Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ XÁC LẬP QUYỀN SỞ HỮU THEO THỜI HIỆU 1. KHÁI NIỆM TÀI SẢN VÀ QUYỀN SỞ HỮU 1. Khái niệm tài sản Tài sản là một khái niệm quen thuộc, là một phần không thể thiếu của cuộc sống, là công cụ của đời sống con người. Tuy nhiên, tài sản dưới góc độ pháp lý lại không hoàn toàn giống quan niệm đời thường.
Dưới góc độ pháp lý, nhận thức về tài sản và phân loại tài sản có vai trò rất quan trọng trong việc tạo lập các qui định pháp luật và giải quyết các tranh chấp. Đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về tài sản trong lịch sử lập pháp và nghiên cứu pháp luật thế giới. Vậy tài sản là gì? Deluxe Back’s Law Dictionary giải nghĩa: "Tài sản là một từ được sử dụng chung để chỉ mọi thứ là đối tượng của quyền sở hữu, hoặc hữu hình hoặc vô hình, hoặc bất động sản hoặc động sản." Các luật gia theo hệ thống Common Law cũng có những định nghĩa về tài sản như sau: "Theo nghĩa rộng, tài sản như một mớ quyền (a bundle of rights), tài sản là bất kể những gì có khả năng sở hữu, hoặc bởi cá nhân, tập thể hoặc cho lợi ích của người khác", các định nghĩa như vậy về tài sản thường nhấn mạnh tới tài sản là một mớ quyền được thiết lập trên vật có hiệu lực chống lại những người khác. Theo Luật La mã, tài sản hay vật (res) là những vật chất đáp ứng nhu cầu của con người và có ý nghĩa kinh tế - xã hội, tài sản bao gồm vật chất liệu và tài sản phi chất liệu - đó là các quyền.
Bộ luật dân sự 1804 của Pháp - một công trình pháp điển hóa hiện đại đầu tiên trên thế giới - đã không đưa ra một định nghĩa cụ thể nào về tài sản. Song theo những đặc tính căn bản của pháp luật La Mã - Đức về việc giải thích các quy tắc pháp lý hay khái niệm pháp lý, người ta có thể hiểu được rằng, tài sản nói trong Bộ 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật này bao gồm hai loại là bất động sản và động sản. Tuy nhiên trong luật dân sự của Pháp có sự phân biệt giữa tài sản (biên) và sản nghiệp (patrimoine). Nhưng khái niệm sản nghiệp không được nhắc tới ở luật thực định mà chỉ được nhắc tới trong các học thuyết, nó là một tập hợp các tài sản có và tài sản nợ, có nghĩa là một hệ thống các quan hệ về tài sản thuộc một ai đó [41].
Bộ luật dân sự của Québec (Canada) qui định: "Tài sản, hoặc hữu hình hoặc vô hình, được chia thành bất động sản và động sản" [40, Điều 899]. Bộ luật dân sự Đức 1900 bằng một kỹ thuật pháp điển hóa khác với hình mẫu của Pháp, tuy không có định nghĩa cụ thể về tài sản trong Bộ luật này, nhưng người ta có thể hiểu rằng, tài sản theo nghĩa pháp lý không chỉ là vật chất liệu, mà chủ yếu là các quyền [41]. Các luật gia Hoa Kỳ cho rằng, tài sản là các quyền giữa mọi người có liên quan tới vật, hay nói cách khác, bao gồm một hệ thống các quyền được thừa nhận về mặt pháp lý do ai đó thủ đắc trong mối liên hệ với những người khác có liên quan tới vật. Để ngắn gọn hơn, họ dùng hình ảnh "một mớ quyền" (a bundle of rights) cho tài sản, có nghĩa là tài sản là một tập hợp các quyền trên vật có hiệu lực chống lại những người khác [41].
Có thể nói, bản thân tài sản là một khái niệm động và phụ thuộc vào giá trị kinh tế của nó bởi tài sản là công cụ của đời sống con người. Trong mỗi giai đoạn phát triển khác nhau của xã hội loài người, tài sản có một phạm vi khác nhau, nhưng đều là công cụ đáp ứng các nhu cầu sống của con người. Vì vậy nó được nhận thức không mấy khác nhau ở các hệ thống pháp luật bởi con người rất nhạy bén với sự đáp ứng nhu cầu của mình. Trong pháp luật Việt Nam, khái niệm tài sản lần đầu tiên được qui định trong Bộ luật dân sự năm 1995, theo đó tại Điều 172 Bộ luật dân sự năm 1995 qui định "Tài sản bao gồm vật có thực, tiền, giấy tờ trị giá được bằng tiền và các quyền tài sản" [23, Điều 172] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiếp đó, Điều 188 của Bộ luật này bổ sung: "Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao lưu dân sự, kể cả quyền sở hữu trí tuệ" [23, Điều 188] Khái niệm tài sản theo Bộ luật dân sự 2005 đã mở rộng hơn Bộ luật dân sự 1995 về những đối tượng nào được coi là tài sản, Điều 163 Bộ luật dân sự 2005 (Bộ luật dân sự hiện hành) qui định: "Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản" [27, Điều 163].
Theo đó, không chỉ những "vật có thực" mới được gọi là tài sản mà cả những vật được hình thành trong tương lai cũng được gọi là tài sản. Từ những phân tích như trên có thể hiểu tài sản là lợi ích vật chất mà con người kiểm soát được nhằm thỏa mãn các nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng, nhu cầu sản xuất kinh doanh. Phân loại tài sản Tài sản là một chế định quan trọng của luật dân sự, trong đó việc phân loại tài sản có một ý nghĩa rất lớn, bởi lẽ tài sản là công cụ của đời sống xã hội. Nó liên quan tới hàng loạt các vấn đề pháp lý như: thuế, bảo đảm nghĩa vụ dân sự, thừa kế, hiệu lực của hợp đồng, bắt giữ và bán tài sản, công khai các quyền tài sản, thương mại, tư pháp quốc tế [41].
Có rất nhiều quan điểm khác nhau về việc phân loại tài sản, song có thể nói, phân loại tài sản chính là cơ sở cho việc nhận thức đầy đủ về tài sản, không có sự phân loại thì sẽ không thể hiểu được khái niệm tài sản. Không những thế, phân loại tài sản còn là cơ sở để có thể thiết lập các quy chế cụ thể cho việc điều tiết các hành vi pháp lý như hành vi mua bán, trao đổi và cả xác lập quyền sở hữu đối với tài sản. Ở mỗi loại tài sản khác nhau lại có một quy chế riêng phù hợp, ví dụ: quy chế về thời hạn, thời hiệu, điều kiện thực hiện hành vi … Pháp luật ở mỗi nước có sự phân loại tài sản khác nhau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luật La Mã phân chia tài sản thành vật chất liệu và tài sản phi chất liệu - đó là các quyền. Vật chất liệu lại được phân chia thành động sản và bất động sản.
Động sản (res mobiles) là những vật có thể bị di chuyển được trong không gian hoặc bản thân có thể tự di chuyển được mà không ảnh hưởng đến giá trị và thay đổi đặc tính của nó. Ví dụ: gia súc, gia cầm. Bất động sản (res immobiles) là những vật không thể di chuyển được trong không gian mà không ảnh hưởng đến giá trị và đặc tính sử dụng của vật, bất động sản cơ bản nhất là đất đai và những vật gắn chặt với nó. Ví dụ: nhà cửa, cây cối.
Bộ luật dân sự của Tiểu bang Louisiana (Hoa Kỳ) phân loại tài sản như sau: "Tài sản được phân chia thành tài sản chung, tài sản công và tài sản tư; tài sản hữu hình và tài sản vô hình; động sản và bất động sản" (Điều 448). Điều luật này đã phân loại tài sản theo ba cách dựa trên các căn cứ khác nhau: Thứ nhất, căn cứ vào chủ sở hữu, tài sản được chia thành tài sản chung, tài sản công và tài sản tư; thứ hai, căn cứ vào việc có hay không có đặc tính vật lý, tài sản được chia thành tài sản hữu hình và tài sản vô hình; thứ ba, căn cứ vào đặc tính di dời hay không di dời được của tài sản hữu hình và các quyền được thiết lập trên đó hay không được thiết lập trên đó, tài sản được chia thành động sản và bất động sản. Mỗi phân loại tài sản như vậy có các quy chế pháp lý tương ứng [42]. Bộ luật dân sự Québec (Canada) phân loại tài sản thành bất động sản và động sản.
Tại Điều 899 qui định: "Tài sản, dù hữu hình hay vô hình, được phân chia thành bất động sản và động sản" [40]. Như vậy, ở Bộ luật này tài sản được phân chia thành bốn phân loại lớn là bất động sản hữu hình, động sản hữu hình, bất động sản vô hình và động sản vô hình. Bộ luật dân sự 1804 của Pháp phân loại tài sản thành hai loại là bất động sản và động sản, mà trong đó bất động sản được chia thành bất động sản 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com do tính chất, bất động sản do mục đích sử dụng và bất động sản do có đối tượng gắn liền với nó; động sản bao gồm động sản do tính chất và động sản do luật định. Ngoài ra, xem xét tới các đặc tính vật lý thực tế của tài sản trong khoa học pháp lý, theo các căn cứ khác nhau người ta có nhiều cách phân loại tài sản khác nhau như: vật tiêu hao và vật không tiêu hao; vật chia được và vật không chia được; vật cùng loại và vật đặc định; vật chính và vật phụ.
Nhưng quan trọng nhất và trên hết tất cả là cách phân loại tài sản truyền thống chia tài sản thành bất động sản và động sản.TS Ngô Huy Cương, ngày nay cách phân loại tài sản thành động sản và bất động sản "được áp dụng cho tất cả các nguồn của cải kể cả tài sản hữu hình (là các vật chất liệu) và tài sản vô hình (có liên quan tới các quyền)" [41]. Ông phân tích: "Xuất phát từ cách phân loại cơ bản này, người ta thiết kế một hệ thống qui định chi tiết đối với bất động sản so với động sản. Có một số quyền chỉ có thể tồn tại trên bất động sản như dịch quyền và một số khác thì tồn tại trên cả động sản và bất động sản như quyền hưởng dụng. Do đặc tính vật lý của bất động sản là cố định, nên người ta dễ dàng thiết kế một hệ thống đăng ký tài sản (bất động sản) để công khai hóa các quyền nhằm thông báo cho các chủ nợ.
Vì vậy dẫn tới việc người ta có thể tạo ra hệ thống các quyền phức tạp hơn trên bất động sản.