CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA TỘC NGƯỜI VỚI HOẠT ĐỘNG DU LỊCH Ở YÊN BÁI 1. Phân vùng văn hóa với hoạt động du lịch ở Yên Bái. Văn hóa tộc người được hiểu là tổng thể các yếu tố văn hóa mang tính đặc trưng và đặc thù của tộc người, nó thực hiện chức năng cố kết tộc người và phân biệt tộc người này với tộc người khác với các yếu tố như: ngôn ngữ mẹ đẻ, trang phục, các tín ngưỡng và nghi lễ, văn hóa dân gian truyền miệng, tri thức nói chung, khẩu vị ăn uống, tâm lý tộc người, ….
Với tỉnh Yên Bái, hoạt động du lịch chỉ mới được khởi động trong những năm gần đây. Qua khảo sát, nghiên cứu, cho thấy Yên Bái có thể đẩy mạnh các loại hình như du lịch văn hóa tâm linh, du lịch nghỉ dưỡng, tổ chức hội nghị, hội thảo, du lịch sinh thái, du lịch tham quan, nghiên cứu, du lịch thể thao dưới nước. Với đặc thù của một tỉnh miền núi nhiều tộc người thì du lịch văn hóa được xác định là thế mạnh của địa phương. Theo đó, toàn tỉnh có 12 tộc người có số dân tương đối đông và lưu giữ được nhiều sắc thái văn hóa đặc trưng là: Kinh, Tày, Thái, Nùng, Mường, Hmông, Dao, Khơ Mú, Cao Lan, Phù Lá (Xá Phó), Hoa.
Trong số này, chỉ trừ người Hoa có số lượng ít nhất và sống không tập trung nên việc khai thác văn hóa để phục vụ du lịch không hiệu quả, còn lại 11 tộc người đều có những yếu tố văn hóa mang đặc trưng riêng, rất phong phú và đa dạng. Hiện nay, tỉnh Yên Bái, đang tập trung khai thác và phổ biến các giá trị văn hóa này. Tỉnh Yên Bái đã tiến hành phân chia các vùng văn hoá và hiện đang phát triển theo hướng khai thác các vùng văn hoá này để xác định các tour, tuyến du lịch như Miền Tây hoa ban trắng, du xuân đất ngọc, mênh mang hồ Thác, sức sống thành phố trẻ, hương sắc vùng cao, … Với 9 huyện, thị, thành phố, tỉnh Yên Bái được chia thành 3 vùng văn hoá, gồm: vùng văn hóa Sông Hồng, vùng văn hóa Sông Chảy và vùng văn hóa Miền Tây. Nếu như vùng văn hóa sông Hồng (gồm thành phố Yên Bái, các huyện Trấn Yên, Văn Yên) với văn hóa các tộc người Kinh, Dao, Phù Lá (Xá Phó) thì vùng văn hóa sông Chảy (gồm hai huyện Yên Bình và Lục Yên) lại là nơi tụ cư của đồng bào Tày, Nùng, Dao, Cao Lan còn vùng văn hoá Miền Tây lại mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian của các tộc người: Thái, Tày, Mường, Hmông, Dao, Khơ Mú, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giáy, …trong đó, vùng văn hoá Miền Tây được xác định là trọng điểm phát triển du lịch văn hóa tộc người của tỉnh.
Mỗi vùng, mỗi bản làng đều mang những sắc thái văn hóa đặc sắc, phong phú. Từ những hoạt động kinh tế truyền thống đến những nếp nhà, cách ăn, mặc, ở, đi lại đến hệ thống ngôn ngữ, tín ngưỡng – tôn giáo, các phong tục tập quán, các lễ hội truyền thống, các loại hình sinh hoạt văn hoá – văn nghệ, hệ thống tri thức dân gian, … Tất cả đã tạo nên sự phong phú trong bức tranh nhiều màu sắc của văn hoá các tộc người ở Yên Bái. Chúng ta cùng xem xét các giá trị văn hóa độc đáo này ở các vùng hiện đang được khai thác phục vụ du lịch như thế nào và định hướng trong tương lai ra sao? 1. Vùng văn hóa Sông Hồng.
Vùng văn hóa Sông Hồng được giới hạn không gian tại thành phố Yên Bái, các huyện Trấn Yên và Văn Yên. Trong vùng, tộc người Kinh chiếm đa số và sống chủ yếu ở thành phố và trung tâm của các huyện, một số xã vùng thấp của huyện Trấn Yên; tộc người Tày sống ở các xã Việt Hồng, Việt Cường của huyện Trấn Yên; tộc người Dao (nhóm Dao Đỏ và Dao Quần Trắng) sống ở các xã của huyện Văn Yên; người Phù Lá (Xá Phó) sống tập trung ở thôn Lẫu, thôn Nhầy thuộc xã Châu Quế Thượng, huyện Văn Yên. Ngoài ra, vùng văn hóa này còn một bộ phận nhỏ nhóm Cao Lan sống ở hai thôn Đá Chồng, Đá Cháy thuộc xã Hòa Cuông, huyện Trấn Yên; một bộ phận người Mường sống ở xã Quy Mông, huyện Trấn Yên; người Hmông ở xã Nà Hẩu (huyện Văn Yên) và xã Hồng Ca (huyện Trấn Yên). Vùng này được xác định với thế mạnh là văn hoá vật thể bên cạnh một số đặc trưng phi vật thể điển hình.
Ngược từ thành phố Yên Bái lên, ta thấy, trong vùng có rất nhiều các di tích lịch sử, các trung tâm tôn giáo – tín ngưỡng, các khu du lịch sinh thái, khu bảo tồn thiên nhiên hiện đang được khai thác tốt phục vụ nhu cầu tìm về cội nguồn của du khách như: khu di tích Nguyễn Thái Học và các chiến sĩ trong cuộc khởi nghĩa Yên Bái (năm 1930), Lễ đài sân Căng – nơi Bác Hồ nói chuyện cùng nhân dân các dân tộc tỉnh Yên Bái (năm 1958), bến Âu Lâu, đền Tuần Quán, chùa Ngọc Am, … (thành phố Yên Bái); chiến khu Vần, đình làng Dọc, khu du lịch sinh thái đầm Hậu, … (huyện Trấn Yên); di tích chiến thắng sông Thao (năm 1949), đền Đông Cuông, đền Nhược Sơn, khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, …(huyện Văn Yên). 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các giá trị văn hoá truyền thống của các tộc người ở vùng này cũng đã được quy hoạch, khai thác trong những năm gần đây. Người Kinh trong vùng nổi tiếng với các làng nghề truyền thống như làng miến dong (xã Giới Phiên, thành phố Yên Bái), làng nghề tơ tằm (xã Việt Thành, huyện Trấn Yên). Văn hoá tộc người Tày ở Trấn Yên thu hút đông đảo sự chú ý của du khách trong những dịp đầu xuân, trong hội đình làng Dọc với những điệu xoè then, hội chơi đu, ném còn, hội yến, hội hát đối, chọi gà, chứng kiến lễ cúng thần thành hoàng và ông tổ của 6 dòng họ khai sinh ra vùng đất này từ thế kỷ XVIII.
Tuy nhiên, văn hóa Tày nơi này không được đậm nét bằng một số vùng khác trong tỉnh. Lên tới huyện Văn Yên, văn hóa tộc người Dao được bảo lưu đậm đặc. Từ những làng nghề chuyên sản xuất và chế biến quế đến những bộ trang phục, nhà cửa truyền thống, rồi đến các nghi lễ, phong tục tập quán, các làn điệu dân ca, dân vũ, hệ thống tri thức dân gian được đồng bào duy trì và phát huy như lễ cấp sắc, tết nhảy, tục cưới xin, tang ma,… Nhiều làng văn hóa của tộc người Dao đã được ra mắt như làng văn hóa Khe Ván, Khe Cam, … đều là những nơi lưu giữ những giá trị văn hoá tộc người độc đáo. Lên cao hơn nữa, tới xã Châu Quế Thượng, du khách sẽ được tìm hiểu những nét văn hóa đặc trưng của người Phù Lá (Xá Phó).
Những thiếu nữ Phù Lá trong những bộ trang phục truyền thống không lẫn với bất cứ tộc người nào khác. Ngoài ra, chúng ta còn có thể tham dự lễ cưới, lễ tang, lễ lên nhà mới, lễ mừng cơm mới, các cuộc thi hát đối đáp, thổi sáo Cúc Kẹ, khèn Ma Nhí và những điệu xoè “Xình xi bá” vui nhộn. Văn hóa các tộc người Tày, Dao và Phù Lá (Xá Phó) ở vùng văn hoá sông Hồng đã và đang được khai thác phục vụ du lịch song vùng này chưa thu hút được đông đảo khách du lịch đến tham quan và tham gia trực tiếp vào cuộc sống cộng đồng như các vùng văn hóa khác trên địa bàn tỉnh. Nguyên nhân chính là do đặc trưng văn hoá vùng, do cơ sở hạ tầng chưa phát triển và chiến lược quảng bá cho du lịch vùng này chưa được mở rộng.
Vùng văn hóa Sông Chảy. Vùng văn hóa Sông Chảy bao gồm hai huyện ở phía đông của tỉnh là Yên Bình và Lục Yên. Nơi đây là địa bàn sinh sống của các tộc người: Tày, Nùng, Dao (Dao 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quần Trắng, Dao Đỏ), Cao Lan (Sán Chay). Cùng với khu du lịch hồ Thác Bà1, văn hóa các tộc người nơi đây đã được khai thác khá tốt phục vụ các chương trình du lịch.
Đây là một trong những vùng trọng điểm du lịch của tỉnh trong tương lai. Du lịch trên hồ Thác Bà có tên “Điểm hẹn xanh và nhịp sống cộng đồng” sẽ đưa du khách đến với mênh mang hồ Thác với 23.000 ha mặt nước và 1.331 hòn đảo lớn nhỏ trên mặt hồ cùng thảm động thực vật và cảnh quan sinh thái đa dạng, nơi đây được mệnh danh là “Hạ Long trên núi” - một trong ba hồ nước ngọt nhân tạo lớn nhất Việt Nam. Tới đây, du khách sẽ được hóng gió hồ Thác Bà trên các du thuyền, tham quan động Thủy Tiên, chiêm ngưỡng động Thủy Tiên, động Xuân Long, núi cao Biền, núi Chàng Rể, núi Hoàng Thi, đền Thác Ông, đền mẫu Thác Bà, nhà máy thuỷ điện Thác Bà, đền Đại Cại, khu di tích khảo cổ học Hắc Y - Đại Cại , bình nguyên xanh Khai Trung, khám phá hang Hùm, hang Diêm, hang São, động chùa Hương Thảo, chợ đá quý, … tham gia cuộc sống cộng đồng các tộc người với những nghi lễ, phong tục tập quán, các làn điệu dân ca, dân vũ, các làng nghề đá quý Lục Yên, nghe kể các sự tích, truyền thuyết về những người khai phá vùng đất và quá trình lịch sử lâu đời của các điểm đến trên khu vực Thác Bà – Sông Chảy. Đến với Thác Bà – sông Chảy là đến với văn hoá của các tộc người: Dao (Dao Quần Trắng, Dao Đỏ), Cao Lan, Tày, Nùng.
Các cộng đồng vẫn giữ được những phong tục truyền thống với những nét văn hóa độc đáo, rất được du khách chú ý.