đặt vấn đề chính là điểm mấu chốt, khởi đầu cho sự học tập không ngừng nghỉ của học sinh. “Học cùng dự án” coi các vấn đề là mắt xích để kết nối các mảng kiến thức liên ngành với nhau, đồng thời trong cả quá trình phân tích, triển khai và đánh giá dự án. Một dự án có thể bao gồm nhiều vấn đề và một vấn đề có thể triển khai thành nhiều dự án. Trong khi một dự án có thời gian bắt đầu và kết thúc rõ ràng, thì một vấn đề có thể tiên đoán trước, được khái quát sau khi đã xảy ra, nhưng khó có thể nói là hoàn toàn chấm dứt.
Giải quyết vấn đề Thấu hiểu vấn đề Khám phá kiến thức Thấu hiểu vấn đề Tập hợp thông tin Xác định giải pháp tối ưu Nhu cầu giải quyết Chia sẻ thông tin Trình bày giải pháp Xác định mục tiêu Kiến tạo giải pháp Tiếp tục mổ xẻ vấn đề Bảng 1: Mô hình tiếp cận các vấn đề trong dự án học tập b) Dạy học theo dự án Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học phức hợp, trong đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (dự án) có thật trong đời sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lí thuyết với thực hành và tạo ra các sản phẩm cụ thể. Hình thức làm việc chủ yếu trong dạy học theo dự án là làm việc nhóm. Các loại dự án học tập - Theo nội dung: Dự án trong môn học; Dự án liên môn; Dự án ngoài môn học. - Theo thời gian: Dự án nhỏ (2-6 giờ); Dự án trung bình (ngày dự án); Dự án lớn (tuần dự án).
- Theo hình thức tham gia: Dự án cá nhân; Dự án nhóm; Dự án toàn trường. Đặc điểm của dạy học dự án: Dạy học dự án có các đặc điểm chính sau: Thứ nhất, định hướng học sinh: - Người học là trung tâm của dạy học theo dự án. 7 skkn - Dạy học theo dự án chú ý đến nhu cầu, hứng thú của người học, người học được trực tiếp tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú của cá nhân. - Người học tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện.
Giáo viên đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ, khuyến khích tính tích cực, tự lực, tính trách nhệm, sự sáng tạo của người học. Thứ hai, định hướng thực tiễn - Chủ đề của dự án luôn gắn liền với những tình huống của thực tiễn xã hội, với những nghề nghiệp cụ thể, đời sống có thực… Người học thường đóng một vai gì đó khi thực hiện dự án. - Các dự án học tập luôn gắn liền nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội, với địa phương, với môi trường và có thể mang lại những tác động tích cực đối với xã hội. - Các dự án thường giải quyết, khắc phục một hiện trạng đang tồn tại xung quanh học sinh hay ở cộng đồng nơi các em sinh sống.
Đặc điểm này của dự án học tập đảm bảo cho nguyên tắc học tập thông qua làm việc, thực hành, trải nghiệm. Chúng ta hay bắt gặp những hiện tượng như sau trong giáo dục đó là người học học những thứ mà họ không hề nhìn thấy trong thực tiễn và các em không biết học để làm gì. Do đó học sinh thiếu đi động cơ và ý chí học tập, các em học tập qua loa, hời hợt và học như vậy thì nhanh quên và nhanh chán. Ví dụ: Dự án về tìm hiểu các nhạc cụ dân tộc; Dự án tìm hiểu các đồ dùng bằng nhựa; Dự án tìm hiểu về sử dụng năng lượng điện, … Thứ ba, định hướng hành động - Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp nghiên cứu lí thuyết và vận dụng lí thuyết vào trong thực tiễn.
Thông qua đó, kiểm tra, củng cố và mở rộng hiểu biết lí thuyết cũng như rèn luyện kĩ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn của người học. - Theo cách dạy truyền thống thì mỗi bài học được thiết kế trong một hoặc vài tiết học. Tuy nhiên trong dự án học tập hướng học sinh vào giải quyết một nhiệm vụ mang tính liên môn, đa ngành, không có ranh giới giữa các lĩnh vực khoa học mà chỉ tồn tại vấn đề cần giải quyết. Do đó để giải quyết vấn đề ấy đòi hỏi người học phải có hiểu biết về một số lĩnh vực khoa học.
Khi người học chưa đủ kiến thức nền tảng để giải quyết vấn đề thì họ phải tự học, tự nghiên cứu hoặc tìm sự giúp đỡ từ các chuyên gia. Đây cũng chính là chìa khóa cho sự thành công của mô hình dạy học này. Việc sử dụng tư duy tích hợp, kiến thức và kĩ năng tích hợp để giải quyết các vấn đề tích hợp đem lại nhiều cơ hội phát triển bền vững cho người học. - Các hoạt động học tập trong quá trình thực hiện dự án cũng vô cùng phong phú và đa dạng: Điều tra, thực địa, phỏng vấn, ghi chép, đóng vai, thực nghiệm, thí nghiệm, làm báo cáo, thuyết trình, tranh biện , … Thứ tư, định hướng sản phẩm - Kết quả của một dự án phải là một sản phẩm đầu ra.
Sản phẩm này có thể là vật chất hoặc phi vật chất, một bản thiết kế; sơ đồ tư duy, một bản kế hoạch, … 8 skkn - Các sản phẩm này mang lại lợi ích nhất định cho xã hội và cuộc sống xung quanh các em. - Sản phẩm là kết quả của cả một quá trình làm việc nhóm và sự nỗ lực của từng cá nhân. Nên sau khi dự án hoàn thành năng lực làm việc cá nhân và làm việc nhóm được hình thành và phát triển. Thứ năm, tính phức hợp: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp.
Thứ sáu, tính tự lực cao của người học: Khi tham gia vào dự án đòi hỏi người học cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học. Quy trình dạy học theo dự án (1) Quyết định chủ đề và xác định mục đích của dự án (2) Xây dựng kế hoạch thực hiện dự án (3) Thực hiện dự án (4) Thu thập kết quả và công bố sản phẩm (5) Đánh giá dự án Các yêu cầu bắt buộc phải đạt được với một dự án: (1) Dự án phải gắn với nội dung dạy học của chương trình. (2) Dự án phải gắn với thực tiễn đời sống. (3) Thiết kế được các hoạt động (việc làm) cụ thể cho người học.
(4) Qua hoạt động của dự án người học tiếp thu được kiến thức của môn học (5) Có tính khả thi (phù hợp với điều kiện thực tế và năng lực của người học) (6) Có các sản phẩm cụ thể. Cơ sở thực tiễn 7. Mục tiêu dạy học môn Khoa học lớp 5 hiện nay * Về kiến thức: Học sinh có một số kiến thức cơ bản, ban đầu, thiết thực về: - Sự trao đổi chất, nhu cầu dinh dưỡng và sự lớn lên của cơ thể người, cách phòng tránh một số bệnh thông thường và bệnh truyền nhiễm. - Sự trao đổi chất, sự sinh sản của động, thực vật.
- Đặc điểm và ứng dụng của một số chất, một số vật liệu và năng lượng thường gặp trong đời sống và sản xuất. * Về kĩ năng: Bước đầu hình thành và phát triển cho học sinh các kĩ năng: - Ứng xử thích hợp trong các tình huống có liên quan đến vấn đề sức khỏe của bản thân, gia đình, cộng đồng. - Quan sát và làm một số thí nghiệm khoa học đơn giản gần gũi với đời sống, sản xuất. - Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập; biết tìm thông tin giải đáp; biết diễn đạt những hiểu biết bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,… - Phân tích so sánh, rút ra những dấu hiệu chung và riêng của một số sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên.
* Về thái độ: Hình thành và phát triển ở HS thái độ: - Tự giác thực hiện các quy tắc vệ sinh, an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng. - Ham hiểu biết khoa học, có ý thức vận dụng kiến thức đã học vào đời sống. - Yêu thiên nhiên, đất nước, yêu cái đẹp; có ý thức và bảo vệ môi trường xung quanh. 9 skkn Như vậy, môn Khoa học lớp 5 ngoài việc trang bị những tri thức khoa học đơn giản cho học sinh còn giúp học sinh hình thành và phát triển những kĩ năng, hành vi và thái độ phù hợp, đồng thời phát triển khả năng tư duy khoa học và giáo dục nhân cách học sinh.
Nội dung môn Khoa học 5 được xây dựng thành 3 chủ đề lớn: Con người và sức khỏe; Vật chất và năng lượng; Thực vật và động vật. Sự phân bố các mạch nội dung như sau: Chủ đề Con Vật chất Thực vật Môi Bài học Ôn tập, người và và năng và động trường và mới kiểm tra sức khỏe lượng vật tài nguyên thiên nhiên Số tiết 21 25 11 9 61 9 7. Đặc trưng của môn Khoa học lớp 5 - Tính tích hợp: Chương trình môn Khoa học lớp 5 được tổ chức trên cơ sở tích hợp nhiều lĩnh vực từ khoa học vật lý, hoá học, sinh học, dân số và môi trường. Nội dung học tập Khoa học lớp 5 gần gũi, phù hợp với sự hiểu biết và kinh nghiệm của học sinh giai đoạn cuối tiểu học.
Môn học được cấu trúc thành các chủ đề “Con người và sức khoẻ”, “Vật chất và năng lượng”, “Thực vật và động vật”, “Môi trường và tài nguyên thiên nhiên”. Như vậy, nội dung môn Khoa học lớp 5 thuận tiện trong việc xây dựng các dự án học tập tích hợp nhiều lĩnh vực khoa học. - Tính logic chặt chẽ và gắn với đời sống thực tiễn: Tuy nội dung học tập tích hợp nhưng các chủ đề học tập lại mạch lạc và có logic chặt chẽ. Các chủ đề này không mang tính hàn lâm kinh viện mà gắn với những hiện tượng, quá trình và các sự kiện gần gũi trong hiện thực đời sống.
Các sự kiện và nguyên lí khoa học khác nhau liên kết với nhau trên cơ sở những chủ đề tích hợp, tạo thuận lợi cho học sinh học tập thông qua dự án, giúp giáo viên thiết kế dự án học tập được thuận lợi.