MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chính sách đổi mới, mở cửa, hội nhập do Đảng cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo đã tạo ra những cơ hội phát triển nhanh chóng cho đất nước ta và đã thu được những thành tựu to lớn trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Cùng với những thuận lợi đó chúng ta cũng gặp không ít những khó khăn, thách thức đòi hỏi phải có sự nhận thức đầy đủ và phải có các biện pháp phát huy hơn nữa vai trò của tất cả các yếu tố bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước, trong đó pháp luật được xem là một trong những yếu tố đặc biệt quan trọng. Xuất phát từ tình hình đó, nâng cao hiệu quả của pháp luật được đặt ra như một vấn đề có tính thời sự, đã và đang thu hút sự quan tâm của nhiều người, nhiều giới, nhất là những nhà lãnh đạo quản lý, những người làm công tác pháp luật ở nước ta hiện nay.
Tuy nhiên, có thể nói cho đến nay ở nước ta vấn đề hiệu quả của pháp luật vẫn chưa được triển khai nghiên cứu một cách cơ bản và toàn diện, nhiều vấn đề đặt ra như hiệu quả của pháp luật là gì? hiệu quả của pháp luật cần được xác định theo những tiêu chí nào? làm thế nào để nâng cao hiệu quả của pháp luật nhằm đáp ứng nhu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước ta hiện nay. vẫn chưa được quan niệm và giải quyết một cách thống nhất trong lý luận và thực tiên. Tình hình đó càng cho thấy tính cấp thiết của việc phải nghiên cứu một cách cơ bản về hiệu quả của pháp luật. Việc nghiên cứu để làm rõ các vấn dé lý luận về hiệu quả của pháp luật, xây dung cơ sở khoa học cho việc đánh giá thực trạng hiệu quả của pháp luật và tìm ra những giải pháp đúng đắn, phù hợp nhất để từng bước nâng cao hiệu quả của pháp luật trong những điều kiện và hoàn cảnh cụ thể hiện nay, góp phần vào việc thực hiện thắng lợi mục tiêu ổn định và phát triển đất nước mà Đảng, Nhà nước ta đã đề ra trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa không những có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn.
Vì lý do đó, vấn đề nâng cao hiệu quả của pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay được chọn làm đề tài nghiên cứu của luận án tiến sĩ luật học này. Tình hình nghiên cứu đề tài Hiệu quả của pháp luật và vấn dé nâng cao hiệu qua của pháp luật đã được nhiều nhà nghiên cứu lý luận và hoạt động thực tiễn trong và ngoài nước tiếp cận nghiên cứu ở những góc độ khác nhau. Nhiều sách báo nước ngoài đã đề cập tới vấn đề hiệu quả của pháp luật như các cuốn sách: Hiệu quả của các quy phạm pháp luật lao động cùa V. Nikitinxki, Nxb Sách báo pháp lý, Matxcơva, 1971; Hiệu quả của các quy phạm pháp luật cha các tác giả V.
Glazurin, Nxb Sách báo pháp ly, Matxcova, 1980; Hiệu quả của pháp luật dân sự do giáo su V. Gribanôv làm chủ biên, Nxb Dai học tổng hợp Matxcova, 1984; Hiệu quả của luật (phương pháp luận và những nghiên cứu cụ thể) của Viện pháp luật và luật học so sánh thuộc Chính phủ Liên bang Nga, Matxcova, 1997 và một số công trình khác. Ở nước ta, vấn dé hiệu quả của pháp luật cũng đã được đặt ra để nghiên cứu và bước đầu đưa vào giảng dạy ở một số cơ sở đào tạo luật trong những năm gần đây. Trong sách báo pháp lý ở nước ta những năm gần đây đã công bố một số công trình, bài viết của các nhà luật học đề cập vấn đề hiệu quả của pháp luật như các cuốn sách: Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật, Nxb Khoa học xã hội, Hà nội, 1993; Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, 2000; Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật của khoa Luật Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 1998; “Pháp luật từ góc độ hiệu quả” của Nguyễn Minh Doan, Tap chí Luật học số 5/1995; “Về khái niệm hiệu quả pháp luật và những tiêu chí xác định hiệu quả pháp luật” của Tiến sĩ Lê Minh Tâm, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 11/2000.
Trong những công trình nghiên cứu đó, mỗi tác giả đều có cách tiếp cận và giải quyết vấn đề với những nét riêng của mình về hiệu quả của pháp luật. Mặc dù vậy cho đến nay ở nước ta chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về hiệu quả của pháp luật, vì vậy xét trên nhiều phương diện, nhiều nội dung, khía cạnh của vấn đề hiệu quả của pháp luật vẫn chưa có được sự nhất trí về quan điểm học thuật cũng như về cách giải quyết các vấn đề thực tiễn. Thực tiễn cho thấy, công tác đánh giá hiệu quả của pháp luật ở nước ta còn nhiều hạn chế, chưa mang tính hệ thống, chưa có kế hoạch cụ thể và chưa có được những kết luận có đủ căn cứ và có tính thuyết phục. Các hoạt động trong lĩnh vực này thường diễn ra dưới các hình thức như Báo cáo tổng kết hay Hội nghị tổng kết của các ngành, các cấp, các cơ quan về tình hình xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật, đấu tranh chống vi phạm pháp luật trong những khoảng thời gian nhất định về một văn bản pháp luật hoặc các quy định pháp luật về một lĩnh vực nào đó.
Chẳng hạn, các Báo cáo của Chính phủ về tình hình thi hành pháp luật trên một số lĩnh vực nhất định; Báo cáo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao về tình hình chấp hành pháp luật; Báo cáo của Chánh án Toà án nhân dân tối cao về công tác xét xử của toà án; các báo cáo của các Bộ, ngành về việc thực hiện những văn bản pháp luật cụ thể như Báo cáo tổng kết thực hiện Bộ luật lao động của Bộ Lao động- thương binh và xã hội 20/4/2001. Trong những văn bản đó đã có sự tổng kết, đánh giá về việc xây dựng, thực hiện các văn bản pháp luật trong thực tiễn, trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp cho tương lai. Tuy nhiên, trong những văn bản đó mới chỉ nêu lên một số nét lớn mang tính định hướng, đôi khi rất chung chung, hoặc là quá chi tiết vụn vặt không toàn diện và thường mang tính tổng kết thực tiễn, ít mang tính học thuật, lý luận. Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của luận án * Mục đích: Luận án có mục đích là nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống những vấn đề lý luận về hiệu quả của pháp luật, xác định những yếu tố, điều kiện bảo đảm hiệu quả của pháp luật, trên cơ sở đó dé xuất những phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của pháp luật góp phần thực hiện thắng lợi những mục tiêu kinh tế, xã hội mà Đảng, Nhà nước ta đã đề ra.
* Nhiệm vụ: Dé đạt được mục đích trên, luận án có những nhiệm vụ cụ thể sau: - Phân tích, so sánh những quan điểm khác nhau về những vấn đề lý luận cơ bản về hiệu quả của pháp luật, xây dựng khái niệm hiệu quả của pháp luật, xác định và phân tích các tiêu chí để đánh giá hiệu quả của pháp luật và những điều kiện cơ bản bảo đảm hiệu quả của pháp luật; - Đánh giá một cách khái quát về thực trạng hiệu quả của pháp luật Việt Nam kể từ khi đất nước ta bước vào thời kỳ đổi mới đến nay để rút ra những kết luận và phân tích những nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó; - Đề xuất và phân tích những phương hướng, giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả của pháp luật nước ta trong điều kiện hiện nay. * Pham vi nghiên cứu: Do sự phức tạp của vấn đề, sự giới han của một luận án và để đạt được những mục đích, nhiệm vụ đã nêu trên, Luận án không thể giải quyết tất cả các vấn đề lý luận và thực tiễn mà tập trung nghiên cứu những vấn đề cơ bản nhất về hiệu quả của pháp luật, cụ thể là: Thứ nhất, nghiên cứu để làm rõ về mặt lý luận khái niệm hiệu quả của pháp luật, các tiêu chí để đánh giá hiệu quả của pháp luật và những điều kiện bảo đảm hiệu quả của pháp luật mà pháp luật với tư cách là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành va bao đảm thực hiện; /hứ hai, phân tích thực trạng hiệu quả của pháp luật Việt Nam trong thời kỳ đổi mới (từ năm 1986 đến nay); thi ba, phân tích những phương hướng và giải pháp cơ bản để nâng cao hiệu quả của pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Những đóng góp mới của luận án - Đây là luận án tiến sĩ luật học đầu tiên ở nước ta nghiên cứu một cách có hệ thống và tương đối toàn điện các vấn đề về hiệu quả của pháp luật thuộc chuyên ngành lý luận nhà nước và pháp luật; - Từ việc nghiên cứu lý luận cơ bản về hiệu quả của pháp luật, luận án đưa ra một khái niệm khoa học về hiệu quả của pháp luật và các tiêu chí để đánh giá hiệu quả của pháp luật; bước đầu trình bày một cách tiếp cận để phân tích các điều kiện bảo đảm hiệu quả của pháp luật; - Dựa trên cơ sở khoa học đã được xây dựng, bước đầu phân tích và đánh giá về thực trạng hiệu quả của pháp luật Việt Nam kể từ khi đất nước ta bước vào thời kỳ đổi mới đến nay theo các tiêu chí đã được xác định; đề xuất và phân tích các phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả của pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu bức xúc của đất nước hiện nay. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu * Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng, Nhà nước ta về vấn đề Nhà nước và pháp luật; các văn bản pháp luật mà Nhà nước ta đã ban hành, những báo cáo, tờ trình, tổng kết của các cơ quan nhà nước về các hoạt động pháp luật; các công trình của các học giả trong và ngoài nước có liên quan tới vấn đề hiệu quả của pháp luật.