Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, tư tưởng về xây dựng đội ngũ nhà giáo là một nội dung quan trọng, gắn liền với mục tiêu xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa và phát triển nền giáo dục cách mạng. Trong công cuộc đổi mới hiện nay, Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04-11-2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) xác định phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế là giải pháp then chốt nhằm đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Đội ngũ giảng viên đại học giữ vai trò quyết định đối với chất lượng đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao.

Tuy nhiên, công tác xây dựng đội ngũ giảng viên đại học ở Việt Nam nói chung và vùng Tây Nguyên nói riêng bộc lộ nhiều điểm nghẽn: thiếu hụt về số lượng, giảm sút về chất lượng, mất cân đối về cơ cấu; một bộ phận giảng viên chưa theo kịp yêu cầu đổi mới, thiếu nhiệt huyết nghề nghiệp, cá biệt có trường hợp vi phạm đạo đức. Địa bàn Tây Nguyên hiện có bốn cơ sở giáo dục đại học gồm: Trường Đại học Đà Lạt, Trường Đại học Tây Nguyên, Trường Đại học Yersin Đà Lạt và Trường Đại học Buôn Ma Thuột. Mặc dù giữ vai trò trung tâm đào tạo nhân lực và chuyển giao khoa học - công nghệ phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa vùng, đội ngũ giảng viên tại đây vẫn chưa đáp ứng yêu cầu: tỷ lệ giảng viên có học hàm, học vị cao còn thấp; tỷ lệ chưa đạt chuẩn chức danh còn cao; cơ cấu ngành nghề và thành phần dân tộc thiểu số thiếu cân đối; số lượng chưa tương xứng với quy mô đào tạo; chính sách đãi ngộ và môi trường làm việc chưa đủ sức thu hút, giữ chân nhân lực trình độ cao. Từ thực tiễn đó, luận án xác định khoảng trống khoa học: cần nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà giáo để vận dụng vào công tác xây dựng đội ngũ giảng viên tại các trường đại học vùng Tây Nguyên.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu một cách có hệ thống nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ nhà giáo để vận dụng vào xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên, từ đó đề xuất các giải pháp xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên giai đoạn 2019 - 2030 theo tư tưởng Hồ Chí Minh.

Để hiện thực hóa mục đích trên, luận án giải quyết bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, đánh giá khái quát kết quả nghiên cứu đã đạt được và chỉ ra những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.
  2. Phân tích, hệ thống hóa nội dung và rút ra giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ nhà giáo.
  3. Phân tích làm rõ thực trạng xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên giai đoạn 2013 - 2018 theo tư tưởng Hồ Chí Minh; chỉ ra những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra đối với việc xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên hiện nay.
  4. Nêu lên những nhân tố tác động, phương hướng, nội dung và giải pháp xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên giai đoạn 2019 - 2030 theo tư tưởng Hồ Chí Minh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ nhà giáo và công tác xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
  • Phạm vi nội dung: Tư tưởng Hồ Chí Minh thể hiện qua các bài nói, bài viết, tác phẩm và hoạt động chỉ đạo thực tiễn xây dựng nền giáo dục cách mạng; đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về giảng viên đại học; thực tiễn công tác tuyển chọn, quy hoạch, sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng và đãi ngộ đội ngũ giảng viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
  • Phạm vi không gian: Bốn trường đại học trên địa bàn vùng Tây Nguyên: Trường Đại học Đà Lạt, Trường Đại học Tây Nguyên, Trường Đại học Yersin Đà Lạt và Trường Đại học Buôn Ma Thuột.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn khảo sát thực trạng từ năm 2013 đến năm 2018. Mốc khởi đầu năm 2013 gắn với thời điểm triển khai Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, hiệu lực thi hành của Luật Giáo dục đại học năm 2012 (từ ngày 01/01/2013) và Quyết định số 37/2013/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới trường đại học, cao đẳng giai đoạn 2006 - 2020. Tầm nhìn đề xuất giải pháp được xác định cho giai đoạn 2019 - 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba nhóm chủ đề chính:

Nhóm nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ nhà giáo và sự vận dụng tại Việt Nam

  • Công trình Bách Khoa thư Hồ Chí Minh, Tập 1, Hồ Chí Minh với Giáo dục - Đào tạo do Phan Ngọc Liên và Nguyên An biên soạn đã hệ thống hóa các phát biểu, bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đường lối giáo dục và tổng hợp các bài nghiên cứu về xây dựng nhà giáo.
  • Phạm Minh Hạc trong bài viết "Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục" làm rõ quan điểm về phẩm chất và năng lực của người thầy, nhấn mạnh phẩm chất chính trị, đạo đức và tinh thần tự đào tạo là hạt nhân quyết định chất lượng giáo dục.
  • Nguyễn Đình Cống trong bài "Suy nghĩ về chức năng của người thầy theo lời Bác Hồ" phân tích ba phẩm chất cốt lõi: tâm hồn (lòng yêu thương con người, học trò), kiến thức (chuyên môn sâu rộng kết hợp thực tiễn) và phương pháp sư phạm (khơi gợi niềm say mê học tập).
  • Nguyễn Đăng Tiến với bài "Hồ Chủ tịch và vấn đề xây dựng đội ngũ giáo viên" luận giải vị thế của người thầy trong xã hội mới, xác định người dạy là lực lượng tiên phong chống "giặc dốt", đòi hỏi chuẩn mực về tư tưởng, đạo đức và tác phong làm việc.
  • Hoàng Trang trong bài "Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - những nội dung cơ bản" phân tích phương châm học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lấy tự học làm cốt và nguyên tắc nêu gương (thân giáo).
  • Vũ Văn Gầu và Nguyễn Anh Quốc qua chuyên khảo Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp phát triển giáo dục làm rõ yêu cầu kết hợp giữa đạo đức, lập trường chính trị với chuyên môn, nhấn mạnh giảng viên phải hòa mình vào thực tiễn đời sống nhân dân.
  • Lê Văn Yên (chủ biên) trong ấn phẩm Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục tập hợp các luận điểm của lãnh đạo Đảng và chuyên gia; trong đó Nghiêm Đình Vỳ thống kê Chủ tịch Hồ Chí Minh có không dưới 100 lần đến thăm các lớp học, dự hội nghị giáo viên, tiếp xúc nhà giáo; Lương Gia Ban xác định người thầy là chiến sĩ trên mặt trận văn hóa giáo dục.
  • Thái Duy Tuyên trong sách Triết học giáo dục Việt Nam xác định hệ thống tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh gồm 12 yếu tố cấu thành (tương ứng 12 phạm trù giáo dục học), ghi nhận từ năm 1946 đến năm 1968 Người có 26 lần phát biểu về vấn đề người thầy.
  • Nguyễn Thị Kim Dung tuyển chọn cuốn Bác Hồ với sự nghiệp giáo dục và đào tạo, hệ thống văn bản chỉ đạo của Đảng, Nhà nước và bài nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh theo từng chủ đề.
  • Ngô Văn Hà qua chuyên khảo Tư tưởng Hồ Chí Minh về người thầy và việc xây dựng đội ngũ giảng viên đại học hiện nay đã phân tích mối quan hệ giữa nhiệm vụ và vai trò người thầy; xác lập yêu cầu đức - tài, hồng - chuyên; phân tích các biện pháp lịch sử của Hồ Chí Minh (trọng dụng trí thức cũ, chọn sinh viên giỏi bồi dưỡng làm cán bộ giảng dạy, cử đi đào tạo nước ngoài, phát triển trường sư phạm); đồng thời đề xuất năm giải pháp phát triển giảng viên hiện nay.
  • Đặng Huỳnh Mai, Hoàng Anh và cộng sự, Đinh Thị Thúy Hải, Nguyễn Thị Lan, Trương Văn Tuấn tập trung phân tích việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào bồi dưỡng phẩm chất chính trị, kỹ năng sư phạm, năng lực nghiên cứu khoa học và tinh thần tự phê bình, nêu gương.
  • Đinh Quang Thành trong luận án tiến sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học Xây dựng đội ngũ giảng viên trong thời kỳ đổi mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh đề xuất bốn nhóm giải pháp (nhận thức - tổ chức, tự tu dưỡng, cơ chế chính sách, hợp tác quốc tế).
  • Lý Việt Quang và cộng sự trong công trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục với vấn đề đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay đề xuất bảy nhóm giải pháp vận dụng, nhấn mạnh nguyên tắc lời nói đi đôi với việc làm.

Nhóm nghiên cứu về xây dựng đội ngũ giảng viên trên thế giới và tại Việt Nam

  • Ken Bain (2008) trong Phẩm chất của những nhà giáo ưu tú qua phỏng vấn và bảng hỏi giáo sư đại học đã xác định tiêu chuẩn người dạy xuất sắc: tinh thông chuyên môn, tận tâm chuẩn bị bài giảng, tôn trọng sinh viên và thẳng thắn đối diện với thiếu sót cá nhân.
  • Richard C. Levin trong bài báo "Sự trỗi dậy của các trường đại học Châu Á" (The Rise of Asia’s Universities) chỉ ra hai điều kiện cốt lõi để xây dựng đại học nghiên cứu: năng lực nghiên cứu mạnh và mô hình đào tạo hiện đại, đòi hỏi nguồn lực tài chính để chi trả thu nhập cạnh tranh nhằm thu hút giảng viên giỏi.
  • Ben Wildavsky trong Cuộc cạnh tranh chất xám vĩ đại (The Great brain race) phân tích sự cạnh tranh toàn cầu giữa các cơ sở giáo dục đại học để thu hút học giả hàng đầu, dẫn chứng kinh nghiệm của Hàn Quốc và Singapore trong quốc tế hóa đội ngũ.
  • Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Giáo dục Đại học thuộc Đại học Hiroshima (The Changing Academic Profession in Asia) và công trình của Ulrich Teichler, Akira Arimoto, William K. Cummings (The Changing Academic Profession: Major Findings of a Comparative Survey) khảo sát điều kiện lao động học thuật, phân bổ thời gian giữa giảng dạy và nghiên cứu khoa học, mức độ tự do học thuật và chế độ đãi ngộ.
  • Ikeda Daisaku (Thế kỷ XXI - ánh sáng giáo dục) và John Vũ (Giáo dục trong thời đại tri thức) luận giải sự chuyển dịch vai trò của giảng viên từ truyền thụ kiến thức sang huấn luyện viên dẫn dắt, học tập suốt đời và thực hành nhân cách mẫu mực.
  • Tại Việt Nam, các công trình của Đỗ Minh Cương, Nguyễn Đức Chính và Nguyễn Phương Nga, Nguyễn Kim Hồng, Nguyễn Văn Sơn, Nguyễn Thị Thu Hương, Nguyễn Thị Thanh Hà, Trần Thị Lan, cùng Báo cáo của Nhóm Đối thoại giáo dục đi sâu vào cơ cấu trí thức, quản trị đại học, chính sách tiền lương, tiêu chí đánh giá hoạt động giảng dạy - nghiên cứu khoa học. Luận án của Phạm Văn Thuần và Nguyễn Văn Đệ phân tích cơ chế quản lý đội ngũ giảng viên dưới góc độ tự chủ, trách nhiệm xã hội và liên kết vùng tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Nhóm nghiên cứu về đội ngũ giảng viên đại học tại Tây Nguyên

  • Lê Quang Hùng và Ngô Thị Hiếu nghiên cứu thực trạng phát triển giảng viên tại Trường Đại học Tây Nguyên, đề xuất các giải pháp tuyển dụng, sàng lọc, đánh giá và xây dựng đội ngũ kế cận.
  • Mai Xuân Trung làm rõ giải pháp quy hoạch đào tạo cán bộ trình độ cao, chuẩn hóa ngoại ngữ theo chuẩn quốc tế (TOEIC, IELTS, TOEFL, Khung tham chiếu B1, B2 châu Âu) và áp dụng tiêu chuẩn ISO tại Trường Đại học Đà Lạt.
  • Bùi Tất Thắng và Nguyễn Văn Thành (Phát triển giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực - Yếu tố nền tảng cho phát triển bền vững Tây Nguyên) cùng công trình lịch sử của Nguyễn Tấn Vui và Ngô Minh Oanh phân tích thực trạng thiếu hụt nhân lực, đặc thù vùng và bài học kinh nghiệm phát triển nhân sự học thuật.
  • Khương Ngọc Hải, Nguyễn Tiến Dũng và Nguyễn Văn Giang đề cập đến thực trạng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, giảng viên chuyên ngành văn hóa nghệ thuật và sư phạm tại địa phương.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các công trình tiền nhiệm đã làm rõ nhiều khía cạnh lý luận về tư tưởng Hồ Chí Minh hoặc khảo sát thực trạng giảng viên theo chuyên ngành quản lý giáo dục, kinh tế nhân lực, xã hội học; song chưa có công trình nào dưới góc độ chuyên ngành Hồ Chí Minh học nghiên cứu một cách chỉnh thể, có hệ thống việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào công tác xây dựng đội ngũ giảng viên tại bốn trường đại học trên địa bàn đặc thù Tây Nguyên giai đoạn 2013 - 2018, từ đó xác lập phương hướng và hệ thống giải pháp cho giai đoạn 2019 - 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và hệ thống khái niệm

Luận án vận hành trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục - đào tạo, xây dựng đội ngũ nhà giáo (trọng tâm là Nghị quyết số 29-NQ/TW). Khung lý thuyết được cụ thể hóa qua các khái niệm cơ bản:

  • Nhà giáo, đội ngũ nhà giáo: Căn cứ Luật Giáo dục năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009, Điều 70), nhà giáo là người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường, cơ sở giáo dục khác, có phẩm chất đạo đức, trình độ chuẩn chuyên môn nghiệp vụ và lý lịch rõ ràng. Dưới lăng kính tư tưởng Hồ Chí Minh, nhà giáo là sự tổng hòa bốn tư cách: người làm nghề dạy học, trí thức lao động trí óc, cán bộ chuyên môn của Đảng - Nhà nước và người chiến sĩ trên mặt trận văn hóa tư tưởng. Đội ngũ nhà giáo là tập hợp toàn thể lực lượng làm nghề dạy học có tổ chức, quy củ.
  • Giảng viên, xây dựng đội ngũ giảng viên: Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2018 (Điều 54) và Thông tư liên tịch số 36/2014/TTLT-BGDĐT-BNV, chức danh giảng viên gồm: trợ giảng, giảng viên (hạng III, V.03), giảng viên chính (hạng II, V.02), giảng viên cao cấp (hạng I, V.01), phó giáo sư, giáo sư. Giảng viên thực hiện đồng thời ba chức năng: nhà giáo (giảng dạy), nhà khoa học (nghiên cứu cơ bản, ứng dụng, công bố kết quả) và nhà cung ứng dịch vụ xã hội (phục vụ cộng đồng, chuyển giao tri thức). Xây dựng đội ngũ giảng viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh là quá trình vận dụng hệ thống quan điểm của Người để hoạch định và thực thi các khâu quy hoạch, tuyển chọn, sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng, đãi ngộ nhằm tạo dựng đội ngũ đủ về số lượng, đảm bảo về chất lượng và đồng bộ về cơ cấu.
  • Quy mô, chất lượng, cơ cấu: Quy mô thể hiện số lượng giảng viên cơ hữu tương quan với quy mô sinh viên; chất lượng phản ánh phẩm chất chính trị, đạo đức, trình độ chuyên môn, học hàm, học vị, năng lực nghiên cứu khoa học; cơ cấu thể hiện sự phân bổ hợp lý theo ngành nghề đào tạo, giới tính, độ tuổi (tính kế thừa) và thành phần dân tộc (đặc biệt là dân tộc thiểu số tại chỗ).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Luận án quán triệt phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Khảo sát các văn kiện, tác phẩm, bài nói, bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh; các chủ trương, nghị quyết của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và các báo cáo tổng kết của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Phương pháp lịch sử - lôgíc: Phục dựng hoàn cảnh lịch sử hình thành các quan điểm chỉ đạo của Hồ Chí Minh qua từng giai đoạn cách mạng (1945, 1950, 1956, 1964, 1968), từ đó rút ra các giá trị bền vững và tính quy luật trong công tác cán bộ giảng dạy.
  • Phương pháp điều tra xã hội học: Thiết kế bảng hỏi khảo sát thực tế thu thập ý kiến đánh giá của giảng viên và cán bộ quản lý tại bốn trường đại học vùng Tây Nguyên về các khâu quản trị nhân sự.
  • Phương pháp thống kê: Xử lý dữ liệu định lượng về số lượng giảng viên cơ hữu, cơ cấu học hàm, học vị, tỷ lệ sinh viên/giảng viên năm học 2017 - 2018 và tỷ lệ phần trăm đánh giá các nội dung khảo sát.
Danh mục bảng thống kê / khảo sát được thiết kế trong luận án Nội dung thu thập dữ liệu thực tế
Bảng 3.1 Thống kê số lượng giảng viên cơ hữu và sinh viên các trường đại học ở Tây Nguyên năm học 2017 - 2018
Bảng khảo sát tuyển chọn Đánh giá của giảng viên và cán bộ quản lý về công tác tuyển chọn đội ngũ giảng viên
Bảng khảo sát quy hoạch Đánh giá của giảng viên và cán bộ quản lý về công tác quy hoạch theo chức danh nghề nghiệp viên chức giảng dạy
Bảng khảo sát sử dụng Đánh giá của giảng viên và cán bộ quản lý về công tác bố trí, phân công và sử dụng giảng viên
Bảng khảo sát đào tạo, bồi dưỡng Đánh giá của giảng viên và cán bộ quản lý về hoạt động đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm
Bảng 3.6 Đánh giá của giảng viên và cán bộ quản lý về chính sách đãi ngộ đối với đội ngũ giảng viên

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan trực tiếp đến đề tài, chia thành hai nhóm diện rộng và xác định năm nội dung đã được giải quyết:

  1. Hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà giáo (vai trò, phẩm chất, phương pháp).
  2. Sự vận dụng quan điểm của Người vào chiến lược đổi mới giáo dục quốc gia.
  3. Lý luận và thực tiễn phát triển giảng viên tại các đại học Việt Nam.
  4. Đặc điểm nhân lực giáo dục đại học tại vùng Tây Nguyên.
  5. Kinh nghiệm quốc tế về quản trị đại học và phát triển nghề học thuật.

Chương này rút ra kết luận: Đa số công trình tiếp cận dưới góc độ giáo dục học, quản trị nhân lực hoặc triết học đại cương; chưa có công trình nào trực tiếp khảo sát toàn diện thực trạng bốn trường đại học Tây Nguyên giai đoạn 2013 - 2018 dưới hệ quy chiếu tư tưởng Hồ Chí Minh để giải quyết bài toán nhân lực học thuật vùng đặc thù.

Chương 2: Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ nhà giáo

Chương 2 luận giải các khái niệm công cụ và tập trung làm sáng tỏ hệ thống quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh:

  • Quan điểm về vị trí, vai trò của nhà giáo: Người khẳng định nghề thầy giáo là nghề "rất quan trọng và rất vẻ vang" (phát biểu tại Đại học Sư phạm Hà Nội ngày 21-10-1964 và thư gửi ngành giáo dục ngày 16-10-1968). Người thầy giữ sứ mạng "trồng người", đào tạo thế hệ công dân, cán bộ, chiến sĩ phụng sự Tổ quốc; là mắt xích quyết định sự vận hành của hệ thống giáo dục ("không có thầy giáo thì không có giáo dục" - 12-6-1956). Sản phẩm giáo dục là nhân cách con người, do đó phẩm chất người thầy tác động trực tiếp đến người học ("thầy tốt thì ảnh hưởng tốt, thầy xấu thì ảnh hưởng xấu"). Nhà giáo còn là lực lượng dẫn dắt, định hướng xã hội, gắn liền với nhân dân và là "anh hùng vô danh" có công lao to lớn đối với dân tộc.
  • Quan điểm về mục tiêu xây dựng đội ngũ nhà giáo: Xác định mục tiêu tổng thể là xây dựng đội ngũ đủ về số lượng, đảm bảo về chất lượng; kết hợp chặt chẽ giữa "đức" (chính trị, tư tưởng, đạo đức) và "tài" (chuyên môn, văn hóa, phương pháp sư phạm), trong đó đức là gốc; bảo đảm tính kế thừa giữa thế hệ già và trẻ; cơ cấu hài hòa về ngành nghề, giới tính và thành phần dân tộc. Luận án phân tích sự uyển chuyển trong xác định mục tiêu của Người qua các mốc lịch sử: năm 1945 tập trung diệt giặc dốt bằng giáo viên bình dân học vụ; năm 1950 (cải cách giáo dục lần một) yêu cầu người dạy phải thạo nghề và làm kiểu mẫu; năm 1956 (khôi phục kinh tế, cải cách giáo dục lần hai) yêu cầu đưa công tác giáo dục vào quy hoạch, chính quy hóa, tăng cường tỷ lệ giáo viên nữ và giáo viên người dân tộc thiểu số, gắn kế hoạch đào tạo cán bộ với nhu cầu phát triển kinh tế quốc gia.
Hệ thống quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ nhà giáo

Chương 3: Thực trạng xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên giai đoạn 2013 - 2018 theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Chương 3 tái hiện bức tranh nhân lực học thuật tại bốn cơ sở giáo dục đại học vùng Tây Nguyên: Trường Đại học Đà Lạt, Trường Đại học Tây Nguyên (công lập), Trường Đại học Yersin Đà Lạt và Trường Đại học Buôn Ma Thuột (ngoài công lập).

  • Thực trạng số lượng và quy mô (Bảng 3.1): Đối chiếu số lượng giảng viên cơ hữu với quy mô sinh viên trong năm học 2017 - 2018 nhằm chỉ ra áp lực giảng dạy, tỷ lệ sinh viên/giảng viên thực tế.
  • Đánh giá các khâu quản trị nhân sự qua điều tra xã hội học:
    • Khâu tuyển chọn: Đánh giá tính công khai, minh bạch và tiêu chí đánh giá phẩm chất - năng lực ứng viên.
    • Khâu quy hoạch chức danh nghề nghiệp: Đánh giá việc phân hạng viên chức giảng dạy (hạng I, II, III theo Thông tư liên tịch số 36/2014/TTLT-BGDĐT-BNV) và quy hoạch cán bộ nguồn có học hàm phó giáo sư, giáo sư, trình độ tiến sĩ.
    • Khâu sử dụng và phân công lao động: Đánh giá mức độ phù hợp giữa chuyên môn được đào tạo với nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng.
    • Khâu đào tạo, bồi dưỡng: Khảo sát các chương trình đào tạo nâng cao trình độ thạc sĩ, tiến sĩ trong và ngoài nước, bồi dưỡng ngoại ngữ quốc tế, lý luận chính trị và kỹ năng sư phạm.
    • Chính sách đãi ngộ (Bảng 3.6): Thu thập ý kiến giảng viên và cán bộ quản lý về chế độ tiền lương, phụ cấp ưu đãi nghề, hỗ trợ nghiên cứu khoa học, điều kiện nhà ở công vụ và môi trường làm việc.
  • Thành tựu và hạn chế: Ghi nhận sự nỗ lực chuẩn hóa trình độ thạc sĩ, tiến sĩ; tuy nhiên hạn chế nổi cộm là tỷ lệ giảng viên có chức danh giáo sư, phó giáo sư quá thấp; cơ cấu giảng viên là người dân tộc thiểu số tại chỗ còn mỏng; nghiên cứu khoa học chưa tạo ra nhiều sản phẩm công nghệ chuyển giao đặc thù cho vùng Tây Nguyên.

Chương 4: Phương hướng, nội dung và giải pháp xây dựng đội ngũ giảng viên các trường đại học ở Tây Nguyên giai đoạn 2019 - 2030 theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Chương 4 phân tích các nhân tố bối cảnh tác động: cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, quá trình hội nhập quốc tế, xu thế tự chủ đại học và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội đặc thù vùng Tây Nguyên; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp:

  • Nâng cao nhận thức của cấp ủy, cán bộ quản trị và giảng viên về giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh đối với công tác giáo dục.
  • Đổi mới công tác tuyển chọn, quy hoạch phát triển đội ngũ theo hướng công khai, trọng dụng nhân tài đúng quan điểm của Hồ Chí Minh.
  • Đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng toàn diện về bản lĩnh chính trị, chuyên môn nghiệp vụ, năng lực ngoại ngữ và phương pháp giảng dạy hiện đại; khuyến khích tinh thần tự học, tự đào tạo suốt đời.
  • Hoàn thiện cơ chế sử dụng và phân công lao động khoa học, cân đối giữa nhiệm vụ giảng dạy và nghiên cứu khoa học; xây dựng môi trường học thuật dân chủ, đoàn kết nội bộ.
  • Xây dựng chính sách đãi ngộ đặc thù, cải thiện thu nhập, bảo đảm cơ sở vật chất, trang thiết bị thí nghiệm và điều kiện làm việc nhằm thu hút, giữ chân các nhà khoa học giỏi về công tác tại Tây Nguyên.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa, làm sâu sắc thêm quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò, mục tiêu, nội dung và phương pháp xây dựng đội ngũ nhà giáo trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
  • Luận giải rõ nét cấu trúc chức năng của người giảng viên đại học hiện nay (nhà giáo - nhà khoa học - nhà cung ứng dịch vụ cộng đồng) dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa nhà trường với đời sống xã hội.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  • Khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng công tác xây dựng đội ngũ giảng viên tại bốn trường đại học trên địa bàn Tây Nguyên giai đoạn 2013 - 2018 bằng nguồn số liệu điều tra xã hội học thực tế từ cán bộ quản lý và giảng viên.
  • Nhận diện đúng các hạn chế nội tại về quy mô, chất lượng, cơ cấu chuyên môn và cơ cấu dân tộc; làm rõ nguyên nhân chủ quan và khách quan nảy sinh từ điều kiện kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên.
  • Đề xuất hệ thống phương hướng, giải pháp khả thi, có căn cứ khoa học cho giai đoạn 2019 - 2030 nhằm giúp cấp ủy, ban giám hiệu các trường đại học ở Tây Nguyên xây dựng đội ngũ giảng viên đáp ứng tiêu chuẩn kiểm định chất lượng và phục vụ phát triển bền vững vùng Tây Nguyên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực nghiệm tập trung vào bốn cơ sở giáo dục đại học trên địa bàn Tây Nguyên (Đại học Đà Lạt, Đại học Tây Nguyên, Đại học Yersin Đà Lạt, Đại học Buôn Ma Thuột) trong khung thời gian 2013 - 2018. Luận án chưa mở rộng đối sánh thực nghiệm với các cơ sở đào tạo đại học ở các vùng kinh tế - xã hội đặc thù khác (như vùng Trung du và miền núi phía Bắc hoặc vùng Tây Nam Bộ).
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động của lộ trình tự chủ đại học theo Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018 đối với chính sách thu hút, đãi ngộ giảng viên trình độ cao tại vùng Tây Nguyên trong giai đoạn sau năm 2020; nghiên cứu sâu cơ chế hợp tác công - tư trong đào tạo, chuyển giao công nghệ gắn với giảng viên khối ngành nông - lâm nghiệp, y dược tại chỗ.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Hồ Chí Minh học, Lịch sử Đảng, Xây dựng Đảng và Quản lý giáo dục: Cung cấp khung phân tích lý luận, phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu văn bản tư tưởng Hồ Chí Minh với điều tra xã hội học thực nghiệm tại cơ sở giáo dục đại học.
  • Đối với giảng viên giảng dạy lý luận chính trị: Cung cấp nguồn tư liệu thực chứng, các số liệu khảo sát và trích dẫn văn kiện phục vụ bài giảng chuyên đề tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, giáo dục và con người.
  • Đối với các nhà quản lý giáo dục, Đảng ủy, Ban Giám hiệu các trường đại học vùng Tây Nguyên: Cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng chiến lược quy hoạch nhân sự, kế hoạch cử cán bộ đi đào tạo sau đại học, đổi mới quy chế chi tiêu nội bộ và chính sách thu hút nhân tài học thuật phù hợp với đặc thù địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát thực trạng công tác xây dựng đội ngũ giảng viên tại những trường đại học cụ thể nào?

Luận án tiến hành khảo sát tại toàn bộ bốn trường đại học đóng trên địa bàn vùng Tây Nguyên trong giai đoạn 2013 - 2018, bao gồm hai trường đại học công lập (Trường Đại học Đà Lạt, Trường Đại học Tây Nguyên) và hai trường đại học ngoài công lập (Trường Đại học Yersin Đà Lạt, Trường Đại học Buôn Ma Thuột).

2. Tư tưởng Hồ Chí Minh xác định cấu trúc cốt lõi của người thầy giáo gồm những mặt nào?

Theo phân tích của luận án dựa trên các tác phẩm của Hồ Chí Minh, cấu trúc người thầy giáo là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phẩm chất đạo đức chính trị ("đức", "hồng") và năng lực chuyên môn nghề nghiệp ("tài", "chuyên"), trong đó đạo đức là gốc. Người thầy phải có lòng yêu nghề, thương yêu học trò, tận tụy phục vụ nhân dân, có kiến thức sâu rộng, phương pháp sư phạm kích thích tư duy tự học và luôn thực hành phương pháp nêu gương (thân giáo).

3. Khung thời gian nghiên cứu của luận án được giới hạn như thế nào và dựa trên những căn cứ pháp lý nào?

Giai đoạn nghiên cứu thực trạng được xác định từ năm 2013 đến năm 2018; tầm nhìn giải pháp hướng tới giai đoạn 2019 - 2030. Mốc năm 2013 được lựa chọn vì đây là thời điểm ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; thời điểm Luật Giáo dục đại học năm 2012 chính thức có hiệu lực thi hành (01/01/2013); và thời điểm Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 37/2013/QĐ-TTg điều chỉnh quy hoạch mạng lưới các trường đại học, cao đẳng.

4. Dữ liệu thực nghiệm trong Chương 3 của luận án được thu thập thông qua các công cụ và bảng biểu nào?

Dữ liệu thực nghiệm được thu thập qua phương pháp điều tra bằng bảng hỏi đối với cán bộ quản lý và giảng viên, kết hợp thống kê số liệu thứ cấp tại các trường. Hệ thống bảng biểu gồm: Bảng 3.1 thống kê số lượng giảng viên cơ hữu và sinh viên năm học 2017 - 2018; cùng các bảng khảo sát giảng viên và cán bộ quản lý đánh giá về năm khâu: tuyển chọn, quy hoạch theo chức danh nghề nghiệp viên chức giảng dạy, bố trí sử dụng, đào tạo bồi dưỡng và chính sách đãi ngộ (Bảng 3.6).

5. Hồ Chí Minh đã chỉ ra những biện pháp lịch sử cụ thể nào trong việc tạo nguồn và bồi dưỡng nhà giáo cho nền giáo dục mới?

Theo phân tích tổng kết từ các công trình được luận án điểm luận, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo thực hiện các biện pháp lịch sử linh hoạt: trọng dụng đội ngũ trí thức cũ từ thời Pháp thuộc; tuyển chọn những sinh viên tốt nghiệp loại giỏi ở các trường đại học để bồi dưỡng thêm nghiệp vụ sư phạm làm cán bộ giảng dạy; cử cán bộ, sinh viên ưu tú đi đào tạo tại nước ngoài; tập trung đầu tư hệ thống trường sư phạm để đào tạo giáo viên chính quy; và đề cao phương thức tự học, tự bồi dưỡng thường xuyên của chính người thầy.

Kết luận

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học đã hệ thống hóa sâu sắc nội dung và giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đội ngũ nhà giáo, làm sáng tỏ các yêu cầu về vị trí, vai trò, mục tiêu và phẩm chất của người thầy trong xã hội mới. Dựa trên dữ liệu khảo sát thực tế giai đoạn 2013 - 2018 tại bốn trường đại học trên địa bàn Tây Nguyên, luận án đã đánh giá khách quan thành tựu, hạn chế và chỉ ra các mâu thuẫn về quy mô, chất lượng, cơ cấu nhân lực học thuật vùng đặc thù. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống giải pháp toàn diện cho giai đoạn 2019 - 2030, phục vụ trực tiếp cho việc hoạch định chính sách phát triển đội ngũ giảng viên đại học, đáp ứng yêu cầu đào tạo nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển bền vững vùng Tây Nguyên.