đỡ miễn phí cho hàng trăm ngàn lượt người nghèo, đối tượng chính sách, đồng bào dân tộc thiểu số và trẻ em. Dẫu vậy, các vấn đề lý luận nền tảng về khái niệm, mô hình, phương thức và cơ chế điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý vẫn chưa được nghiên cứu toàn diện, có hệ thống. Các quy định giai đoạn đầu mang tính thử nghiệm, tình thế; dù Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 đã ban hành nhưng nhiều vấn đề mang tính lý luận nền tảng vẫn còn để ngỏ hoặc dừng lại ở mức quy định chung chung.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là nghiên cứu toàn diện, có hệ thống các vấn đề lý luận cơ bản của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý nhằm xây dựng cơ sở khoa học đánh giá thực tiễn tại Việt Nam; làm sâu sắc hơn nội dung và mức độ điều chỉnh các quan hệ xã hội; phát triển các luận cứ khoa học để đề xuất phương hướng, giải pháp tiếp tục đổi mới điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý đáp ứng yêu cầu hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể theo ba nội dung đánh số:

• Thứ nhất: Làm rõ các vấn đề lý luận của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý;
• Thứ hai: Đánh giá thực trạng điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong thời gian vừa qua;
• Thứ ba: Làm rõ các yêu cầu, phương hướng và giải pháp đổi mới điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong thời gian tới.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu tập trung vào các vấn đề lý luận cơ bản thuộc nội dung điều chỉnh của pháp luật, các quan hệ xã hội phát sinh trong trợ giúp pháp lý, vai trò, thực trạng, các khiếm khuyết nội tại và cơ sở chính trị, kinh tế, xã hội của các giải pháp đổi mới. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở góc độ lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, không đi sâu vào các vấn đề kỹ thuật nghiệp vụ hay tác động cụ thể mang tính kỹ thuật; không gian nghiên cứu là thực tiễn Việt Nam trong tiến trình đổi mới, có đối chiếu, so sánh kinh nghiệm lập pháp của một số quốc gia; phạm vi thời gian bao quát 10 năm hình thành và phát triển của trợ giúp pháp lý tại Việt Nam đến thời điểm năm 2008.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước ở hai trục nội dung lớn: lý luận về điều chỉnh pháp luật và các nghiên cứu về trợ giúp pháp lý.

Về lý luận điều chỉnh pháp luật: Nền tảng lý luận được kế thừa từ các nhà khoa học pháp lý Liên Xô (như GS. V.M. Gorshenev) về khái niệm, cơ chế và hiệu quả điều chỉnh pháp luật. Tại Việt Nam, vấn đề này được tiếp cận trong giáo trình và công trình của GS. Đào Trí Úc, GS. Lê Minh Tâm, GS. Trần Ngọc Đường. Luận án phân tích ba công trình tiến sĩ chuyên ngành nghiên cứu về điều chỉnh pháp luật trong các lĩnh vực cụ thể gồm: "Cơ chế điều chỉnh pháp luật trong lĩnh vực đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam" của TS. Hoàng Phước Hiệp; "Cơ chế điều chỉnh pháp luật Việt Nam" của TS. Nguyễn Quốc Hoan; và "Pháp luật điều chỉnh quan hệ gia đình có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập" của TS. Nguyễn Hồng Bắc.

Về trợ giúp pháp lý trong khoa học pháp lý quốc tế, luận án khảo cứu nhiều công trình tiêu biểu:

• "Cẩm nang về trợ giúp pháp lý" (Ủy ban Trợ giúp pháp lý Anh quốc, 1995), vận dụng tiêu chuẩn ISO 9000 phân tích thực tiễn tại Anh, Australia, Canada;
• "Các phương thức đa dạng trong cung ứng dịch vụ pháp luật" của GS. Gillian Bull và GS. John Seargean (Anh), luận giải tính đa dạng của nhu cầu và trách nhiệm chính phủ;
• "Những sự đổi mới trong dịch vụ pháp lý" của Erhard Blakenburg (Đức, 1997), phân tích chính sách công, trợ giúp cho người tị nạn và cải cách chất lượng dịch vụ;
• "Trợ giúp pháp lý ở Hồng Kông" do Hội đồng dịch vụ Trợ giúp pháp lý xuất bản năm 2006, nghiên cứu lịch sử phát triển và nghĩa vụ xã hội của luật sư;
• "Trợ giúp pháp lý, quyền con người tới công lý" của TS. Sujan Singh Law (Ấn Độ), tiếp cận dưới góc độ so sánh giữa Anh, Mỹ, Canada và Ấn Độ;
• "Vấn đề đói nghèo và trợ giúp pháp lý – Tiếp cận công lý tư pháp hình sự" của TS. Muralidhar (Ấn Độ), khẳng định vai trò của trợ giúp pháp lý trong bảo vệ quyền con người khi xét xử hình sự;
• "Lý luận và thực tiễn về chế độ trợ giúp pháp lý ở Trung Quốc" của GS. Nghiêm Quốc Hưng, xem trợ giúp pháp lý là thước đo nhân quyền và bộ phận cấu thành của nhà nước pháp quyền.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về trợ giúp pháp lý trước đó chủ yếu dừng lại ở các bài viết đơn lẻ của GS.TS. Thái Vĩnh Thắng, TS. Trần Huy Liệu; đề tài "Dịch vụ pháp lý ở Việt Nam: Thực trạng, nhu cầu và định hướng phát triển" (Viện Khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp); hai đề tài cấp Bộ về mô hình tổ chức hoạt động và luận cứ xây dựng Pháp lệnh Trợ giúp pháp lý của Cục Trợ giúp pháp lý phối hợp với Viện Khoa học pháp lý; cùng công trình "Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam: Thực trạng và định hướng hoàn thiện" do TS. Uông Chu Lưu chủ biên dựa trên khảo sát sâu của UNDP.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình tại Việt Nam mới tiếp cận trợ giúp pháp lý dưới góc độ ứng dụng nghiệp vụ, chính sách xóa đói giảm nghèo hoặc bộ phận của cải cách tư pháp. Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên khảo, có hệ thống và toàn diện về điều chỉnh pháp luật đối với trợ giúp pháp lý từ góc độ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án thiết lập hệ thống khái niệm công cụ và khung phân tích dựa trên sự giao thoa giữa lý luận điều chỉnh pháp luật và bản chất của hoạt động trợ giúp pháp lý:

Khái niệm điều chỉnh pháp luật: Vận dụng luận điểm của V.I. Lênin về tính thực tiễn của pháp luật xã hội chủ nghĩa, luận án tiếp cận điều chỉnh pháp luật từ ba góc độ: chức năng (hệ thống phương tiện pháp lý tác động đến quan hệ xã hội qua chủ thể), tâm lý (tác động đến ý chí nhằm định hình xử sự phù hợp quy phạm), và quản lý (hoạt động có tổ chức thông qua cơ chế điều chỉnh pháp luật). Tác giả tổng hợp quan điểm của Từ điển Bách khoa Việt Nam, GS. Đào Trí Úc, GS. Lê Minh Tâm để rút ra kết luận: Điều chỉnh pháp luật là quá trình tác động có hệ thống, có tổ chức, mang tính quy phạm của Nhà nước đối với các quan hệ xã hội cơ bản thông qua hành vi của các chủ thể nhằm điều tiết, định hướng các quan hệ đó vận hành theo trật tự phù hợp ý chí Nhà nước và lợi ích xã hội.

Khái niệm trợ giúp pháp lý: Dưới góc độ ngôn ngữ và luật học quốc tế, thuật ngữ "legal aid" (trợ cấp pháp lý) hoặc "legal aid scheme" (kế hoạch bảo hộ tư pháp) chỉ việc dùng công quỹ chi trả chi phí pháp lý cho người không có khả năng tài chính. Luận án khảo sát định nghĩa trong luật thực định của Singapore (1995), Nepal (1997), Anh (1988), Malaysia (1971, sửa đổi 1992), Thái Lan (1985), Philippines (1987), Phần Lan (2002) và quan điểm của GS. Nghiêm Quốc Hưng. Tại Việt Nam, tác giả phân tích các quan niệm theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp, từ đó định hình ba thuộc tính bản chất:

1. Thuộc tính chính trị – pháp lý: Khách thể là dịch vụ pháp lý, mục tiêu bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận pháp luật và công lý, gắn liền trách nhiệm của Nhà nước;
2. Thuộc tính kinh tế: Bản chất là dịch vụ miễn phí hoặc giảm phí cho người yếu thế, đòi hỏi sự đầu tư tài chính công và huy động nguồn lực xã hội;
3. Thuộc tính dịch vụ – nghề nghiệp: Là hoạt động chuyên môn thuộc phạm trù nghề luật, đòi hỏi kỹ năng chuyên sâu và đạo đức nghề nghiệp.

Từ các thuộc tính đó, tác giả đưa ra định nghĩa: Trợ giúp pháp lý là các dịch vụ pháp lý miễn phí hoặc giảm phí và các hoạt động giúp đỡ pháp luật khác do Nhà nước và xã hội tổ chức thực hiện cho những người do điều kiện tài chính, pháp lý, hoàn cảnh xã hội hoặc năng lực cá nhân không thể tự mình thực hiện, nhằm bảo đảm công bằng trong tiếp cận pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, góp phần bảo vệ lợi ích cộng đồng. Điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý là quá trình Nhà nước tác động có hệ thống, mang tính quy phạm đối với các quan hệ xã hội phát sinh trong trợ giúp pháp lý để điều tiết, định hướng các quan hệ này vận hành đồng bộ theo trật tự định trước.

Bảng tổng hợp các nhóm quan hệ xã hội thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về trợ giúp pháp lý theo luận án:

Phân nhóm quan hệ xã hội	Chủ thể tham gia	Đặc trưng nội dung và cơ sở phát sinh
Nhóm quan hệ chủ đạo	Tổ chức thực hiện, người thực hiện trợ giúp pháp lý và người được trợ giúp pháp lý	Quan hệ nền tảng, phát sinh khi người thuộc diện thụ hưởng có yêu cầu hợp pháp và được tổ chức/người thực hiện chấp nhận thụ lý vụ việc.
Nhóm quan hệ quản lý nhà nước	Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp) với tổ chức và người thực hiện	Phát sinh trong việc ban hành thể chế, cấp phép thành lập, kiểm tra, thanh tra, giám sát, cấp thẻ cộng tác viên và xử lý vi phạm.
Nhóm quan hệ phái sinh	Giữa người được phân công với người được giúp đỡ; giữa các tổ chức trợ giúp pháp lý với nhau; với cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội	Phát sinh trong quá trình vận dụng quy phạm pháp luật, phối hợp xác minh chứng cứ, chuyển giao hồ sơ vụ việc và thủ tục hành chính.
Quan hệ chỉ định người bào chữa	Cơ quan tiến hành tố tụng, Đoàn luật sư, Trung tâm trợ giúp pháp lý, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo	Thực hiện theo Điều 57 Bộ luật Tố tụng hình sự đối với án có khung hình phạt tử hình, người chưa thành niên, người có nhược điểm thể chất/tâm thần.
Quan hệ giảm, miễn phí của luật sư	Luật sư, tổ chức hành nghề luật sư và khách hàng	Thực hiện theo Luật Luật sư, Điều lệ Đoàn luật sư hoặc quy chế nội bộ dựa trên trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ nghề nghiệp.
Quan hệ tư vấn pháp luật miễn phí của tổ chức xã hội	Trung tâm tư vấn pháp luật thuộc các tổ chức chính trị – xã hội và hội viên, thành viên	Hoạt động trợ giúp nội bộ bảo vệ quyền lợi thành viên theo điều lệ, hoạt động phi lợi nhuận có hỗ trợ từ ngân sách hoặc lấy thu bù chi.
Các quan hệ tương đồng khác	Cán bộ tiếp dân, cơ quan báo chí, cơ sở đào tạo luật (legal clinic), tổ hòa giải cơ sở	Hướng dẫn, giải thích pháp luật của công chức theo thẩm quyền; giải đáp trên truyền thông; thực hành luật lâm sàng; hòa giải tranh chấp ở cơ sở.

Về phương pháp điều chỉnh: Luận án phân tích bốn phương pháp: (1) Phương pháp quy định cho phép, mệnh lệnh – định hướng; (2) Phương pháp thỏa thuận – tham gia; (3) Phương pháp phối hợp – chế ước; (4) Phương pháp cấm đoán. Về cơ chế điều chỉnh, hệ thống vận hành qua ba giai đoạn (xác định nhiệm vụ/mục đích, thiết lập quy phạm, tổ chức thực thi và kiểm tra) với sự liên kết chặt chẽ giữa quy phạm pháp luật, sự kiện pháp lý và quan hệ pháp luật.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu: Luận án dựa trên phương pháp luận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng về công bằng xã hội. Luận án kết hợp các phương pháp cụ thể: phân tích tài liệu, phương pháp so sánh luật học, phương pháp lịch sử, phương pháp điều tra xã hội học, khảo sát thực tiễn và hệ thống hóa khái quát. Nguồn tư liệu gồm văn kiện Đảng, văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết 10 năm của ngành tư pháp, dữ liệu khảo sát sâu của UNDP và Bộ Tư pháp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý

Chương 1 (từ trang 10 đến 68) tập trung giải quyết hai nội dung chính:

Tiểu mục 1.1 làm rõ khái niệm, các thuộc tính, đối tượng, phương pháp và cơ chế điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý. Tác giả phân tích điểm đặc thù của quan hệ pháp luật trợ giúp pháp lý: Nhà nước luôn là một bên chủ thể gánh vác nghĩa vụ bảo đảm dịch vụ miễn phí và chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng về chất lượng công vụ, trong khi công dân yếu thế là chủ thể thụ hưởng quyền. Trợ giúp pháp lý khác biệt với cứu tế xã hội thuần túy vì khách thể tác động là dịch vụ pháp lý trí tuệ gắn liền với chuẩn mực nghề luật. Phương pháp điều chỉnh kết hợp giữa tính mệnh lệnh quản lý đối với hệ thống cung ứng công vụ và tính định hướng tham khảo đối với người được tư vấn; kết hợp sự tự nguyện theo hợp đồng đối với cộng tác viên và các chế tài nghiêm cấm hành vi sách nhiễu, vụ lợi hoặc kích động khiếu kiện trái luật.

Tiểu mục 1.2 phân tích vai trò của điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong điều kiện đổi mới từ hai góc độ:

• Về phương diện chính trị – pháp lý: Trợ giúp pháp lý là công cụ ghi nhận và bảo vệ quyền con người, quyền bình đẳng trước pháp luật, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế như Công ước Châu Âu về Nhân quyền 1950, Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị 1966 (ICCPR), cũng như thông điệp năm 2004 của Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan về pháp trị gắn với bảo vệ người yếu thế. Luận án khảo sát sự ghi nhận quyền này trong Hiến pháp các nước (Pháp điển hóa tố tụng Áo 1781 và Hiến pháp Áo; Tuyên bố mang tính Hiến pháp của Pháp; Tu chính án VI Hiến pháp Mỹ và án lệ Tòa án Tối cao 1963; Điều 37 Hiến pháp Nhật Bản; Bộ luật Tố tụng hình sự Trung Quốc). Tại Việt Nam, điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý thể hiện bản chất nhân dân của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, củng cố niềm tin vào công lý, hỗ trợ tranh tụng công bằng tại Tòa án và ngăn ngừa khiếu kiện kéo dài.
• Về phương diện kinh tế – xã hội: Trợ giúp pháp lý giải tỏa vướng mắc pháp luật, hỗ trợ người nghèo bảo vệ tư liệu sản xuất và tài sản hợp pháp, giảm thiểu phí tổn xã hội do tranh chấp kéo dài, giúp người dân yên tâm lao động sản xuất.

Chương 2: Thực trạng điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam

Chương 2 (từ trang 69 đến 137) đánh giá thực tiễn lập pháp và áp dụng pháp luật qua 5 nội dung:

Nội dung điều chỉnh (mục 2.1) phân tích sự phát triển từ các văn bản thí điểm ban đầu (Quyết định 734/TTg năm 1997 của Thủ tướng Chính phủ) đến Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006. Thực trạng chủ thể (mục 2.2) làm rõ tổ chức bộ máy gồm Cục Trợ giúp pháp lý, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước cấp tỉnh, các Chi nhánh cấp huyện, đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý và lực lượng cộng tác viên. Về phương pháp điều chỉnh (mục 2.3) và điều chỉnh đối với các hoạt động trợ giúp pháp lý (mục 2.4), tác giả phân tích thực tế áp dụng các hình thức tư vấn pháp luật, đại diện, bào chữa và trợ giúp pháp lý lưu động tại vùng sâu, vùng xa.

Mục 2.5 tổng kết những kết quả và bất cập qua 10 năm thi hành:

• Kết quả đạt được: Đã tạo lập khung pháp lý ban đầu định hình quyền được trợ giúp pháp lý của người nghèo và đối tượng chính sách; xây dựng hệ thống tổ chức công lập tại tất cả 64 tỉnh, thành phố; thực hiện hàng triệu vụ việc tư vấn và tham gia tố tụng bảo vệ quyền lợi công dân.
• Hạn chế, bất cập: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật còn thiếu đồng bộ, nhiều quy định mang tính tình thế, chưa có sự gắn kết chặt chẽ giữa Luật Trợ giúp pháp lý với các bộ luật tố tụng và Luật Luật sư; cơ chế phối hợp liên ngành giữa Trung tâm trợ giúp pháp lý với cơ quan tiến hành tố tụng (Công an, Viện kiểm sát, Tòa án) còn lúng túng; nguồn lực tài chính nhà nước cấp còn hạn hẹp; chế độ đãi ngộ cho cộng tác viên chưa thỏa đáng; việc huy động luật sư và các tổ chức xã hội tham gia xã hội hóa còn mang tính hình thức, hiệu quả chưa đồng đều.

Chương 3: Phương hướng và các giải pháp đổi mới điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý trong điều kiện hiện nay

Chương 3 (từ trang 138 đến 189) xác lập hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế:

Mục 3.1 xác định các phương hướng cơ bản: Tiếp tục đổi mới tư duy nhận thức về trợ giúp pháp lý như một quyền con người cơ bản; thể chế hóa đầy đủ các chủ trương cải cách tư pháp và cải cách hành chính của Đảng; gắn hoàn thiện trợ giúp pháp lý với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Mục 3.2 đề xuất các nhóm giải pháp đổi mới cụ thể:

• Giải pháp lập hiến và lập pháp: Nghiên cứu ghi nhận quyền được trợ giúp pháp lý trong Hiến pháp nhằm khẳng định trách nhiệm hiến định của Nhà nước; tiến hành pháp điển hóa các quy định trợ giúp pháp lý đồng bộ trong các đạo luật tố tụng (hình sự, dân sự, hành chính) và Luật Luật sư;
• Giải pháp về chủ thể và phương thức: Đa dạng hóa các chủ thể thực hiện trợ giúp pháp lý, nâng cao tính chuyên nghiệp của đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý; mở rộng sự tham gia của luật sư thông qua cơ chế ký kết hợp đồng cung ứng dịch vụ công; quy phạm hóa tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp và tiêu chí đánh giá chất lượng vụ việc;
• Giải pháp về cơ chế bảo đảm: Hoàn thiện cơ chế ngân sách nhà nước cấp bảo đảm kinh phí hoạt động, kết hợp xây dựng Quỹ trợ giúp pháp lý nhằm huy động nguồn tài trợ hợp pháp; thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo và bồi thường thiệt hại do sai sót chuyên môn;
• Hoạch định chiến lược: Xây dựng Chiến lược phát triển trợ giúp pháp lý dài hạn tại Việt Nam trong điều kiện đổi mới.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án khẳng định các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn:

Về mặt lý luận: Đây là công trình khoa học đầu tiên giải quyết có hệ thống và toàn diện vấn đề trợ giúp pháp lý từ góc độ lý luận điều chỉnh pháp luật tại Việt Nam. Luận án làm rõ các khái niệm công cụ, nhận diện ba thuộc tính bản chất (chính trị – pháp lý, kinh tế, dịch vụ – nghề nghiệp), phân định bốn nhóm quan hệ xã hội thuộc phạm vi điều chỉnh và bốn phương pháp điều chỉnh đặc thù. Luận án khẳng định địa vị pháp lý kép của Nhà nước: vừa là chủ thể mang quyền lực công quản lý, vừa là chủ thể chịu trách nhiệm vật chất và pháp lý cuối cùng đối với dịch vụ trợ giúp pháp lý công.

Về mặt thực tiễn: Công trình đánh giá thực trạng điều chỉnh pháp luật qua các thời kỳ, khẳng định mô hình trợ giúp pháp lý ở Việt Nam là sản phẩm tất yếu của quá trình đổi mới chính sách xã hội và pháp luật. Luận án cung cấp cơ sở khoa học đề xuất sửa đổi Hiến pháp, hoàn thiện Luật Trợ giúp pháp lý và các đạo luật liên quan; đề xuất xây dựng Chiến lược phát triển trợ giúp pháp lý, chuẩn hóa tiêu chí chất lượng vụ việc và thiết lập cơ chế tài chính bền vững cho hoạt động trợ giúp pháp lý.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế: Văn bản luận án tự xác định do phạm vi đề tài rộng và là vấn đề lý luận mới, công trình không đi sâu phân tích các khía cạnh kỹ thuật nghiệp vụ chuyên môn thuần túy trong từng loại vụ việc tố tụng cụ thể, cũng như không đánh giá chi tiết định lượng các biến số kinh tế – xã hội của từng địa phương.

Về hướng nghiên cứu tiếp: Từ các vấn đề để ngỏ được nêu trong văn bản, các hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm: nghiên cứu chuyên sâu cơ chế bồi thường trách nhiệm nghề nghiệp khi người thực hiện trợ giúp pháp lý gây thiệt hại; xây dựng bộ tiêu chí định lượng đo lường chất lượng dịch vụ pháp lý miễn phí; hoàn thiện cơ chế tài chính chi tiết trong đấu thầu, đặt hàng dịch vụ trợ giúp pháp lý đối với các tổ chức hành nghề luật sư tự do.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật: Cung cấp khung lý thuyết về điều chỉnh pháp luật áp dụng cho một lĩnh vực dịch vụ công cụ thể;
• Các cơ quan quản lý nhà nước và lập pháp (Bộ Tư pháp, Ban Nội chính, các Ủy ban của Quốc hội): Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách trợ giúp pháp lý, cải cách tư pháp và sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật;
• Đội ngũ luật sư, Trợ giúp viên pháp lý và tổ chức xã hội: Cung cấp dữ liệu so sánh pháp luật quốc tế (Anh, Mỹ, Áo, Pháp, Trung Quốc, Philippines...) và chuẩn mực nghề nghiệp trong cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo luận án, điểm đặc thù nhất của quan hệ pháp luật về trợ giúp pháp lý là gì?
Điểm đặc thù là trong quan hệ pháp luật này, đại diện một bên luôn luôn là Nhà nước giữ vai trò gánh vác nghĩa vụ bảo đảm cung ứng dịch vụ miễn phí và chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng về chất lượng công vụ, còn một bên là người nghèo hoặc đối tượng chính sách thụ hưởng quyền lợi.

2. Luận án định nghĩa thế nào về điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý?
Đó là quá trình tác động có hệ thống, có tổ chức, mang tính quy phạm đối với các quan hệ xã hội cơ bản phát sinh trong hoạt động trợ giúp pháp lý thông qua hành vi của các chủ thể nhằm điều tiết, định hướng các quan hệ này vận hành đồng bộ, phù hợp với ý chí của Nhà nước và lợi ích xã hội.

3. Bốn phương pháp điều chỉnh pháp luật chủ yếu được luận án phân tích gồm những phương pháp nào?
Bao gồm: Phương pháp quy định cho phép, mệnh lệnh – định hướng; Phương pháp thỏa thuận – tham gia; Phương pháp phối hợp – chế ước; và Phương pháp cấm đoán.

4. Khách thể của hoạt động trợ giúp pháp lý được luận án xác định là gì?
Khách thể của trợ giúp pháp lý không phải là tài vật cứu tế thông thường (tiền bạc, gạo, nhà ở) mà là dịch vụ pháp lý mang hàm lượng lao động trí tuệ chuyên môn thuộc phạm trù nghề luật.

5. Cơ chế điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý vận hành qua những giai đoạn cơ bản nào?
Gồm ba giai đoạn kế tiếp nhau: (1) Xác định nhiệm vụ, mục đích của điều chỉnh pháp luật; (2) Thiết lập các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội; (3) Tổ chức thực thi pháp luật gắn liền với công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát.

Kết luận

Luận án của tác giả Tạ Thị Minh Lý là công trình khoa học chuyên khảo tiếp cận toàn diện hoạt động trợ giúp pháp lý dưới góc độ lý luận điều chỉnh pháp luật tại Việt Nam. Công trình đã luận giải vững chắc bản chất chính trị – pháp lý, kinh tế và dịch vụ nghề nghiệp của trợ giúp pháp lý, đồng thời vạch rõ các nhóm quan hệ xã hội, phương pháp và cơ chế điều chỉnh tương ứng. Dựa trên việc phân tích thực trạng 10 năm thực thi thể chế, luận án đề xuất hệ thống giải pháp lập hiến, lập pháp và xây dựng chiến lược phát triển nhằm bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người nghèo và đối tượng chính sách trong điều kiện đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐIÊU CHỈNH PHÁP LUẬT VẺ TRỢ GIÚP PHÁP LÝ ĐCPL về TGPL là một phạm trù phức tạp, quan trọng của khoa học lý luận về Nhà nước và pháp luật, cần được nghiên cứu một cách nghiêm túc, có hệ thốn: để bảo đảm điều chỉnh có hiệu quả các QHXH phát sinh trong TGPL. Việc hình thành TGPL ở Việt Nam là một quá trình ghi nhận nhu cầu cần thiết và khách quan của đời sống pháp luật, ghi nhận quyền được pháp luật bảo hộ của công dân và trách nhiệm bảo đảm của Nhà nước. DCPL về TGPL là điều chỉnh bằng pháp luật các QHXH có tính chất TGPL, nhằm bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận, sử dụng pháp luật để góp phần bảo vệ quyền, lợi ich hợp pháp cho công dân không phân biệt giàu nghèo. Khái niệm điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý 1.

Khái niệm điều chỉnh pháp luật và khái niệm trợ giúp pháp lý Khái niệm điều chỉnh pháp luật: ĐCPL là một khải niệm cơ ban của khoa học ly luận về Nhà nước và pháp luật. Ban chất của DCPL, theo Lénin, thé hiện tính thống nhất của pháp luật với thực tiễn đời sống pháp luật. Việc nghiên cứu ĐCPL rất quan trọng bởi lẽ, tính thực tiễn của pháp luật là một trong những yếu tô cơ bản của thực hiện pháp luật XHCN và DCPL. Lênin đánh giá ý nghĩa thực tiễn của pháp luật XHCN chính là vai trò điều chỉnh các QHXH ở phạm vi mà các quy định pháp luật được viết ra thực sự tác động đến, vận hành và “trở thành thực tế”.

Người viết: những gi mà chúng ta đã từng phê phan, chúng ta còn chưa tin tưởng đầy đủ về cuộc sống, và nhiệm vụ quan trọng của tinh thế hiện tại chính là tập trung tất cả sức lực cho công việc thực hiện trong thực tế những gì đã được trở thành luật pháp (mà chưa trở thành hiện thực)Š " '3Ì DCPL có ý nghĩa to lớn đến sự phát triên QHXH của xã hội XHCN, và chính sự hình thành pháp luật là đòi hỏi của đổi mới sâu xa đời sống xã hội và cải thiện QHXH"TM: "%3! Vì vậy, nghiên cứu về ĐCPL rất có ý nghĩa về mặt phương pháp luận đối với việc tiếp cận các hiện tượng pháp lý từ góc độ hệ thống, tạo điều kiện “. nghiên cứu các hiện tượng pháp ly ở trang thái động tránh được cách nhìn xơ cứng, siêu hình.”É?- © %1, ĐCPL là một loại hình điều chỉnh xã hội rất phức tạp, hiện đã và dang được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Từ góc độ chức năng, ĐCPL là hệ thống các phương tiện pháp lý tác động đến các QHXH thông qua chủ the?" 4Ì, Từ góc độ tâm lý, ĐCPL là sự tác động đến ý chí của con người nhằm tao ra cách xử sự thích hợp (với QPPL) ở chủ thé! " 84-435! Từ góc độ quản lý, ĐCPL là hoạt động có mục đích, có định hướng, có tổ chức và được thực hiện thông qua một hệ thống các phương tiện, quy trình pháp lý (thông qua cơ chế ĐCPL). Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, “điều chỉnh pháp luật” là việc Nhà nước dùng pháp luật, dựa vào pháp luật để điều chỉnh các QHXH, tác động theo những hướng nhất định vào các QHXH.

DCPL là hoạt động của Nhà nước thể hiện trong việc định ra luật, ban hành luật pháp dé đáp ứng nhu cầu mà pháp luật cần điều chinh!*? " 8! ĐCPL có đặc điểm là sự tác động trực tiếp bằng pháp luật của Nhà nước vào hành vi của con người trong các QHXH theo những định hướng nhất dinh'* " #% - 89%]. Bang các quy tắc xử sự được quy định thành pháp luật, Nhà nước hướng dẫn các hoạt động của mọi chủ thể (cá nhân, tập thể, CQNN) bảo đảm cho mọi hoạt động theo đúng ý chí của Nhà nước và uốn nắn những hoạt động sai trái cho đúng với đường lối, chính sách của đảng cầm quyền, pháp luật của Nhà nuéc!: tr. 154] ; Cũng có quan niệm cho rang “điều chỉnh pháp luật” là việc “Nha nước dựa vào pháp luật, sử dụng các phương tiện pháp ly đặc thù (QPPL, van bản áp dụng pháp luật, QHPL, hành vi thực hiện quyền và nghĩa vụ pháp lý) để điều chỉnh các QHXH, tác động đến các QHXH theo phương hướng nhất định”É° "7! Với nghĩa này, ĐCPL gan liền với một cơ chế - cơ chế DCPL. Vì thế, DCPL có tính định hướng, tính tô chức và tính quy phạm, được thực hiện thông qua một hệ thống các phương tiện pháp ly cơ bản, đặc thù.

Dé thực hiện ĐCPL, Nhà nước phải xây dựng HTPL hoàn chỉnh bao gồm các ngành luật với các chế định pháp luật cụ thẻ, hợp lý và phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, trong đó xác định rõ đỗi tượng điều chỉnh, phạm vi điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh, cơ chế điều chỉnh của pháp luật. Nổi cộm nhất hiện nay là mức độ điều chỉnh các QHXH của các văn bản luật và dưới luậtU!9? = 43] Vì vậy, quá trình ĐCPL chính là quá trình xác định đối tượng, phạm vi, phương pháp và cơ chế DCPL nói chung và các ngành luật cụ thé nói riêng. Đào Trí Úc, ĐCPL “là việc Nhà nước dùng pháp luật, dựa vào pháp luật dé điều chỉnh các QHXH, tác động theo những hướng nhất định vào các QHXH”!!!* 317] HCPL còn có nghĩa là “dùng pháp luật dé tác động vào ý thức dé con người thay đổi hành vi của mình, theo những mục đích nhất định của Nhà nước”U'* 3Ì Như vậy, ĐCPL như một hình thức tác động có mục đích của pháp luật vừa vào QHXH, vừa vào chủ thể của QHXH, “là quá trình tác động có tổ chức, mang tính quy phạm của Nhà nước đối với các QHXH thông qua hành vi của các chủ thể nhằm đạt được những mục đích nhất định”U# #' !3- 141, Qua tiếp cận ĐCPL dưới các góc độ khác nhau như trên, có thể rút ra kết luận: ĐCPL la quá trình tác động có hệ thống, có tổ chức, mang tính quy phạm doi với các QHXH cơ bản thông qua hành vi chủ thé nhằm điều tiết, định hướng cho các QHXH vận hành để duy trì, thúc day hoặc loại trừ, han chế sự phát triển theo một trật tự nhát định, phù hợp với ý chỉ của Nhà nước, với lợi ích và thực tiên xã hội. Khai niệm trợ giúp pháp lý: Khái niệm TGPL theo tiếng Anh là “legal aid” có nghĩa là “trợ cấp pháp lý” hoặc “legal aid” trong cụm từ “legal aid scheme” được dịch là “kế hoạch bảo hộ tư pháp” là kế hoạch nhằm trả những chỉ phí pháp lý từ công quỹ cho những ai không thé tự mình trả nổi“ " *°?!_ Như vậy, TGPL là việc cho những người không có điều kiện về tài chính hoặc có hoàn cảnh đặc biệt được hưởng dịch vụ pháp lý mà không phải chi trả thù lao hoặc được giảm một phan thù lao.

Ở đây, khách thé trợ giúp không phải là “vật chất” như nha ở, tiền, gạo mà là “pháp luật”. Pháp luật càng đầy đủ, càng phức tạp và phạm vi điều chỉnh càng rộng thì khách thể TGPL càng cần được phát triển tương xứng. Với nghĩa đó, TGPL được tiếp cận dưới góc độ kinh tế, góc độ công lý và góc độ nhân đạo, lấy sự yếu thé, ban cùng hoặc bất bình dang cua nhom đối tượng có hoàn cảnh đặc biệt (người nghèo, đối tượng dé bị tốn thương), lấy tính phức tạp của pháp luật làm căn cứ cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của mình. Vì vậy, đối tượng được TGPL thường là người không có điều kiện về tài chính hoặc kém năng lực hiểu biết pháp luật, không thể tự mình bảo vệ quyên, lợi ích hợp pháp va chủ thé bảo đảm cho dịch vụ này trước hết và chủ yêu là Nhà nước.

Theo học giả Trung Quốc - GS. Nghiêm Quốc Hưng, trong TGPL, mặc dù Nhà nước lấy sự giúp đỡ về kinh tế (giảm, miễn phí) cho người được TGPL làm bản chất nhưng có mục đích lớn hơn, đó là bảo đảm quyền lợi hợp pháp mà pháp luật dành cho mọi công dân được thực hiện đầy đủ, hoàn thiện một chế độ pháp luật quốc gia “mọi người đều bình đẳng trước pháp luật”. Nó là biện pháp quan trọng dé NNPQ hiện nay thực hiện sự công bang tư pháp va đảm bảo quyền cơ bản của con ngườiÊ® " !Ì_ Quan niệm này dựa trên luận điểm Nhà nước muốn bảo đảm các quyền lợi mà pháp luật dành cho công dân được thực hiện một cách thiết thực trong đời sống thực tại thông qua chế độ miễn, giảm phí dịch vụ pháp lý hoặc miễn, giảm chi phí tố tụng với những 14 nhóm người cần sự giúp đỡ của pháp luật đề bảo vệ quyền lợi theo quy định của pháp luật hoặc của đương sự trong một số vụ án đặc biệt vì lý do công lý. Như vậy, TGPL là biện pháp pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm để pháp luật được tôn trọng trong thực tế và mọi người đều bình đăng trước pháp luật.

Có xây dựng được chế độ TGPL hoàn thiện, quy củ hay không, vừa là mốc quan trọng để đánh giá pháp chế có kiện toàn hay không; cơ chế đảm bảo quyền con người về tư pháp có hoàn thiện hay không, vừa là thước đo trọng yếu để xem xét trình độ tiễn bộ, văn minh xã hội" “ '!, Với cách tiếp cận này, TGPL được hiểu là quyền co bản của công dân, là một bộ phận trong tổng thé các biện pháp thực thi pháp luật, có thuộc tính chính trị - pháp lý, tính nhân dao và tính kinh tế - xã hội. Nghĩa là bất cứ công dân nào khi rơi vào những hoàn cảnh cần được giúp đỡ về pháp luật, nếu có nhu cầu thì được bảo đảm cung ứng từ phía Nhà nước và xã hội. Khái niệm TGPL được quy phạm hoá trong pháp luật, là một bộ phận cấu thành của ĐCPL về TGPL. Cách thể hiện có thể khác nhau nhưng nội dung tương đối đồng nhất.

Theo Luật đại diện và tư vấn pháp lý năm 1995 của Singapore, TGPL là việc đại diện cho khách hàng trước Toà án nhằm giúp đỡ những người không có khả năng chỉ trả cho các dịch vụ pháp lý (Điều 2). Luật về TGPL năm 1997 của Nepal quy định: “TGPL là giúp đỡ pháp lý cho người nghèo, được áp dụng trong tư vấn và các dịch vụ pháp lý khác như thực hiện thay cho người nghèo những việc bào chữa tương xứng và các thủ tục tại Toà án hoặc tại các Văn phòng luật” (Điều 2).