phần mở đầu, kết luận kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài gồm 2 nội dung chính nhƣ sau: Chƣơng 1: Về cơ sở lí luận và thực tiễn Chƣơng 2: Kết quả nghiên cứu 7 NỘI DUNG CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Công cuộc đổi mới phƣơng pháp dạy học ở Tiểu học 1. Khái niệm phương pháp dạy học Có rất nhiều định nghĩa về phƣơng pháp dạy học nhƣng có một cách định nghĩa phù hợp với đổi mới phƣơng pháp dạy học là một hệ thống tác động liên tục của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh để học sinh lĩnh hội vững chắc các thành phần của nội dung giáo dục nhằm đạt đƣợc mục tiêu đã định.
Phƣơng pháp dạy học bao gồm hai mặt hoạt động: hoạt động của thầy và hoạt động của trò, trong đó thầy giữ vai trò chỉ đạo còn trò giữ vai trò chủ động, tích cực. Phƣơng pháp dạy học luôn đƣợc đặt trong mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp, phƣơng tiện và những điều kiện khác. Phương pháp dạy học tích cực ở Tiểu học Phƣơng pháp dạy học tích cực, hay phƣơng pháp giáo dục chủ động, phƣơng pháp dạy học hiện đại,… là cách gọi những phƣơng pháp, những cách thức, kĩ thuật khác nhau làm cho giờ học sinh động, hấp dẫn, ngƣời học đƣợc làm việc, đƣợc sáng tạo [10] PPDH tích cực là một cách nói ngắn gọn, đƣợc dùng ở nhiều nƣớc, để chỉ những PPDH theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của ngƣời học. “Tích cực” trong PPDH tích cực đƣợc dùng với nghĩa là hoạt động chủ động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo trái nghĩa với tiêu cực.
Tính tích cực trong học tập đƣợc biểu hiện ở các điểm nhƣ: hăng hái trả lời câu hỏi của GV, nếu thắc mắc, đặt câu hỏi về những vấn đề chƣa rõ, chủ động vận dụng những kiến thức, kĩ năng vào cuộc sống, tập trung chú ý vào những vấn đề đang học, kiên trì thực hiện các bài tập, không nản trƣớc khó khăn… Tính tích cực đƣợc thể hiện qua các mức độ khác nhau 8 nhƣ: - Bắt chƣớc: HS gắng sức làm theo mẫu của GV hoặc bạn. - Tìm tòi: HS độc lập giải quyết vấn đề, tìm kiếm những cách giải quyết khác nhau về một vấn đề… - Sáng tạo: HS tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo. [11] Có thể mô tả các mức độ tích cực này dƣới dạng hình tròn đồng tâm nhƣ hình sau: Bắt chƣớc Tìm tòi Sáng tạo Mô hình thể hiện các mức độ tích cực của HS tiểu học Công cuộc đổi mới phƣơng pháp dạy học tiểu học tại Việt Nam gần đây tập trung vào nâng cao chất lƣợng giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh. Điều này bao gồm sự chuyển đổi từ phƣơng pháp dạy truyền thống sang phƣơng pháp tập trung vào học sinh, sử dụng công nghệ trong giảng dạy, phát triển chƣơng trình học toàn diện, đào tạo giáo viên, cải thiện cơ sở vật chất và môi trƣờng học tập, tăng cƣờng hợp tác giữa nhà trƣờng, gia đình và cộng đồng địa phƣơng.
Tất cả những biện pháp này hƣớng tới mục tiêu chung là tạo ra một hệ thống giáo dục tiểu học ngày càng hiệu quả và phản ánh nhu cầu phát triển của xã hội. Cụ thể nhƣ sau: a. Đổi mới trong phương pháp giảng dạy: [11] Giáo viên tiểu học đang chuyển từ phƣơng pháp dạy truyền thống, tập trung vào việc truyền đạt kiến thức, sang phƣơng pháp dạy tập trung vào học sinh, khuyến khích họ tham gia tích cực vào quá trình học. Sử dụng các phƣơng pháp học tập tích cực nhƣ học hỏi chủ động, học hỏi theo nhóm, dựa trên thực hành và vận dụng kiến thức vào cuộc sống hàng ngày.
Sử dụng công nghệ trong giảng dạy: [11] Trong vài năm gần đây, công nghệ thông tin và truyền thông đã đƣợc tích hợp sâu vào quá trình dạy học ở các trƣờng tiểu học. Sử dụng máy tính, máy chiếu, phần mềm giáo dục để tăng cƣờng hiệu quả giảng dạy và học tập. Phát triển chương trình học: Việc xây dựng và cập nhật chƣơng trình học tiểu học theo hƣớng phát triển toàn diện cho học sinh, bao gồm cả mặt văn hóa, xã hội và kỹ năng sống. Tăng cƣờng quốc phòng an ninh, giáo dục môi trƣờng, giáo dục giới tính và giáo dục về sức khỏe cho học sinh ngay từ cấp Tiểu học.
Đào tạo và phát triển năng lực cho giáo viên: Cải thiện chất lƣợng đào tạo cho giáo viên tiểu học, hƣớng tới việc nâng cao năng lực chuyên môn, năng lực quản lý lớp học và kỹ năng sử dụng các phƣơng pháp giảng dạy tiên tiến, ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học. Tạo điều kiện tốt hơn cho học sinh: [11] Cải thiện cơ sở vật chất và môi trƣờng học tập cho học sinh tiểu học, bao gồm cả việc xây dựng nhà trƣờng thân thiện với trẻ, cung cấp đầy đủ tài liệu và sách giáo khoa, cũng nhƣ các phƣơng tiện hỗ trợ giảng dạy. Tăng cường hợp tác gia đình và chính quyền địa phương: Sự phối hợp giữa nhà trƣờng và gia đình học sinh đƣợc tăng cƣờng, với sự tham gia tích cực của phụ huynh vào quá trình giáo dục và nuôi dƣỡng con cái. Chính quyền địa phƣơng có những chƣơng trình khuyến học, góp phần tạo động lực cho học sinh.
Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học Đổi mới để đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại: Xã hội ngày càng phát triển và yêu cầu ngày càng cao về nhân lực. Để đáp ứng nhu cầu này, hệ thống giáo dục cần phải cập nhật và thích ứng với những thay đổi trong công nghệ, kỹ năng và nhu cầu của thị trƣờng lao động. Không những vậy, trong thế giới ngày nay, giáo dục không còn giới hạn bởi biên giới quốc gia. Việc 10 áp dụng các phƣơng pháp dạy học tiên tiến và phù hợp với xu hƣớng giáo dục toàn cầu giúp học sinh phát triển các kỹ năng cần thiết để tự học và thích ứng với môi trƣờng làm việc quốc tế sau này.
Đổi mới phương pháp dạy học phù hợp với nhu cầu phát triển toàn diện của học sinh: Nhận thức về tầm quan trọng của phát triển toàn diện cho học sinh đang ngày càng đƣợc nhấn mạnh. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn về phƣơng pháp dạy học, không chỉ tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà còn phải phát triển kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết vấn đề và tƣ duy sáng tạo cho học sinh. Đồng thời, phƣơng pháp dạy học mới cần tạo điều kiện cho học sinh tự tìm hiểu, khám phá và sáng tạo, thay vì chỉ đơn thuần là việc truyền đạt kiến thức. Điều này giúp phát triển tƣ duy logic, kỹ năng giải quyết vấn đề và sự sáng tạo của học sinh.
Đổi mới phương pháp dạy học song hành cùng với ứng dụng công nghệ vào giảng dạy: Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đã mở ra những cơ hội mới trong giáo dục. Việc tích hợp công nghệ vào quá trình dạy học không chỉ là một lựa chọn mà là một yêu cầu để tạo ra một môi trƣờng học tập phù hợp với thế hệ trẻ hiện nay. Đồng thời cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang thúc đẩy sự thay đổi và chuyển đổi trong mọi lĩnh vực, bao gồm cả giáo dục. Nhu cầu đào tạo nhân lực có khả năng sử dụng công nghệ, tƣ duy linh hoạt và sáng tạo đang ngày càng tăng lên, đòi hỏi phƣơng pháp dạy học phải phản ánh đúng xu hƣớng này.
Nhu cầu về phương pháp dạy học linh hoạt và cá nhân hóa: Mỗi học sinh có những đặc điểm và nhu cầu riêng biệt. Do đó, nhu cầu về phƣơng pháp dạy học linh hoạt, tùy chỉnh và cá nhân hóa đang ngày càng đƣợc nhấn mạnh để đảm bảo mỗi học sinh đều có cơ hội tiếp cận kiến thức một cách hiệu quả nhất. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học Đổi mới phƣơng pháp dạy học đang thực hiện bƣớc chuyển từ chƣơng 11 trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của ngƣời học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học đƣợc cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng đƣợc cái gì qua việc học. Để đảm bảo đƣợc điều đó, phải thực hiện chuyển từ phƣơng pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất.
Tăng cƣờng việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hƣớng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội. Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp. [1] Thứ nhất, phục vụ ngày càng tốt hơn hoạt động tự học và phƣơng châm học suốt đời. [11] Không chỉ dạy kiến thức mà còn dạy cách học, trang bị cho HS phƣơng pháp học tập, phƣơng pháp tự học để thực hiện phƣơng châm học suốt đời.
Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của ngƣời học, hình thành và phát triển năng lực tự học trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tƣ duy. Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phƣơng pháp chung và phƣơng pháp đặc thù của môn học để thực hiện. Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phƣơng pháp nào cũng phải đảm bảo đƣợc nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hƣớng dẫn của giáo viên”. Lí luận dạy học cũng chỉ ra rằng, muốn xây dựng động lực của quá trình dạy học có hai điều quan trọng cần phải lƣu ý: - Phải biến yêu cầu của chƣơng trình dạy học thành nhu cầu nhận thức của ngƣời học bằng cách tạo dựng các tình huống nhận thức, đƣa học sinh tới đỉnh điểm của những mâu thuẫn chứa đựng những khó khăn vừa sức đối với HS.
- Phải giáo dục tính tích cực, tự giác học tập và tạo điều kiện cho những cố gắng vƣơn tới của HS bằng khả năng của mình. Trong quá trình dạy học, GV là chủ thể tổ chức, điều khiển và HS là chủ 12 thể hoạt động học tập tích cực chủ động và sáng tạo. GV phải cải tiến không ngừng PPDH và giúp HS cải tiến phƣơng pháp học. Thứ hai, tăng cƣờng rèn luyện năng lực tƣ duy, khả năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống thực tế.
Chuyển từ lối học nặng về tiêu hóa kiến thức sang lối học coi trọng việc vận dụng kiến thức.