Khóa luận tốt nghiệp giáo dục tiểu học xây dựng các bài tập thực tiễn để rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức kỹ năng đã học của học sinh trong dạy học khoa học 4

Luận văn tốt nghiệp giáo dục nghiên cứu tốt nghiệp giáo dục tiểu học xây dựng các bài tập thực tiễn để rèn luyện năng lực vận dụng kiến, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề

• Tác giả: Phạm Huỳnh Bảo Thi
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Phương Anh
• Trường học: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học
• Đề tài: Xây Dựng Bài Tập Thực Tiễn Để Rèn Luyện Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Trong Dạy Học Khoa Học 4
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lịch sử nghiên cứu
• 0.2. Tình hình thực tiễn
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.8. Cấu trúc của khóa luận tốt nghiệp
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG CÁC BÀI TẬP THỰC TIỄN ĐỂ RÈN LUYỆN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG MÔN KHOA HỌC 4
• 1.1. Bài tập trong dạy học Khoa học
• 1.2. Bài tập thực tiễn sử dụng trong dạy học Khoa học
• 1.2.1. Khái niệm
• 1.2.2. Phân loại
• 1.3. Đặc điểm của bài tập thực tiễn
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG CÁC BÀI TẬP THỰC TIỄN ĐỂ RÈN LUYỆN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG MÔN KHOA HỌC 4
• 3. CHƯƠNG 3: THỬ NGHIỆM CÁC BÀI TẬP THỰC TIỄN ĐỂ RÈN LUYỆN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC, KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CỦA HỌC SINH TRONG MÔN KHOA HỌC 4
• 3.1. Khảo sát ý kiến về các bài tập thực tiễn để rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong dạy học Khoa học 4
• 3.1.1. Đối tượng tham gia khảo sát
• 3.1.2. Tiêu chí đánh giá các bài tập thực tiễn
• 3.1.3. Kết quả khảo sát
• 3.2. Nội dung thử nghiệm. Thời gian và địa điểm thử nghiệm
• 3.3. Kết quả thử nghiệm
• 3.4. Đánh giá hiệu quả của các bài tập thực tiễn đã xây dựng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Bài Tập Thực Tiễn Trong Dạy Học Khoa Học 4

Xây dựng bài tập thực tiễn là một trong những phương pháp quan trọng nhằm rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong môn Khoa học 4. Việc này không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề trong thực tiễn. Bài tập thực tiễn giúp học sinh liên hệ kiến thức đã học với cuộc sống hàng ngày, từ đó nâng cao khả năng tư duy và sáng tạo.

1.1. Khái Niệm Bài Tập Thực Tiễn Trong Dạy Học

Bài tập thực tiễn là những bài tập có nội dung gắn liền với cuộc sống, giúp học sinh vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn. Những bài tập này thường yêu cầu học sinh phải phân tích, đánh giá và đưa ra giải pháp cho các vấn đề thực tế.

1.2. Vai Trò Của Bài Tập Thực Tiễn Trong Dạy Học Khoa Học

Bài tập thực tiễn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức của học sinh. Chúng giúp học sinh không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn hiểu sâu hơn về các hiện tượng khoa học trong cuộc sống.

II. Thách Thức Trong Việc Xây Dựng Bài Tập Thực Tiễn

Mặc dù việc xây dựng bài tập thực tiễn mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Giáo viên thường gặp khó khăn trong việc thiết kế bài tập phù hợp với trình độ và nhu cầu của học sinh. Ngoài ra, việc thiếu tài liệu tham khảo và kinh nghiệm cũng là một rào cản lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thiết Kế Bài Tập

Giáo viên thường gặp khó khăn trong việc tạo ra các bài tập thực tiễn có tính ứng dụng cao. Việc này đòi hỏi giáo viên phải có sự sáng tạo và hiểu biết sâu sắc về nội dung môn học.

2.2. Thiếu Tài Liệu Hỗ Trợ

Nhiều giáo viên không có đủ tài liệu tham khảo để xây dựng bài tập thực tiễn. Điều này dẫn đến việc họ phụ thuộc vào sách giáo khoa mà không thể tự thiết kế bài tập phù hợp.

III. Phương Pháp Xây Dựng Bài Tập Thực Tiễn Hiệu Quả

Để xây dựng bài tập thực tiễn hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp thu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

3.1. Kết Hợp Lý Thuyết Và Thực Hành

Giáo viên nên kết hợp lý thuyết với thực hành trong các bài tập. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức và có thể áp dụng vào thực tế.

3.2. Sử Dụng Công Nghệ Trong Dạy Học

Việc sử dụng công nghệ trong dạy học có thể giúp giáo viên tạo ra các bài tập thực tiễn sinh động và hấp dẫn hơn. Công nghệ cũng giúp học sinh dễ dàng tiếp cận thông tin và tài liệu học tập.

IV. Ứng Dụng Bài Tập Thực Tiễn Trong Dạy Học Khoa Học 4

Việc ứng dụng bài tập thực tiễn trong dạy học Khoa học 4 đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Ứng Dụng Bài Tập

Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng bài tập thực tiễn giúp học sinh nâng cao khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế. Học sinh có thể giải quyết các vấn đề trong cuộc sống hàng ngày một cách hiệu quả hơn.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh Về Bài Tập Thực Tiễn

Học sinh thường có phản hồi tích cực về các bài tập thực tiễn. Họ cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có động lực học tập cao hơn.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Bài Tập Thực Tiễn Trong Dạy Học

Bài tập thực tiễn sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh. Tương lai của dạy học Khoa học 4 sẽ phụ thuộc vào việc giáo viên có thể thiết kế và áp dụng các bài tập thực tiễn một cách hiệu quả.

5.1. Xu Hướng Phát Triển Bài Tập Thực Tiễn

Xu hướng phát triển bài tập thực tiễn trong dạy học sẽ ngày càng được chú trọng. Giáo viên cần thường xuyên cập nhật và cải tiến phương pháp giảng dạy của mình.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Đào Tạo Giáo Viên

Đào tạo giáo viên về phương pháp xây dựng bài tập thực tiễn là rất cần thiết. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học và đáp ứng nhu cầu của học sinh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông (CT GDPT) 2018 đánh dấu sự chuyển biến căn bản của nền giáo dục Việt Nam từ định hướng truyền thụ kiến thức sang hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực người học. Trong mô hình giáo dục mới, việc tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức và kĩ năng đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn đời sống trở thành yêu cầu cốt lõi. Môn Khoa học cấp Tiểu học (được triển khai ở khối lớp 4 và lớp 5 với thời lượng 70 tiết/năm học trong 35 tuần) kế thừa và phát triển từ môn Tự nhiên và Xã hội ở các lớp 1, 2, 3, giữ vai trò quan trọng trong việc khơi dậy trí tò mò khoa học, giúp học sinh bước đầu khám phá thế giới tự nhiên và ứng xử phù hợp với môi trường sống.

Tuy nhiên, khảo sát thực tiễn dạy học cho thấy nhiều giáo viên tiểu học vẫn còn lệ thuộc chặt chẽ vào sách giáo khoa và sách giáo viên, bài tập sử dụng trên lớp chủ yếu dừng lại ở mức độ gợi nhớ, tái hiện kiến thức mà thiếu tính liên hệ thực tế. Việc xây dựng và khai thác hệ thống bài tập thực tiễn chưa được quan tâm và triển khai đồng bộ. Nhằm giải quyết bất cập này, đề tài "Xây dựng các bài tập thực tiễn để rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh trong dạy học Khoa học 4" được thực hiện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Xác lập cơ sở lý luận về bài tập thực tiễn và năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh lớp 4 trong môn Khoa học.
2. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học môn Khoa học và thực trạng sử dụng bài tập thực tiễn tại các trường tiểu học.
3. Xác định các nguyên tắc, quy trình và xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn cho 6 chủ đề môn Khoa học lớp 4 theo CT GDPT 2018.
4. Tiến hành thử nghiệm sư phạm nhằm đánh giá mức độ phù hợp và tính khả thi của hệ thống bài tập đã xây dựng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Bài tập thực tiễn nhằm rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học (NL VDKTKNĐH) cho học sinh trong dạy học môn Khoa học 4.
• Phạm vi nội dung: Chương trình môn Khoa học lớp 4 theo CT GDPT 2018 (tham chiếu ngữ liệu bộ sách giáo khoa Chân trời sáng tạo).
• Phạm vi không gian: Khảo sát diện rộng tại một số trường tiểu học và tổ chức thử nghiệm sư phạm tại Trường Tiểu học Lương Thế Vinh, Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu và thu thập dữ liệu diễn ra từ tháng 10 năm 2022 đến tháng 05 năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên các lý thuyết giáo dục học, tâm lý học lứa tuổi và các văn bản chỉ đạo chuyên môn của ngành:

• Khung khái niệm và lý thuyết nền tảng: Định nghĩa bài tập theo lý luận dạy học và Thuyết hoạt động (năng lực chỉ được hình thành qua hoạt động); thang phân loại nhận thức của Benjamin Bloom (định vị cấp độ "Vận dụng" ở bậc thứ 3); lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget về giai đoạn tư duy thao tác cụ thể ở trẻ 7–11 tuổi (đặc trưng bởi nguyên lý bảo tồn và tính nghịch đảo).
• Đặc trưng môn Khoa học và cấu trúc năng lực: Căn cứ CT GDPT môn Khoa học 2018, năng lực khoa học tự nhiên gồm 3 thành phần (Nhận thức khoa học tự nhiên; Tìm hiểu môi trường tự nhiên xung quanh; Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học). Năng lực VDKTKNĐH được cụ thể hóa thành 4 nhóm biểu hiện: giải thích sự vật/hiện tượng; giải quyết vấn đề thực tiễn đơn giản; phân tích tình huống và ứng xử phù hợp bảo vệ sức khỏe/môi trường; nhận xét, đánh giá các phương án xử lý.
• Quy chuẩn đánh giá học sinh: Vận dụng Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về quy định đánh giá học sinh tiểu học (kết hợp đánh giá thường xuyên, quan sát, hồ sơ học tập, vấn đáp, kiểm tra viết và tự đánh giá).

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai bao gồm:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp lý luận: Phân tích chương trình, chuẩn đầu ra, tài liệu chuyên môn và sách giáo khoa để xác định mạch kiến thức và yêu cầu cần đạt.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Thiết kế phiếu khảo sát thực trạng, tiến hành khảo sát thử nghiệm trên 01 giáo viên, sau đó chỉnh sửa và khảo sát chính thức trên mẫu $N = 102$ giáo viên đang giảng dạy khối 4 và khối 5 tại các trường tiểu học (kết hợp hình thức trực tuyến và trực tiếp).
• Phương pháp thống kê số liệu: Thu thập, phân loại, tính toán tỉ lệ phần trăm từ kết quả phiếu hỏi để phân tích thực trạng và kiểm chứng kết quả thử nghiệm.
• Phương pháp thử nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có sử dụng hệ thống bài tập thực tiễn đã thiết kế để kiểm chứng giả thuyết nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng các bài tập thực tiễn để rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh trong môn Khoa học 4

Chương 1 làm rõ bản chất lý luận của bài tập thực tiễn (BTTT) trong dạy học Khoa học. BTTT được xác định là dạng bài tập định hướng năng lực, có cấu trúc gồm 2 phần: Phần đã cho (thông tin, tình huống xuất phát từ thực tiễn gắn với kiến thức khoa học) và Phần yêu cầu (vấn đề đòi hỏi học sinh huy động kiến thức, kĩ năng để giải quyết). BTTT được phân loại theo chức năng dạy học (bài tập học và bài tập đánh giá), theo tính chất đóng/mở (bài tập đóng có phương án cố định và bài tập mở khuyến khích suy luận đa chiều), hoặc theo hình thức thể hiện (thực hành, định tính, trắc nghiệm, tự luận).

Phân tích đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 4 cho thấy đây là giai đoạn tư duy trực quan hình tượng chiếm ưu thế nhưng bắt đầu phát triển khả năng khái quát hóa lý luận; ghi nhớ có chủ định tăng cường; ngôn ngữ hoàn thiện về ngữ pháp, chính tả; khả năng tự điều chỉnh chú ý theo thời gian đã hình thành.

Về cơ sở thực tiễn, tác giả tổng hợp dữ liệu khảo sát từ 102 giáo viên tiểu học với các kết quả cụ thể:

Nội dung khảo sát thực trạng	Tỉ lệ giáo viên lựa chọn / Ý kiến đồng thuận
Phương pháp dạy học ưu tiên sử dụng	Thí nghiệm khoa học: 48%; Trò chơi học tập: 46%; Bàn tay nặn bột: 46%
Đánh giá sự cần thiết của kết nối thực tiễn	100% đánh giá rất cần thiết và quan trọng
Đánh giá tầm quan trọng của NL VDKTKNĐH	Hơn 90% đánh giá là năng lực rất quan trọng
Cách thức phát triển năng lực hiệu quả nhất	Tiếp cận tình huống thực tiễn/có vấn đề: ~80%; Hoạt động gắn thực tế: >70%
Khả năng liên hệ thực tiễn giữa các chủ đề	Hơn 70% đồng ý có thể liên hệ ở tất cả các bài học/chủ đề
Thời điểm liên hệ thực tiễn trong tiết học	Ưu tiên cao nhất ở hoạt động luyện tập và hoạt động vận dụng
Khó khăn lớn nhất khi xây dựng, áp dụng BTTT	Thiếu thời gian biên soạn: >50%; Chưa có tài liệu hướng dẫn cụ thể; Vốn sống học sinh hạn chế
Yêu cầu chuẩn bị để ứng dụng BTTT hiệu quả	Gần 70% yêu cầu chuẩn bị chu đáo, số lượng bài tập vừa đủ, bám sát trọng tâm

Chương 2. Xây dựng các bài tập thực tiễn để rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh trong môn Khoa học 4

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn, Chương 2 trình bày hệ thống giải pháp thiết kế bài tập thực tiễn cho môn Khoa học 4:

Căn cứ xây dựng: (1) Yêu cầu cần đạt của CT GDPT môn Khoa học 2018; (2) Đặc trưng môn học gắn liền với thế giới tự nhiên và đời sống; (3) Yêu cầu đổi mới giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực; (4) Đặc điểm nhận thức và vốn kinh nghiệm của học sinh lớp 4.

Nguyên tắc xây dựng:

• Nguyên tắc 1: Đáp ứng yêu cầu cần đạt của chủ đề/bài học Khoa học 4.
• Nguyên tắc 2: Chọn lọc nội dung thực tiễn phù hợp với chủ đề/bài học đã chọn.
• Nguyên tắc 3: Đảm bảo tính chính xác, khoa học, hiện đại; từ ngữ tường minh, súc tích, vừa sức học sinh.
• Nguyên tắc 4: Xác định thời gian và thời điểm sử dụng bài tập thực tiễn phù hợp trong tiến trình bài dạy.

Quy trình xây dựng gồm 5 bước:

• Bước 1: Xác định chủ đề/bài học và phân tích yêu cầu cần đạt trong chương trình.
• Bước 2: Lựa chọn nội dung, bối cảnh thực tiễn phù hợp với mục tiêu bài học.
• Bước 3: Thiết kế cấu trúc bài tập (xây dựng phần thông tin đã cho và câu hỏi/yêu cầu giải quyết).
• Bước 4: Đánh giá, rà soát và chỉnh sửa bài tập theo các tiêu chí sư phạm.
• Bước 5: Hướng dẫn phương thức tổ chức sử dụng bài tập vào các hoạt động dạy học.

Quy cách thiết kế và số lượng bài tập: Hệ thống bài tập được trình bày dưới dạng phiếu bài tập tích hợp hình ảnh trực quan, câu hỏi tình huống, dự án học tập hoặc yêu cầu thiết kế poster. Ở chân mỗi bài tập có công cụ tự đánh giá nhận thức của học sinh thông qua 3 biểu tượng cảm xúc: 😃 (Hiểu bài và tự giải quyết được bài tập); 😐 (Đã hiểu bài nhưng chưa thể vận dụng giải quyết); 🙁 (Cảm thấy chưa hiểu bài).

Tác giả đã biên soạn tổng cộng 30 bài tập thực tiễn phân bổ trên 6 chủ đề của môn Khoa học 4:

STT	Chủ đề môn học	Số lượng BTTT	Nội dung thực tiễn trọng tâm
1	Chất	7	Ứng dụng tính chất của nước và không khí; quy trình lọc nước sạch; xử lý tình huống lãng phí nước; ô nhiễm không khí
2	Năng lượng	6	Nguồn sáng và vật cản; ứng dụng truyền nhiệt/dẫn nhiệt (hạ sốt, bình giữ nhiệt); tác hại của ô nhiễm tiếng ồn
3	Thực vật và động vật	4	Nhu cầu sống của sinh vật; giải thích câu tục ngữ "Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống"; chăm sóc cây trồng và vật nuôi
4	Nấm, vi khuẩn	4	Phân biệt nấm ăn và nấm độc; cách bảo quản thực phẩm chống nấm mốc; xử lý quần áo, đồ dùng bị mốc
5	Con người và sức khỏe	6	Xây dựng thực đơn cân bằng dinh dưỡng; nhận biết thực phẩm an toàn; phòng ngừa bệnh suy dinh dưỡng/thừa cân; an toàn phòng tránh đuối nước
6	Sinh vật và môi trường	3	Thiết kế sơ đồ chuỗi thức ăn; vai trò của thực vật trong chuỗi thức ăn; các hành động bảo vệ cân bằng sinh thái
Tổng	6 chủ đề	30 bài tập	Phủ kín các mạch nội dung chương trình Khoa học 4

Chương 3. Thử nghiệm các bài tập thực tiễn để rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh trong môn Khoa học 4

Chương 3 trình bày việc kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của hệ thống 30 bài tập đã thiết kế. Quy trình thử nghiệm được tiến hành qua các khâu:

• Khảo sát ý kiến chuyên môn của giáo viên tiểu học về tính sư phạm, mức độ chính xác khoa học, tính thẩm mỹ và độ tương thích với chương trình của các phiếu bài tập.
• Thiết kế tiêu chí đánh giá năng lực VDKTKNĐH theo các mức độ cụ thể dựa trên chuẩn đầu ra môn học và hướng dẫn của Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT.
• Tổ chức dạy học thử nghiệm tại Trường Tiểu học Lương Thế Vinh (Quận 7, TP.HCM), tiến hành đo lường mức độ đạt được của học sinh ở các thời điểm trước và sau thử nghiệm.
• Đánh giá định tính và định lượng cho thấy hệ thống BTTT giúp học sinh chủ động nắm bắt kiến thức, hứng thú hơn trong tiết học, đồng thời cải thiện rõ rệt khả năng phát hiện vấn đề, liên hệ và vận dụng các kiến thức khoa học vào xử lý các tình huống đời thường.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể gắn liền với dữ liệu thực nghiệm:

• Dữ liệu thực trạng hoàn chỉnh: Phản ánh toàn diện nhận thức, phương pháp dạy học ưu tiên và các rào cản thực tế của 102 giáo viên tiểu học đối với việc rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh.
• Hệ thống tư liệu dạy học hoàn chỉnh: Xây dựng quy trình 5 bước sư phạm chặt chẽ cùng 30 bài tập thực tiễn bao quát toàn bộ 6 mạch chủ đề của chương trình Khoa học lớp 4, tích hợp công cụ tự đánh giá cảm xúc 3 mức độ cho học sinh.
• Giải pháp và kiến nghị thực tiễn:
  • Đối với giáo viên: Cần xác định đúng thời điểm đưa BTTT vào tiết dạy (ưu tiên hoạt động vận dụng, luyện tập); chuẩn bị số lượng bài tập vừa sức, tránh quá tải; tích hợp linh hoạt với các phương pháp dạy học tích cực như Bàn tay nặn bột, trò chơi học tập và thí nghiệm khoa học.
  • Đối với nhà trường và tổ chuyên môn: Cần tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề, xây dựng ngân hàng tài liệu tham khảo và hệ thống bài tập thực tiễn mẫu nhằm hỗ trợ giáo viên giảm áp lực thời gian soạn giảng.
• Đóng góp học thuật: Đề tài góp phần cụ thể hóa định hướng phát triển năng lực của CT GDPT 2018 thành các công cụ dạy học trực quan, ứng dụng trực tiếp cho giáo viên giảng dạy môn Khoa học 4 theo bộ sách Chân trời sáng tạo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Địa bàn thử nghiệm thực tế giới hạn tại Trường Tiểu học Lương Thế Vinh (Quận 7, TP.HCM); khung thời gian nghiên cứu diễn ra trong năm học 2022–2023; hệ thống ngữ liệu bài tập chủ yếu đối chiếu theo bộ sách giáo khoa Chân trời sáng tạo.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu xây dựng hệ thống bài tập thực tiễn cho môn Khoa học lớp 5; mở rộng đối sánh và thiết kế ngữ liệu tương thích với các bộ sách giáo khoa khác (Kết nối tri thức với cuộc sống, Cánh Diều); tăng quy mô mẫu thử nghiệm trên nhiều địa bàn trường học có điều kiện cơ sở vật chất khác nhau.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Giáo viên tiểu học: Khai thác trực tiếp Bảng đề xuất nội dung thực tiễn (Bảng 3 trong khóa luận) và hệ thống 30 phiếu bài tập mẫu để sử dụng trong các tiết dạy Khoa học lớp 4.
• Sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học và Sư phạm Khoa học Tự nhiên: Tham khảo phương pháp luận thiết kế bài tập định hướng năng lực, quy trình khảo sát thực trạng giáo dục và kỹ thuật xây dựng công cụ đánh giá học sinh tiểu học.
• Cán bộ quản lý chuyên môn tiểu học: Sử dụng làm tài liệu định hướng sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học tiếp cận năng lực môn Khoa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đã xây dựng bao nhiêu bài tập thực tiễn và phân bổ cho các chủ đề môn Khoa học 4 như thế nào? Tác giả đã xây dựng tổng cộng 30 bài tập thực tiễn cho 6 chủ đề của môn Khoa học 4: Chủ đề 1 (Chất) gồm 7 bài; Chủ đề 2 (Năng lượng) gồm 6 bài; Chủ đề 3 (Thực vật và động vật) gồm 4 bài; Chủ đề 4 (Nấm, vi khuẩn) gồm 4 bài; Chủ đề 5 (Con người và sức khỏe) gồm 6 bài; Chủ đề 6 (Sinh vật và môi trường) gồm 3 bài.

2. Khảo sát thực trạng trên 102 giáo viên tiểu học chỉ ra những khó khăn lớn nhất nào khi ứng dụng bài tập thực tiễn? Hơn 50% giáo viên tham gia khảo sát cho biết khó khăn lớn nhất là không có đủ thời gian để tự biên soạn các bài tập thực tiễn cho từng bài học. Bên cạnh đó, các rào cản lớn khác bao gồm việc thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể cách xây dựng/áp dụng và vốn kinh nghiệm sống của học sinh tiểu học còn hạn chế, khiến các em gặp khó khăn khi giải quyết các bài tập mở.

3. Quy trình xây dựng bài tập thực tiễn trong khóa luận gồm những bước nào? Quy trình gồm 5 bước: (1) Xác định chủ đề/bài học và yêu cầu cần đạt; (2) Lựa chọn nội dung có yếu tố thực tiễn phù hợp; (3) Xây dựng bài tập chứa nội dung thực tiễn; (4) Đánh giá và sửa chữa bài tập; (5) Hướng dẫn sử dụng bài tập vào các hoạt động dạy học.

4. Cấu trúc mỗi bài tập thực tiễn và công cụ tự đánh giá của học sinh được thiết kế ra sao? Mỗi bài tập gồm 2 phần: Phần đã cho (cung cấp thông tin, tình huống khoa học từ đời sống) và Phần yêu cầu (nhiệm vụ học sinh phải giải quyết). Cuối mỗi phiếu bài tập có phần tự đánh giá cảm xúc với 3 biểu tượng: 😃 (Hiểu hết bài và tự giải quyết được bài tập); 😐 (Đã hiểu bài nhưng chưa thể vận dụng); 🙁 (Chưa hiểu bài).

5. Giáo viên ưu tiên sử dụng bài tập thực tiễn vào những thời điểm nào trong tiết học Khoa học? Theo kết quả khảo sát, phần lớn giáo viên lựa chọn đưa bài tập thực tiễn vào hoạt động luyện tập và hoạt động vận dụng cuối tiết học nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức mới lĩnh hội và kích thích học sinh mở rộng hiểu biết ngoài bài học.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Huỳnh Bảo Thi đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bài tập thực tiễn và phân tích sâu sắc thực trạng giảng dạy môn Khoa học 4 qua khảo sát 102 giáo viên tiểu học. Đề tài đã xây dựng thành công quy trình 5 bước khoa học và bộ công cụ 30 bài tập thực tiễn trải rộng trên 6 mạch nội dung của CT GDPT 2018 (theo bộ sách Chân trời sáng tạo). Kết quả nghiên cứu và thử nghiệm sư phạm tại Trường Tiểu học Lương Thế Vinh (Quận 7, TP.HCM) khẳng định hệ thống bài tập đáp ứng tốt yêu cầu đổi mới dạy học, trực tiếp nâng cao chất lượng rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng cho học sinh tiểu học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục thì khóa luận gồm 3 chương: Chương |: Cơ sở lý luận và thực tiên về xây dựng các bài tập thực tiên đề rên luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh trong môn Khoa học 4 Chương 2: Xây dựng các bài tập thực tiễn dé rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học của học sinh trong môn Khoa học 4 Chương 3: Thứ nghiệm các bài tập thực tiền dé rèn luyện năng lực vận dụng kiên thức, kĩ năng đã học của học sinh trong môn Khoa học 4 Trang Š CHUONG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THUC TIEN VE XÂY DỰNG CÁC BÀI TAP THỰC TIEN DE REN LUYEN NANG LỰC VẬN DUNG KIÊN THUC, KĨ NANG ĐÃ HỌC CUA HỌC SINH TRONG MÔN KHOA HỌC 4 1. Bài tập trong dạy học Khoa học - Bài tập Về khái niệm, theo từ điển Tiếng Việt, “bai tap” được định nghĩa là “bai ra cho HS đề vận dụng những điều đã hoc”. Theo thuyết hoạt động, năng lực chỉ có thê được hình thành thông qua hoạt động.

Vì thế, đối với HS, giải quyết bải tập được xem như là một nhiệm vụ cần phải thực hiện của một tiết học. Còn đối với GV, việc giao bải tập cho HS là một trong những cách thức điều khiển quá trình giáo dục, hỗ trợ GV nhận biết được HS của mình đang nắm kiến thức ở mức độ nào dé có giải pháp giúp đỡ, giảng giải kịp thời. Về vai trò, trong day hoc, bài tập đóng vai trò rat quan trong trong việc hỗ trợ HS ghi nhớ, khắc sâu và vận dung, phát triển hệ thống kiến thức lý thuyết đã được học, rèn luyện những kỹ năng cơ bản cần thiết cho quá trình phát triển của các em. HS có nhiệm vụ nhớ lại những gì đã học, suy luận dé đưa ra những phán đoán thích hợp dé giải quyết thành công yêu câu của bai tập.

Về yêu cau, các bài tập giao cho HS can được trình bày một cách rõ rang, từ ngữ tường minh, khoa học: các bài tập đều phải có ít nhất 1 lời giải: độ khó của bài tập cần đảm bảo tính vừa sức, tính phù hợp với trình độ của từng HS trong lớp,. - Bài tập trong dạy học Khoa học Trong quá trình đạy học môn Khoa học, GV có thê xây dựng bài tập với đa dạng thê loại nhằm phát triển tôi đa các năng lực đặc thù của môn học. Nội dung các bài tập chủ yếu liên quan đến các kiến thức khoa học, sự vật hoặc hiện tượng khoa học tương ứng với từng chủ đè. nội dung bài học.

Bài tập thực tiễn sử dung trong day học Khoa học - Khái niệm Bài tập thực tiễn là một đạng của bài tập định hướng năng lực, các bài tập này thường chú trọng sự vận dụng những hiểu biết riêng lẻ thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau dé giải quyết một van dé mới trong học tập, mà van dé đó phải gan Với cuộc sống thường ngày. Trong dạy học Khoa học, bài tập thực tiễn được hiệu là các bài tập có nội dung khoa học liên quan đến cuộc sông thường ngày như cách bảo vệ và tiết kiệm nguồn nước sạch. bảo vệ bau không khí trong lành hoặc vận dụng những kiến thức khoa học dé giải thích một số hiện tượng tự nhiên trong đời sông và trong thé giới sinh vật, v., Dang bài tập nay yêu cầu HS phải tái hiện và vận dụng những kiến thức, kỹ năng khoa học, kết hợp thêm với những kiến thức, kỹ năng của những môn học khác cùng với kinh nghiệm, von sóng cá nhân dé phân tích, giải quyết những van đề được đặt ra từ tình huống nay sinh từ đời sống thường ngày. - Phan loại Có rất nhiều cách dé phân loại BTTT.

Dựa vào lý luận day học, có thé chia BTTT thanh: e Bai tập hoc: Là những bài tap được dùng trong học tập dé lĩnh hội tri thức mới. Với dạng bài tập này, HS sẽ thực hiện nhiệm vụ giải quyết bải tập đề rút ra kiến thức khoa học mới hoặc dé củng có, ôn tập lại những kiến thức khoa học đã học và vận dụng những kiến thức ấy vào cuộc sông. e Bài tập đánh giá: Là loại bài tập dùng dé kiểm tra, đánh giá chất lượng học tập của HS trong các kì thi, kiểm tra của trường. Trên thực tế, theo cách học cũ, GV thường ít quan tâm đến bài tập học mà thường chú trọng bài tập đánh giá, mà chính ban chất của bài tập học mới có thê giúp đỡ, hỗ trợ HS nhiều hơn trong quá trình khám phá, chiếm lĩnh tri thức mới, bước đầu dé HS làm quen với việc tự tìm tòi và tự học dé rút ra kiến thức, phù hợp với định hướng dạy học phát trién năng lực người học.

Trang 7 Dựa vào tính chất đóng. mở của bài tập, BTTT cũng có thé được chia thành 2 dạng: + Bài tập đóng: Là loại bài tập mà HS có thê lựa chọn câu trả lời từ những phương án cho trước mà không cần trực tiếp trình bày câu trả lời. Đối với dạng bai tập nay, chỉ có duy nhất | kết qua đúng, HS phải tái hiện kiến thức và lựa chọn phương án đúng nhất trong nhiều phương án GV đã đưa ra. + Bài tập mở: Là loại bài tập không có lời giải, đáp án có định mà câu trả lời sẽ phụ thuộc vào sự hiểu biết và suy luận của HS.

Khi GV đưa ra câu hỏi, HS sẽ có thời gian dé suy nghĩ hoặc thảo luận với bạn bẻ va được trình bày ý kiến cá nhân. Dạng bài tập này đề cao tính sáng tạo cá nhân và góp phần phát triển, kích thích kha năng tư duy cũng như kỹ năng trình bày, diễn giải ý kiến theo cách nhìn của bản thân về một van dé khoa hoc. Dựa vào hình thức của bài tap, BTTT có thê được xây dựng dưới dạng câu hỏi thực hành, câu hỏi định tinh, câu hỏi kiểm tra, hoặc là bai tập miệng, bài tập viết hay thậm chí là bài tập trắc nghiệm, bài tập tự luận. - Đặc điểm của bài tập thực tiễn Hệ thống BTTT sử dụng trong dạy học Khoa học 4 cần được nhân mạnh về ban chất của các sự vật, hiện tượng quen thuộc tồn tại xung quanh con người và đề cập những kiến thức khoa học có gắn kết với thực tiễn đời sống, qua 6 chủ đề được quy định tại Chương trình Khoa học 2018 (Chất; Năng lượng; Thực vật và động vật; Nam, vi khuẩn; Con người và sức khoẻ; Sinh vật và môi trường).

BTTT có thê phù hợp trong tất cả các hoạt động dạy học của một tiết học, bao gồm các hoạt động gợi mở, khám phá hình thành kiến thức, kỹ năng mới; hoạt động vận dụng liên hệ thực tế; hoạt động luyện tập cùng cô kiến thức, ky năng đã học. Ngoài ra, BTTT còn có tác dụng giáo dục tu tưởng, đạo đức va thế giới quan khoa học cho HS ở từng nội dung bài học hay từng chủ đề cụ thê. Trang 8 BTTT sẽ phát huy tối đa hiệu quả nếu được sử dụng phối hợp với những phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực thích hợp. Vì thế, dé xây dựng hệ thống BTTT, GV phải xác định tính ứng dụng của khoa học trong từng bài, nội dung bai tập can đa dang, hap dan HS, phù hợp với hoàn cảnh thực tế, phải đảm bao tính logic, chính xác, khoa học và phù hợp với trình độ của các HS trong lớp học.

Đặc biệt, BTTT cũng cần mang tính phô biến và thời sự nhằm cung cấp thông tin cho các em một cách nhanh chóng và kip thời, thu hút chú ý của HS. việc lựa chọn phương pháp và kĩ thuật dạy học phù hợp đê ứng dụng BTTT sé đóng góp một phần không nhỏ trong quá trình hình thành và phát trién năng lực VDKTKN đã học của các em HS, hướng đến mục tiêu day học phát triển năng lực và thúc day các em thé hiện ban thân một cách tối đa. Cấu trúc của mỗi BTTT bao gồm 2 phân: ¢ Phan da cho: Đây là những thông tin được lay từ thực tiễn cuộc sông hằng ngày có liên quan đến những kiến thức khoa học trong các bài học/ chủ dé khoa học tương ứng. © Phan yêu cầu: Là van dé HS cần giải quyết.

Phan nay đòi hỏi HS phải xác định van dé cần giải quyết từ phan đã cho, lựa chọn những kiến thức, kĩ năng khoa học tương ứng đã được học trước đó đề đưa ra những câu trả lời, giải thích phù hợp. * Vai trò của bài tập thực tiễn trong việc rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong môn Khoa học 4. Sử dụng bài tập thực tiễn trong dạy học Khoa học giúp gắn kết kiến thức môn học với các hiện tượng trong đời sống, là cầu nối giữa lý thuyết và thực hành. Dé giải quyết được những bai tập này, HS phải vận dụng các kiến thức đã học một cách tông hợp, năm những kiến thức khoa học thật vững chắc và phối hợp nhiều kỹ năng khác nhau dé so sánh, phân tích và đưa ra câu trả lời.

Từ đó, kiến thức môn học được củng cô và được ghi nhớ khắc sâu hơn, các em sẽ hiểu rõ và nắm bắt chính xác và có hệ thống những kiến thức lý thuyết đã Trang 9 học. Bên cạnh đó, giải quyết BTTT còn giúp HS rèn luyện kĩ năng giải bài tập cơ bản, từng bước tao cho HS có trực giác nhạy bén đối với những van dé liên quan thé giới sinh vat va các sự vật, hiện tượng khoa học. Bài tập thực tiễn rèn luyện khả năng tư duy logic, khả năng phán đoán, phân tích của HS. Khi giải quyết bài tập thực tiễn, HS buộc phải suy luận, đưa ra những dự đoán cá nhân đẻ tìm ra các giải pháp phù hợp với vẫn đề.

Từ đó, kích thích trí tò mò, khơi đậy tiềm năng sáng tạo, kích thích hứng thú học tập và tạo động lực đê HS giải quyết vấn đề thành công. Sử dụng bài tập thực tiễn trong day học Khoa học còn là cơ hội đề HS mở rộng tam hiểu biết cá nhân. Trong lúc tìm ra đáp án cho bài tập, HS có thé mở rộng và nâng cao hiểu biết bản thân thông qua những kiến thức mà trong tiết học, GV chưa có thời gian đề cập. Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong môn Khoa học.

- Năng lực Có rất nhiều tài liệu định nghĩa từ “năng lực”.