chương 1. Tính chủ động là một phẩm chất quan trọng trong hoạt động nhận thức của học sinh ở một giờ học hiện đại Tính chủ động thể hiện sự linh hoạt của tư duy. Người có nhận thức tích cực, chủ động biết tìm ra những phương pháp mới để giải quyết và nghiên cứu vấn đề, khắc phục thái độ rập khuôn theo mẫu định sẵn. Họ luôn có ước vọng khát khao giải quyết một vấn đề bằng nhiều con đường khác nhau để chọn ra một con đường ngắn nhất, có lợi nhất cho việc giải quyết vấn đề.F cho rằng: Tính chủ động, tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động của học sinh đặc trưng bởi khát vọng học tập, có cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức [55, tr.I thì: Tính tích cực, chủ động nhận thức được thể hiện bằng nhiều dấu hiệu như sự căng thẳng chú ý, sự tưởng tượng mạnh mẽ, sự phân tích tổng hợp sâu sắc [3, tr.
Quá trình dạy học là một quá trình phức hợp bao gồm các hoạt động học tập của học sinh, từ đó giáo viên hình thành cho học sinh những phẩm chất nhân cách, phát triển tư duy, tạo cho họ tính chủ động, tích cực, tính độc lập, tính sáng tạo trong quá trình nhận thức tri thức. Để đạt được điều này thì trong quá trình giảng dạy của mình giáo viên cần phải nhận biết các dấu hiệu về mặt tâm lí của tính tích cực nhận thức của học sinh để từ đó tác động trở lại phát huy tính tích cực, chủ động của họ. * Những biểu hiện của tính chủ động trong hoạt động nhận thức của học sinh: - Biểu hiện ở khả năng ghi nhớ và lặp lại: Dấu hiệu nhận thức của học sinh thể hiện ở sự ghi nhớ lặp lại được, hoặc hình thành kỹ năng, kỹ xảo của riêng mình, biến kiến thức mà giáo viên cung cấp thành của mình. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quá trình tư duy sẽ không nảy sinh nếu học sinh giải quyết nhiệm vụ nhận thức (trả lời câu hỏi, bài tập hoặc thực hiện hành động) mà chỉ biết vận dụng một cách máy móc, tự động những kiến thức đã có sẵn, nhưng quá trình tư duy cũng không thể nảy sinh khi học sinh cần phải giải quyết nhiệm vụ nhận thức liên quan đến những kiến thức mà học sinh chưa thể có được.
- Biểu hiện ở việc tập trung nghe giảng: Trong dạy học, nếu giáo viên thu hút được học sinh nghe giảng, chăm chú theo dõi bài học thì có thể nói đã đạt được phần nào thành công. Nhưng điều cần thiết ở đây là học sinh không chỉ chăm chú nghe giảng một cách thụ động, ghi chép như một cái máy mà cần phải thực hiện đầy đủ các yêu cầu của giáo viên, tích cực hóa hoạt động trí tuệ để nhận thức được các kiến thức mà giáo viên đưa ra, hòa nhập được vào không khí học tập của cả lớp, giải đáp được các câu hỏi của thầy đưa ra và biết nhận rõ đúng sai khi bạn đưa ra ý kiến. - Biểu hiện ở hứng thú học tập: Có thể nói tinh thần và hứng thú học tập của học sinh có vai trò quyết định trong sự thành công của một giờ học. Nếu một giờ dạy mà học sinh chán nản, ức chế thì mọi cố gắng của giáo viên đều vô ích.
Tinh thần học tập của học sinh được thể hiện qua sự say mê, sốt sắng thực hiện các yêu cầu đặt ra của giáo viên, điều đó được thể hiện qua lời nói, cử chỉ. thích được trả lời câu hỏi, làm bài tập hay thực hiện hoạt động do giáo viên đưa ra một cách hồ hởi, tự nguyện. - Biểu hiện về ý chí quyết tâm học tập: Khi học sinh có hứng thú và nhu cầu học tập thì việc xuất hiện ý chí và quyết tâm học tập mày mò, tìm kiếm, dự đoán và các thao tác tư duy cao để tìm ra cái mới, miệt mài học tập, không dựa vào người khác, tự tin giải quyết vấn đề và mọi công việc mà giáo viên giao cho. * Phân loại tính chủ động trong hoạt động nhận thức của học sinh: Theo Sukina G.I thì có ba loại tính tích cực, chủ động trong hoạt động nhận thức của học sinh [3, tr.
11], đó là: - Chủ động tái hiện và bắt chước. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học sinh có khả năng tái hiện lại các kiến thức đã học mà giáo viên đã giảng để bắt chước làm những bài tương tự ở mức độ đơn giản, học sinh chưa có sự nỗ lực tư duy. - Chủ động tìm tòi: Đây là thuộc tính bền vững của hoạt động nhận thức. Nó không mất đi mà ngày càng đảm bảo cho việc học tập đạt kết quả tốt hơn.
Nó được đặc trưng bằng sự nhận xét, tìm tòi với óc sáng tạo, lòng mong muốn, khát khao học tập và không bị hạn chế bởi yêu cầu của bài học. - Chủ động sáng tạo: Là mức độ cao nhất của tính tích cực. Nó được đặc trưng bằng việc tìm ra con đường riêng của mình, không giống với con đường mà mọi người đã thừa nhận, đã trở thành chuẩn hóa và con đường mà mình tìm ra có tính ưu việt hơn. Chủ động sáng tạo thể hiện ở chỗ tự mỗi học sinh có thể tìm được các kiến thức mới, dễ dàng tìm được kết quả hay thực hiện tốt yêu cầu hoạt động mà giáo viên đưa ra, không cần có sự trợ giúp của giáo viên.
Chủ động sáng tạo chỉ có ở rất ít học sinh có tính độc lập cao, niềm say mê văn học và có năng khiếu về môn ngữ văn. Hoạt động sáng tạo * Sáng tạo là một thuộc tính tất yếu của con người: Nói đến sáng tạo là người ta nói tới một yếu tố đặc trưng của con người. con người sống trong xã hội không chỉ có sự tồn tại mà luôn có nhu cầu đổi mới, phát triển và tự khẳng định trí tuệ của mình. Những nhu cầu ấy trở thành động lực của sự sáng tạo.
Chính vì thế tính sáng tạo “Đòi hỏi mỗi con người, bất kể làm nghề gì, vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường hay đang cặm cùi trong phòng thí nghiệm, làm việc tại viện nghiên cứu, ở các mức độ khác nhau, không chỉ thích nghi để tồn tại ngày một có ý nghĩa mà còn phải tìm tòi, khám phá, sáng tạo từ ngay trong đời thường các hoạt động nghiên cứu ứng dụng và triển khai” [ 40, tr. Từ điển Tiếng Việt đã định nghĩa: “ Sáng tạo là tìm ra những giá trị mới về vật chất và tinh thần, tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó phụ thuộc vào cái đã có” [41, tr.Cũng bàn về khái niệm sáng tạo, tác giả M.WillSon cho rằng: “sáng tạo là quá trình mà kết quả là tạo ra những kết hợp mới cần thiết từ các ý tưởng, dạng năng lượng, các đơn vị thông tin, các khách thể hay tập hợp của hai ba 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các yếu tố nêu ra”. Còn Chu Quang Tiềm lại định nghĩa: “Khi nói đến sự sáng tạo tức là không chỉ làm sống dậy những kinh nghiệm, mà chính là phải bao hàm những yếu tố mới” [46, tr. Từ những quan niệm khác nhau của các tác giả, chúng ta nhận thấy điều đó có sự thống nhất trong định nghĩa của họ là sáng tạo là phải tạo ra những cái mới và có ích.
Mọi sự sáng tạo của con người đều được bắt nguồn từ ý tưởng sáng tạo sau đó phát triển đến tư duy sáng tạo. Tư duy sáng tạo là kiểu tư duy cần thiết cho con người ở mọi lĩnh vực xã hội. Trong cuốn “ Tâm lý văn nghệ”, tác giả Chu Quang Tiềm đã đưa ra định nghĩa về sáng tạo nghệ thuật: “Sáng tạo là căn cứ của những ý tưởng đã có sẵn làm tài liệu, rồi cắt xén gạt bỏ chọn lọc tổng hợp lại để hình thành một ý tưởng mới” [46, tr. Điều đó có nghĩa là sự sáng tạo trong nghệ thuật là từ những kinh nghiệm cũ trong ký ức, trong tài liệu, những ý tưởng của kinh nghiệm thu nhập được để hình thành nên hình tượng mới.
Bởi thế hình tượng trở thành kết quả sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ. Nếu tư duy sáng tạo là hoạt động nhận thức của con người, thì hoạt động sáng tạo bao gồm cả quá trình nhận thức lẫn các kỹ năng, kỹ xảo để biến nhận thức ấy thành sản phẩm cụ thể, mới mẻ, ích lợi mà con người mong muốn. Khái niệm hoạt động sáng tạo không phải lần đầu tiên được nói đến mà trước đây Vưgôtxki đã nêu nên định nghĩa này “ ngay cả tình cảm chân thực nhất tự nó cũng không có khả năng sáng tạo lên nghệ thuật. Và để làm việc đó, nghệ thuật đòi hỏi phải có kỹ thuật và kỹ xảo, bởi vì ngay cả tình cảm được thể hiện bằng kỹ thuật cũng chưa bao giờ sáng tạo lên một bài thơ trữ tình, một bản nhạc giao hưởng.
Để làm được những việc trên cần có hành động sáng tạo trong việc khắc phục tình cảm đó, cách giải quyết nó, sự chiến thắng nó và khi mà hành động đó được thực hiện khi đó mới nói đến sự nảy sinh nghệ thuật” [50, tr. Vậy nếu sự sáng tạo chỉ dừng lại ở tư duy thì quá trình sáng tạo đó chưa phải là quá trình hoàn chỉnh. Mọi sự sáng tạo bao giờ cũng bắt nguồn từ tư duy sáng tạo đến ý tưởng sáng tạo và ý tưởng ấy được hiện thực hoá bằng hoạt động sáng tạo để ra một sản phẩm mới của con người. * Quá trình học của học sinh nói chung và học môn văn nói riêng luôn luôn đòi hỏi hoạt động sáng tạo: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đó chính là khả năng tự giải quyết vấn đề của học sinh, các em không sao chép những mẫu quen thuộc, những bài viết có sẵn, những cách hiểu đã trở thành lối mòn mà sẽ cắt nghĩa lý giải tác phẩm theo những nhận thức kinh nghiệm riêng của mình được rút ra từ cách hiểu cũ.Shaw đã quan niệm về sự sáng tạo của học sinh “ nếu bạn định dạy cho một người nào đó điều gì, thì anh ta không bao giờ chấp nhận học theo điều đó” [53, tr.
Mỗi một học sinh khi được đặt vào trong hoàn cảnh nhất định, đứng trước tác phẩm nhất định luôn mong muốn tìm tòi, phát hiện mới, có khát vọng vươn lên tạo khả năng tư duy sáng tạo phát triển ở mỗi cá nhân.