Vận Dụng Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Thiết Kế Kế Hoạch Dạy Học Môn Khoa Học Lớp 5

Phương pháp bàn tay nặn bột (BTNB) là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh (HS) phát huy… 136 trang · Trường Đại Học Hoa Lư · 2021.

• Tác giả: Lê Thị Hồng Ngọc
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Tố Uyên
• Trường học: Trường Đại Học Hoa Lư
• Chuyên ngành: Khoa Học
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Trong Dạy Học Khoa Học Lớp 5
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Ninh Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Phương pháp bàn tay nặn bột là gì?
• 1.2. Tiến trình dạy học theo phương pháp bàn tay nặn bột
• 1.3. Các nguyên tắc của bàn tay nặn bột
• 1.4. Mối quan hệ của phương pháp bàn tay nặn bột với các phương pháp khác
• 1.5. Kỹ thuật dạy học theo phương pháp bàn tay nặn bột
• 1.6. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.6.1. Thực trạng việc sử dụng phương pháp bàn tay nặn bột tại trường Tiểu học
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC MÔN KH LỚP 5
• 2.1. CẤU TRÚC, NỘI DUNG CHƯƠNG TRÌNH KHOA HỌC 5
• 2.2. QUY TRÌNH THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC THEO PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT TRONG MÔN KHOA HỌC LỚP 5
• 2.2.1. Giai đoạn 1 - Chuẩn bị
• 2.2.2. Giai đoạn 2 - Tiến trình dạy học theo phương pháp BTNB
• 2.3. THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI HỌC THEO PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT TRONG MÔN KHOA HỌC LỚP 5
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. MỤC ĐÍCH CỦA THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.2. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.2.1. Các bài dạy thực nghiệm
• 3.2.2. Các đề kiểm tra thực nghiệm
• 3.3. TIẾN HÀNH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.3.1. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.3.2. Bố trí thực nghiệm
• 3.3.3. Các bước thực nghiệm
• 3.4. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.4.1. Phân tích định lượng
• 3.4.2. Phân tích định tính các bài kiểm tra
• KẾT LUẬN KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: GIỚI THIỆU MỘT SỐ GIÁO ÁN ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT, DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 5
• PHỤ LỤC 2: GIỚI THIỆU CÁC ĐỀ KIỂM TRA SAU THỰC NGHIỆM
• PHỤ LỤC 3: MẪU PHIẾU KHẢO SÁT THỰC TRẠNG DẠY – HỌC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Trong Dạy Học Khoa Học

Phương pháp bàn tay nặn bột (BTNB) là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh (HS) phát huy tính chủ động và sáng tạo trong quá trình học tập. Phương pháp này được áp dụng rộng rãi trong dạy học môn khoa học lớp 5, nhằm khơi dậy sự tò mò và khám phá của HS. Việc áp dụng BTNB không chỉ giúp HS tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển các kỹ năng thực hành và tư duy phản biện.

1.1. Định Nghĩa Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột

Phương pháp BTNB là một phương pháp dạy học dựa trên việc học thông qua thực hành và trải nghiệm. HS sẽ tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó hình thành kiến thức mới.

1.2. Lợi Ích Của Phương Pháp BTNB Trong Dạy Học

Phương pháp BTNB giúp HS phát triển kỹ năng tư duy, khả năng làm việc nhóm và tự học. HS sẽ được khuyến khích đặt câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời thông qua các hoạt động thực tiễn.

II. Thách Thức Trong Việc Áp Dụng Phương Pháp BTNB

Mặc dù phương pháp BTNB mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học cũng gặp phải một số thách thức. Giáo viên (GV) cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hiểu biết sâu sắc về phương pháp này để có thể triển khai hiệu quả trong lớp học.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thiết Kế Kế Hoạch Dạy Học

Việc thiết kế kế hoạch dạy học theo phương pháp BTNB đòi hỏi GV phải có sự sáng tạo và linh hoạt. Điều này có thể gây khó khăn cho những GV chưa quen với phương pháp này.

2.2. Thiếu Tài Nguyên Hỗ Trợ

Nhiều trường học thiếu trang thiết bị và tài nguyên cần thiết để thực hiện các hoạt động thực hành theo phương pháp BTNB, điều này ảnh hưởng đến chất lượng dạy học.

III. Phương Pháp BTNB Quy Trình Thiết Kế Kế Hoạch Dạy Học

Quy trình thiết kế kế hoạch dạy học theo phương pháp BTNB bao gồm nhiều bước quan trọng. GV cần xác định mục tiêu học tập, lựa chọn nội dung phù hợp và thiết kế các hoạt động thực hành cho HS.

3.1. Xác Định Mục Tiêu Học Tập

Mục tiêu học tập cần rõ ràng và cụ thể, giúp HS hiểu được điều gì họ sẽ đạt được sau khi hoàn thành bài học.

3.2. Lựa Chọn Nội Dung Phù Hợp

Nội dung bài học cần liên quan đến thực tiễn và gần gũi với HS, từ đó khơi dậy sự tò mò và hứng thú học tập.

3.3. Thiết Kế Hoạt Động Thực Hành

Các hoạt động thực hành cần được thiết kế sao cho HS có thể tham gia tích cực, từ đó rèn luyện kỹ năng và kiến thức một cách hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Phương Pháp BTNB Trong Dạy Học Khoa Học

Việc áp dụng phương pháp BTNB trong dạy học khoa học lớp 5 đã cho thấy những kết quả tích cực. HS không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết cho tương lai.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Dạy Học

Nghiên cứu cho thấy HS tham gia vào các hoạt động BTNB có kết quả học tập cao hơn so với phương pháp truyền thống.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh

HS thể hiện sự hứng thú và yêu thích môn học hơn khi được học theo phương pháp BTNB, điều này góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Phương Pháp BTNB Trong Giáo Dục

Phương pháp BTNB có tiềm năng lớn trong việc cải thiện chất lượng dạy học. Việc tiếp tục nghiên cứu và áp dụng phương pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả giáo dục trong tương lai.

5.1. Định Hướng Phát Triển Phương Pháp BTNB

Cần có các chương trình đào tạo cho GV về phương pháp BTNB để nâng cao năng lực giảng dạy và áp dụng hiệu quả trong lớp học.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Và Ứng Dụng

Khuyến khích các nghiên cứu về phương pháp BTNB để tìm ra những cách thức mới, hiệu quả hơn trong việc áp dụng vào dạy học.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Vận dụng phương pháp bàn tay nặn bột thiết kế kế hoạch dạy học môn Khoa học lớp 5" do sinh viên Lê Thị Hồng Ngọc thực hiện tại Khoa Tiểu học – Mầm non, Trường Đại học Hoa Lư (Ninh Bình, 2021) dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Thị Tố Uyên. Đề tài được hình thành từ ba căn cứ thực tiễn và lý luận:

1. Yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông: Định hướng chuyển từ truyền thụ một chiều sang phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của học sinh theo tinh thần Nghị quyết Trung ương số 04-NQ/HNTW (khóa IV), Nghị quyết Trung ương số 02-NQ/HNTW (khóa VIII), Điều 24 Khoản 2 Luật Giáo dục, Chỉ thị 15 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cùng Thông tư số 3535/BGDĐT-GDTH về việc hướng dẫn triển khai phương pháp Bàn tay nặn bột (BTNB) và các phương pháp dạy học tích cực trong trường tiểu học.
2. Đặc điểm môn Khoa học lớp 5: Môn học giữ vai trò nền tảng cho việc tiếp cận Khoa học tự nhiên ở cấp Trung học cơ sở và các phân môn Vật lý, Hóa học, Sinh học ở cấp Trung học phổ thông. Nội dung chương trình gắn liền với các hiện tượng tự nhiên, đời sống sinh hoạt gần gũi, tạo điều kiện thuận lợi để học sinh tiếp cận kiến thức dưới vai trò người nghiên cứu.
3. Ưu thế của phương pháp Bàn tay nặn bột: Phương pháp dạy học tích cực dựa trên hoạt động tìm tòi - khám phá, giúp học sinh bộc lộ quan niệm ban đầu, nêu giả thuyết, trực tiếp làm thí nghiệm kiểm chứng và rèn luyện kỹ năng thực hành, kỹ năng làm việc nhóm cũng như ngôn ngữ nói và viết.

Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu xây dựng kế hoạch dạy học theo phương pháp BTNB trong môn Khoa học lớp 5 nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo, năng lực tìm tòi khám phá của học sinh, qua đó nâng cao chất lượng dạy học môn học.

Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 5 nhiệm vụ cụ thể):

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về phương pháp BTNB.
2. Nghiên cứu nội dung kiến thức, kỹ năng cần đạt trong các bài học môn Khoa học lớp 5.
3. Xác định quy trình thiết kế kế hoạch dạy học theo phương pháp BTNB.
4. Thiết kế kế hoạch dạy học một số bài học theo phương pháp BTNB trong môn Khoa học lớp 5.
5. Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các bài học đã thiết kế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Khoa học lớp 5 theo phương pháp Bàn tay nặn bột.
• Phạm vi nội dung: Thiết kế kế hoạch bài dạy thuộc hai chủ đề: "Vật chất và năng lượng" và "Thực vật và động vật".
• Phạm vi không gian khảo sát và thực nghiệm: Giáo viên và học sinh khối 5 tại các trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Ninh Bình (Tiểu học Gia Sinh, Tiểu học Gia Lạc, Tiểu học Ninh Xuân, Tiểu học Ninh Sơn, Tiểu học Gia Phong).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận:

• Khóa luận tiếp cận phương pháp BTNB (tên tiếng Pháp: La main à la pâte, tiếng Anh: Hands-on) do nhà vật lý người Mỹ Leon Lederman (đạt giải Nobel năm 1988) khởi xướng và được nhà vật lý người Pháp Georges Charpak nhân rộng tại Pháp, sau đó du nhập vào Việt Nam thông qua tổ chức Hội Gặp gỡ Việt Nam.
• Cơ sở tâm lý - giáo dục học của phương pháp dựa trên thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget (1896–1980) và Lev Vygotsky (1896–1934), khẳng định nhận thức của học sinh hình thành qua hoạt động và tương tác xã hội.
• Bản chất dạy học giải quyết vấn đề theo 3 pha sư phạm: (1) Chuyển giao nhiệm vụ, bất ổn hóa tri thức, phát biểu vấn đề; (2) Học sinh độc lập, tự chủ hành động, trao đổi và tìm tòi giải quyết vấn đề; (3) Tranh luận, hợp thức hóa và vận dụng tri thức mới.
• Vận dụng hệ thống 10 nguyên tắc cơ bản của phương pháp BTNB, chú trọng việc học sinh có vở thực hành cá nhân, dụng cụ thí nghiệm gần gũi, thời lượng tối thiểu 2 giờ/tuần và vai trò định hướng của giáo viên.

Phương pháp nghiên cứu thực hiện:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp các văn kiện giáo dục, tài liệu tập huấn chuyên môn, giáo trình phương pháp dạy học, sách giáo khoa và sách giáo viên môn Khoa học lớp 5.
• Phương pháp điều tra, quan sát sư phạm: Điều tra bằng bảng hỏi (phiếu khảo sát), dự giờ quan sát tiết dạy, trao đổi chuyên môn và phân tích giáo án của giáo viên.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Bố trí các lớp thực nghiệm (TN) dạy theo kế hoạch áp dụng phương pháp BTNB và các lớp đối chứng (ĐC) dạy theo phương pháp thông thường; đo lường kết quả bằng các bài kiểm tra định lượng lần 1, lần 2 và phân tích định tính.

Nguồn dữ liệu thực tế:

• Số liệu khảo sát thực trạng từ 40 giáo viên tiểu học tại 3 trường (Tiểu học Gia Sinh: 20 giáo viên, Tiểu học Gia Lạc: 10 giáo viên, Tiểu học Ninh Xuân: 10 giáo viên).
• Số liệu khảo sát thái độ và tiếp nhận học tập từ 360 học sinh khối lớp 5 tại 5 trường tiểu học (Gia Sinh, Ninh Sơn, Ninh Xuân, Gia Lạc, Gia Phong) thuộc tỉnh Ninh Bình.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa khái niệm, tiến trình dạy học 5 bước, 10 nguyên tắc và các kỹ thuật sư phạm đặc thù của phương pháp BTNB, đồng thời phản ánh bức tranh thực trạng dạy học tại cơ sở giáo dục tiểu học.

1. Kỹ thuật dạy học theo phương pháp BTNB được làm rõ qua các khía cạnh:

• Kỹ thuật bố trí phòng học (bàn ghế theo nhóm, tầm nhìn bảng, tủ đồ dùng dạy học).
• Kỹ thuật tạo không khí lớp học cởi mở và kỹ thuật giúp học sinh bộc lộ biểu tượng ban đầu (vẽ, viết, thảo luận nhóm; giáo viên không nhận xét đúng - sai ngay lập tức).
• Kỹ thuật đặt câu hỏi nêu vấn đề và câu hỏi gợi ý; kỹ thuật chọn nhóm ý tưởng khác biệt để tạo mâu thuẫn nhận thức.
• Rèn luyện kỹ năng ngôn ngữ nói (thuyết trình, tranh luận) và ngôn ngữ viết thông qua việc ghi chép nhật ký nghiên cứu trong "Vở thực hành cá nhân".

2. Thực trạng việc sử dụng phương pháp BTNB tại các trường tiểu học: Kết quả khảo sát 40 giáo viên và 360 học sinh phản ánh sự bất cập giữa nhận thức và mức độ triển khai thực tế:

Bảng 1: Đánh giá và mức độ sử dụng phương pháp BTNB của giáo viên (N = 40)

Tiêu chí khảo sát	Mức độ / Phân loại	Số lượng (người)	Tỷ lệ (%)
Mức độ sử dụng PP BTNB	Thường xuyên	10	25,0%
	Thỉnh thoảng	30	75,0%
	Không bao giờ	0	0,0%
Đánh giá hiệu quả của PP BTNB	Rất hiệu quả	25	62,5%
	Hiệu quả	12	30,0%
	Bình thường	3	7,5%
	Không mang lại hiệu quả	0	0,0%

Dù 92,5% giáo viên đánh giá phương pháp mang lại hiệu quả tích cực và 72% nhận thấy học sinh rất hào hứng, có tới 62% giáo viên thừa nhận chưa nắm vững bản chất quy trình. Khó khăn bắt nguồn từ việc thiếu trang thiết bị thí nghiệm, học sinh quen thói quen học tập thụ động, và giáo viên thường phụ thuộc vào kịch bản gợi ý sẵn của sách giáo viên.

Bảng 2: Mức độ tiếp cận phương pháp và thái độ của học sinh với môn Khoa học (N = 360)

Nội dung khảo sát	Biểu hiện / Trạng thái	Số lượng (học sinh)	Tỷ lệ (%)
Mức độ giáo viên dùng PP BTNB	Thường xuyên	20	5,6%
	Thỉnh thoảng	150	41,6%
	Không bao giờ	150	41,6%
Thái độ đối với môn Khoa học	Hứng thú	27	7,5%
	Yêu thích	23	6,39%
	Coi môn học là môn phụ	250	69,4%
	Không thích	60	16,7%

Tỷ lệ học sinh xem Khoa học là "môn phụ" lên tới 69,4%. Tình trạng dạy dồn tiết, dạy lướt lý thuyết để hoàn thành bài khiến mức độ hào hứng chỉ chiếm 7,5%.

---

Chương 2: Vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột thiết kế kế hoạch dạy học môn Khoa học lớp 5

Chương này phân tích chương trình Khoa học 5 (gồm 4 chủ đề, 70 bài dạy thực hiện trong 35 tuần với định mức 2 tiết/tuần):

• Con người và sức khỏe (21 bài).
• Vật chất và năng lượng (29 bài).
• Thực vật và động vật (11 bài).
• Môi trường và tài nguyên thiên nhiên (9 bài).

1. Quy trình thiết kế kế hoạch dạy học theo phương pháp BTNB: Tác giả hoàn thiện quy trình chuẩn hóa gồm 2 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 - Chuẩn bị:
  • Bước 1: Xác định mục tiêu bài học (phát biểu rõ ràng 3 thành tố: Kiến thức, Kỹ năng, Thái độ và Năng lực định hướng).
  • Bước 2: Xác định nội dung học tập (lựa chọn đơn vị kiến thức có khả năng cho học sinh tự đề xuất phương án thí nghiệm, chuẩn bị vật liệu đơn giản, dễ kiếm).
  • Bước 3: Xác định phương tiện, thiết bị dạy học (mẫu vật thật, tranh ảnh minh họa, phiếu học tập, giấy A0, dụng cụ thí nghiệm).
• Giai đoạn 2 - Tiến trình tổ chức dạy học (5 bước dạy học trên lớp):
  • Bước 1: Đưa ra tình huống xuất phát và nêu vấn đề.
  • Bước 2: Làm bộc lộ biểu tượng ban đầu của học sinh (viết, vẽ, lập sơ đồ).
  • Bước 3: Đề xuất câu hỏi (dự đoán giả thuyết) và phương án tìm tòi nghiên cứu.
  • Bước 4: Thực hiện phương án tìm tòi - nghiên cứu (làm thí nghiệm trên vật thật, quan sát mô hình, đối chiếu tài liệu).
  • Bước 5: Kết luận và hợp thức hóa kiến thức.

2. Danh mục kế hoạch dạy học được thiết kế cụ thể: Khóa luận xây dựng giáo án thực nghiệm cho 11 bài học thuộc 2 chủ đề trọng tâm:

Bảng 3: Danh mục 11 kế hoạch bài dạy môn Khoa học lớp 5 áp dụng phương pháp BTNB

STT	Bài số	Tên bài học	Chủ đề phân môn
1	25	Nhôm	Vật chất và năng lượng
2	26	Đá vôi	Vật chất và năng lượng
3	29	Thủy tinh	Vật chất và năng lượng
4	30	Cao su	Vật chất và năng lượng
5	35	Sự biến đổi hóa học	Vật chất và năng lượng
6	36	Hỗn hợp	Vật chất và năng lượng
7	37	Dung dịch	Vật chất và năng lượng
8	46 + 47	Lắp mạch điện đơn giản	Vật chất và năng lượng
9	51	Cơ quan sinh sản của thực vật có hoa	Thực vật và động vật
10	53	Cây con mọc lên từ hạt	Thực vật và động vật
11	54	Cây con có thể mọc lên từ một số bộ phận của cây mẹ	Thực vật và động vật

3. Cấu trúc bài dạy minh họa tiêu biểu (Bài 51: Cơ quan sinh sản của thực vật có hoa):

• Học sinh bộc lộ các quan niệm ban đầu sai biệt về nhị và nhụy (ví dụ: nhụy có chức năng làm đẹp đơn thuần, màu sắc cánh hoa quyết định chức năng sinh sản).
• Giáo viên định hướng học sinh gom nhóm ý kiến khác nhau, đưa ra câu hỏi nghiên cứu: "Cơ quan sinh sản của thực vật có hoa gồm những bộ phận nào?".
• Học sinh tự đề xuất phương án và trực tiếp bóc tách, quan sát mẫu vật thật (hoa ly, hoa dâm bụt, hoa mướp), ghi chép diễn biến vào vở thí nghiệm và rút ra kết luận khoa học về nhị (cơ quan sinh dục đực) và nhụy (cơ quan sinh dục cái).

---

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc kiểm chứng tính khả thi của các bài học đã thiết kế tại các trường tiểu học ở Ninh Bình:

• Mục đích và phương pháp: Tổ chức dạy thực nghiệm các bài đã soạn, cho học sinh làm đề kiểm tra sau bài học, đối chiếu định lượng và định tính kết quả giữa nhóm lớp Thực nghiệm (dạy theo phương pháp BTNB) và nhóm lớp Đối chứng (dạy theo tiến trình sách giáo viên thông thường).
• Phương thức đánh giá: Khóa luận xây dựng ma trận đề kiểm tra sau thực nghiệm (lần 1 và lần 2), tiến hành thống kê điểm số bài làm, so sánh trị số trung bình cộng $(\bar{X})$, vẽ biểu đồ đường biến thiên điểm số và lập bảng phân loại trình độ học sinh theo các mức: Giỏi, Khá, Trung bình, Yếu.
• Phân tích định tính: Phân tích bài làm của học sinh cho thấy lớp thực nghiệm có sự cải thiện rõ rệt về khả năng ghi nhớ bản chất hiện tượng khoa học, năng lực diễn đạt bằng ngôn ngữ viết khoa học mạch lạc, không học vẹt, biết phân tích nguyên nhân - kết quả thông qua các thao tác thí nghiệm trực quan.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính từ dữ liệu văn bản:

• Khảo sát phản ánh sự mâu thuẫn giữa nhận thức tích cực (92,5% giáo viên coi phương pháp BTNB là hiệu quả) và tần suất áp dụng thực tế (chỉ 25% giáo viên dạy thường xuyên; 69,4% học sinh vẫn coi Khoa học là môn phụ).
• Xây dựng thành công quy trình thiết kế bài dạy 2 giai đoạn (Chuẩn bị 3 bước; Tiến trình dạy học 5 bước) phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của các trường tiểu học tại địa phương.
• Hoàn thiện hệ thống kế hoạch bài dạy chi tiết cho 11 bài học cốt lõi thuộc hai chủ đề "Vật chất và năng lượng" và "Thực vật và động vật".
• Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh học sinh học theo phương pháp BTNB có sự phát triển về kỹ năng thực hành, tư duy giải quyết vấn đề và đạt trị số điểm trung bình kiểm tra cao hơn so với lớp đối chứng.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả:

• Đề xuất nhà trường trang bị bổ sung tủ đồ dùng dạy học cố định tại các lớp học (kính lúp, mô hình, cân, bơm tay, dụng cụ đun cắt...).
• Giáo viên cần linh hoạt tận dụng các vật liệu tự nhiên, phế liệu tái chế hoặc mẫu vật sống gần gũi với học sinh để tổ chức thí nghiệm thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thiết bị cấp phát.
• Tổ chuyên môn cần đẩy mạnh sinh hoạt trao đổi, tập huấn sâu về kỹ thuật đặt câu hỏi nêu vấn đề và kỹ thuật xử lý các biểu tượng ban đầu của học sinh.

Đóng góp học thuật so với các công trình đi trước: So với nghiên cứu của Trần Thị Thu Thủy (2013) mới dừng ở lý thuyết chung chưa có khảo sát thực tế, và nghiên cứu của Đàm Thị Minh Nguyệt (2014) chỉ điều tra trên đối tượng học sinh mà bỏ qua giáo viên, khóa luận của Lê Thị Hồng Ngọc đã:

1. Thực hiện khảo sát toàn diện cả hai chủ thể (40 giáo viên và 360 học sinh).
2. Quy trình hóa các giai đoạn thiết kế giáo án cụ thể, rõ ràng.
3. Cung cấp bộ giáo án mẫu hoàn chỉnh 11 bài có khả năng ứng dụng trực tiếp trong thực tế giảng dạy tiểu học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi nội dung: Khóa luận mới chỉ thiết kế kế hoạch dạy học cho 11 bài thuộc 2 chủ đề ("Vật chất và năng lượng", "Thực vật và động vật"), chưa bao quát toàn bộ 70 bài của chương trình Khoa học 5 (chưa triển khai cho chủ đề "Con người và sức khỏe" và "Môi trường và tài nguyên thiên nhiên").
• Hạn chế về phạm vi địa bàn: Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm mới chỉ dừng lại ở phạm vi 5 trường tiểu học thuộc tỉnh Ninh Bình, chưa đánh giá tác động ở các vùng miền có điều kiện giáo dục khác biệt.
• Hướng nghiên cứu mở rộng: Tiếp tục nghiên cứu vận dụng phương pháp BTNB cho các chủ đề còn lại của môn Khoa học lớp 5 và mở rộng sang môn Tự nhiên và Xã hội ở các khối lớp 1, 2, 3 và lớp 4; xây dựng tài liệu hướng dẫn kỹ thuật tự làm đồ dùng thí nghiệm khoa học đơn giản cho giáo viên tiểu học.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học: Tài liệu mẫu về phương pháp nghiên cứu sư phạm ứng dụng, cách thức triển khai đề tài khóa luận phương pháp dạy học phân môn Khoa học.
  • Giáo viên tiểu học: Nguồn tư liệu trực tiếp để tham khảo 11 kế hoạch bài dạy đã được chuẩn hóa theo 5 bước BTNB, hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy môn Khoa học.
  • Cán bộ quản lý chuyên môn trường tiểu học: Căn cứ thực tế để đánh giá các rào cản về cơ sở vật chất, từ đó tổ chức tập huấn chuyên đề sát với năng lực của giáo viên.
• Phần nội dung đáng tham khảo nhất:
  • Hệ thống các kỹ thuật dạy học ở Chương 1 (đặc biệt là kỹ thuật xử lý quan niệm sai ban đầu của học sinh và kỹ thuật sử dụng vở thực hành cá nhân).
  • Tiến trình tổ chức hoạt động mẫu tại Bài 51 (Cơ quan sinh sản của thực vật có hoa) với kịch bản sư phạm xử lý tình huống chi tiết.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp Bàn tay nặn bột có nguồn gốc từ đâu và được du nhập vào Việt Nam qua con đường nào? Phương pháp có nguồn gốc từ mô hình "Hands-on" do nhà vật lý người Mỹ từng đoạt giải Nobel năm 1988 Leon Lederman khởi xướng, sau đó được nhà vật lý người Pháp Georges Charpak phát triển với tên gọi "La main à la pâte". Phương pháp được giới thiệu vào Việt Nam thông qua sự hỗ trợ của tổ chức Hội Gặp gỡ Việt Nam và dự án VALOFRASE.

2. Khảo sát thực trạng trong khóa luận chỉ ra nguyên nhân chính nào khiến giáo viên ít áp dụng phương pháp BTNB? Dù 92,5% giáo viên đánh giá phương pháp rất hiệu quả hoặc hiệu quả, việc áp dụng thường xuyên chỉ đạt 25%. Nguyên nhân chính là do 62% giáo viên chưa nắm vững bản chất quy trình, nhà trường thiếu trang thiết bị thí nghiệm đồng bộ, học sinh quen nếp học tập thụ động, và một bộ phận giáo viên vẫn xem Khoa học là môn phụ nên dạy lướt lý thuyết.

3. Quy trình thiết kế kế hoạch dạy học BTNB do tác giả đề xuất gồm những giai đoạn nào? Quy trình gồm 2 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Chuẩn bị): Xác định mục tiêu bài học; xác định nội dung học tập phù hợp với tìm tòi - nghiên cứu; xác định phương tiện, thiết bị dạy học.
• Giai đoạn 2 (Tiến trình dạy học trên lớp): Thực hiện theo 5 bước: (1) Tình huống xuất phát và nêu vấn đề; (2) Làm bộc lộ biểu tượng ban đầu; (3) Đề xuất câu hỏi và phương án tìm tòi nghiên cứu; (4) Thực hiện phương án tìm tòi - nghiên cứu; (5) Kết luận và hợp thức hóa kiến thức.

4. Khóa luận đã thiết kế chi tiết kế hoạch bài dạy cho bao nhiêu bài học và thuộc các chủ đề nào? Tác giả đã thiết kế kế hoạch dạy học chi tiết cho 11 bài học (Bài 25, 26, 29, 30, 35, 36, 37, 46+47, 51, 53, 54), tập trung vào hai chủ đề chính của chương trình Khoa học 5 là "Vật chất và năng lượng" và "Thực vật và động vật".

5. Vở thực hành cá nhân đóng vai trò gì trong tiến trình dạy học Bàn tay nặn bột theo phân tích của tác giả? Vở thực hành cá nhân là công cụ bắt buộc để mỗi học sinh tự ghi chép, vẽ lại các biểu tượng ban đầu, phác thảo phương án thí nghiệm, ghi lại kết quả quan sát và rút ra kết luận theo ngôn ngữ của riêng mình, phục vụ mục tiêu rèn luyện ngôn ngữ viết và hình thành năng lực tự học.

---

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Lê Thị Hồng Ngọc đã hệ thống hóa cơ sở lý luận của phương pháp Bàn tay nặn bột và phản ánh thực trạng dạy học môn Khoa học lớp 5 tại một số trường tiểu học tỉnh Ninh Bình. Đề tài đã đề xuất quy trình thiết kế bài dạy hai giai đoạn chặt chẽ, đồng thời biên soạn thành công 11 kế hoạch bài dạy thực nghiệm minh họa sinh động cho các nội dung Vật chất - năng lượng và Thực vật - động vật. Kết quả thực nghiệm sư phạm bước đầu khẳng định tính khả thi của quy trình, góp phần nâng cao năng lực tìm tòi khoa học của học sinh và cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực cho giáo viên tiểu học trong đổi mới phương pháp giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phương pháp bàn tay nặn bột là gì? BTNB là mô hình giáo dục có tên tiếng Anh là "Hands on", tiếng Pháp là "La main à la pâte", đều có nghĩa là "bắt tay vào hành động". BTNB là một PP dạy học tích cực dựa trên thí nghiệm nghiên cứu, áp dụng cho việc giảng dạy các môn KH tự nhiên. BTNB chú trọng đến việc hình thành kiến thức cho HS bằng các thí nghiệm tìm tòi nghiên cứu để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra.[1] PP BTNB là ý tưởng sáng tạo của nhà vật lý người Mỹ từng nhận giải Nobel năm 1988 Leon Ledeman.

Tiếp đó, Georges Charpak - nhà vật lý có tên tuổi người Pháp đã kế tục và triển khai PP này tại một số trường tiểu học ở Paris và đã đạt được những thành công nhất định. Họ chủ trương cho HS tiểu học tiếp xúc với KH và cách nghiên cứu một vấn đề KH bằng việc chính các em tự tiến hành làm thí nghiệm dưới sự định hướng, giúp đỡ của GV, tránh tình trạng GV dạy học bằng cách thông báo cho HS một cách đơn giản “chân lý là thế đấy” và bắt các em phải chấp nhận. Với một vấn đề KH đặt ra, HS có thể đặt ra các câu hỏi, các giả thuyết từ những hiểu biết ban đầu, tiến hành các thí nghiệm nghiên cứu để kiểm chứng và đưa ra những kết luận phù hợp thông qua thảo luận, so sánh, phân tích, tổng hợp kiến thức. Tiến trình dạy học theo phương pháp bàn tay nặn bột - GV đưa ra tình huống xuất phát ngắn gọn, gần gũi, dễ hiểu và câu hỏi nêu vấn đề phù hợp với trình độ, kích thích tính tò mò của HS.

11 - HS bộc lộ những suy nghĩ, quan niệm ban đầu của mình về tình huống GV đưa ra bằng các hình thức khác nhau (nói, viết, vẽ sơ đồ. - HS đặt câu hỏi thắc mắc, nêu giả thuyết về những hiện tượng đang tìm hiểu và thiết kế, lựa chọn phương án thực hành thí nghiệm tối ưu để trả lời các câu hỏi thắc mắc hoặc kiểm chứng giả thuyết đã đề xuất. - Tổ chức cho HS tiến hành thí nghiệm, nghiên cứu trên vật thật, mô hình, tranh ảnh, tài liệu. - HS đối chiếu kết quả với hiểu biết ban đầu, rút ra kết luận chung và GV tóm tắt, hệ thống hoá, khắc sâu kiến thức.

Các nguyên tắc của bàn tay nặn bột - Thứ nhất: HS quan sát sự vật, hiện tượng trong thực tế gần gũi với các em để các em dễ cảm nhận, dễ TN trên chúng. - Thứ hai: Trong quá trình tự TN, HS đưa ra ý kiến, nêu thắc mắc, kết luận riêng và thảo luận trong tập thể (nhóm, cả lớp) từ đó rút ra kiến thức KH. - Thứ ba: GV chỉ thực hiện vai trò đề xuất, tổ chức các TN cho HS theo một tiến trình sư phạm chặt chẽ. GV không làm sẵn cho HS.

- Thứ tư: Áp dụng PP này cần một thời lượng tối thiểu là 2 giờ/tuần trong nhiều tuần liền cho một đề tài. Tính liên tục của các hoạt động và những PP giáo dục được bảo đảm suốt trong thời gian học tập. - Thứ năm: Mỗi HS có quyển vở thực hành riêng do chính các em ghi chép theo ngôn từ và cách thức của riêng mình. - Thứ sáu: Mục đích chính của PP này là HS tiếp nhận được các khái niệm KH và kĩ thuật thực hành.

Song song đó là củng cố ngôn ngữ viết và nói của các em. - Thứ bảy: Phụ huynh HS và tất cả mọi người xung quanh cần được khuyến khích hỗ trợ những điều mà HS, lớp học cần để TN. - Thứ tám: Các đối tác KH (trường ĐH, CĐ, trường nghề, viện nghiên cứu…) ở địa phương cần giúp các hoạt động của lớp theo khả năng của mình. 12 - Thứ chín: Ngành giáo dục, trường sư phạm giúp GV các kinh nghiệm và PP giảng dạy.

- Thứ mười: GV cần chủ động tự học, tự tìm hiểu tài liệu, kiến thức liên quan; trao đổi với đồng nghiệp, các nhà KH… để nâng cao kiến thức. GV là người chịu trách nhiệm giáo dục và đề xuất những hoạt động của lớp mình phụ trách. Mối quan hệ của phương pháp bàn tay nặn bột và phương pháp khác Ngày nay, trong quá trình đổi mới PP dạy học ở trường phổ thông, chúng ta thấy xuất hiện khá nhiều PP và hình thức dạy học mới như: Dạy học giải quyết vấn đề; Dạy học nêu và giải quyết vấn đề; Dạy học theo lí thuyết kiến tạo; Dạy học dự án, Dạy học theo trạm; Dạy học theo góc. với nhiều kĩ thuật tố chức hoạt động học tích cực cho HS (active learning techniques).

Tuy có những điểm khác biệt nhau nhưng nhìn chung thì các chiến lược dạy học, PP dạy học đó đều được xây dựng trên tinh thần dạy học giải quyết vấn đề thông qua việc tổ chức cho HS hoạt động tự chủ chiếm lĩnh kiến thức mà cơ sở của nó là hai lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget (1896-1980) và Lev Vygotsky (1896-1934). Việc học tập của HS có bản chất hoạt động, thông qua hoạt động của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành và phát triển năng lực trí tuệ cũng như quan điểm đạo đức, thái độ. Theo quan điểm hiện đại thì dạy học là dạy giải quyết vấn đề, quá trình dạy - học bao gồm "một hệ thống các hành động có mục đích của GV tổ chức hoạt động trí óc và tay chân của HS, đảm bảo cho HS chiếm lĩnh được nội dung dạy học, đạt được mục tiêu xác định". Trong quá trình dạy học, GV tổ chức định hướng hành động chiếm lĩnh tri thức của HS phỏng theo tiến trình của chu trình sáng tạo KH.

Như vậy, chúng ta có thể hình dung diễn biến của hoạt động dạy học như sau: 13 - GV tổ chức tình huống (giao nhiệm vụ cho HS): HS hăng hái đảm nhận nhiệm vụ, gặp khó khăn, nảy sinh vấn đề cần tìm tòi giải quyết. Dưới sự chỉ đạo của GV, vấn đề được diễn đạt chính xác hóa, phù hợp với mục tiêu dạy học và các nội dung cụ thể đã xác định. - HS tự chủ tìm tòi giải quyết vấn đề đặt ra. Với sự theo dõi, định hướng, giúp đỡ của GV, hoạt động học của HS diễn ra theo một tiến trình hợp lí, phù hợp với những đòi hỏi phương pháp luận.

- GV chỉ đạo sự trao đổi, tranh luận của HS, bổ sung, tổng kết, khái quát hóa, thể chế hóa tri thức, kiểm tra kết quả học phù hợp với mục tiêu dạy học các nội dung cụ thể đã xác định. Trong dạy học các môn KH ở trường phổ thông, đối với việc xây dựng một kiến thức cụ thể thì tiến trình hoạt động giải quyết vấn đề được mô tả như sau:"đề xuất vấn đề - suy đoán giải pháp - khảo sát lí thuyết và/hoặc TN - kiểm tra, vận dụng kết quả". - Đề xuất vấn đề: Từ cái đã biết và nhiệm vụ cần giải quyết nảy sinh nhu cầu về một cái còn chưa biết, về một cách giải quyết không có sẵn, nhưng hi vọng có thể tìm tòi, xây dựng được. Diễn đạt nhu cầu đó thành câu hỏi.

- Suy đoán giải pháp: Để giải quyết vấn đề đặt ra, suy đoán điểm xuất phát cho phép đi tìm lời giải: chọn hoặc đề xuất mô hình có thể vận hành được để đi tới cái cần tìm; hoặc phỏng đoán các biến cố TN có thể xảy ra mà nhờ đó có thể khảo sát TN để xây dựng cái cần tìm. - Khảo sát lí thuyết và/hoặc TN: Vận hành mô hình rút ra kết luận lô gíc về cái cần tìm và/hoặc thiết kế phương án TN, tiến hành TN, thu lượm các dữ liệu cần thiết và xen xét, rút ra kết luận về cái cần tìm. - Kiểm tra, vận dụng kết quả: xem xét khả năng chấp nhận được của các kết quả tìm được, trên cơ sở vận dụng chúng để giải thích, tiên đoán các sự kiện và xem xét sự phù hợp của lí thuyết và TN. Xem xét sự cách biệt giữa kết luận có được nhờ suy luận lí thuyết với kết luận có được từ các dữ liệu TN để quy nạp 14 chấp nhận kết quả tìm được khi có sự phù hợp giữa lí thuyết và TN, hoặc để xét lại, bổ sung, sửa đổi đối với TN hoặc đối với sự xây dựng và vận hành mô hình xuất phát khi chưa có sự phù hợp giữa lí thuyết và TN, nhằm tiếp tục tìm tòi xây dựng cái cần tìm.

Để phát huy đầy đủ vai trò tự chủ của HS trong hoạt động cá nhân và thảo luận tập thể nhằm giải quyết vấn đề cũng như vai trò của GV trong việc tổ chức, kiểm tra, định hướng các hoạt động đó thì với mỗi nhiệm vụ nhận thức cần phải được thực hiện theo các pha như sau: - Pha thứ nhất: "Chuyển giao nhiệm vụ, bất ổn hoá tri thức, phát biểu vấn đề". Trong pha này, GV giao cho HS một nhiệm vụ có tiềm ẩn vấn đề. Dưới sự hướng dẫn của GV, HS quan tâm đến nhiệm vụ đặt ra, sẵn sàng nhận và tự nguyện thực hiện nhiệm vụ. Trong quá trình giải quyết nhiệm vụ đó, quan niệm và giải pháp ban đầu của HS được thử thách và HS ý thức được khó khăn.

Lúc này vấn đề đối với HS xuất hiện, dưới sự hướng dẫn của GV vấn đề đó được chính thức diễn đạt. - Pha thứ hai: "HS hành động độc lập, tự chủ, trao đổi, tìm tòi giải quyết vấn đề". Sau khi đã phát biểu vấn đề, HS độc lập hoạt động, xoay trở để vượt qua khó khăn. Trong quá trình đó, khi cần phải có sự định hướng của GV.

Trong quá trình tìm tòi giải quyết vấn đề, HS diễn đạt, trao đổi với người khác trong nhóm về cách giải quyết vấn đề của mình và kết quả thu được, qua đó có thể chỉnh lý, hoàn thiện tiếp. Dưới sự hướng dẫn của GV, hành động của HS được định hướng phù hợp với tiến trình nhận thức KH và thông qua các tình huống thứ cấp khi cần. Qua quá trình dạy học, cùng với sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của HS, các tình huống thứ cấp sẽ giảm dần.