Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm sử dụng trong đề tài * Nghệ thuật tạo hình: “Phương thức phản ánh hiện thực và truyền đạt tư tưởng tình cảm bằng hình tượng nghệ thuật tạo hình” [32, tr. Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về nghệ thuật, và mỗi lĩnh vực đều có những định nghĩa khác nhau, tuy nhiên riêng trong nghệ thuật tạo hình, việc đưa ra một định nghĩa phù hợp nhất vẫn còn nhiều tranh luận. Để có một khái niệm bao quát và rõ nghĩa với số đông thì khái niệm nghệ thuật trong tạo hình vẫn phải là một phương thức, phương tiện phản ánh hiện thực của người nghệ sĩ nhằm truyền đạt tư tưởng cảm xúc của mình vào tác phẩm, cụ thể thông qua các hình tượng, các hình thức khác nhau mà nghệ thuật hiện đại đang vẫn tiếp diễn, với rất nhiều hình thức ngày càng đa dạng và hiện đại, tuy nhiên phạm vi nghiên cứu đề tài là tranh khắc gỗ thế nên chúng ta sẽ tập trung vào khái niệm nghệ thuật như đã dẫn trong Đại từ điển tiếng Việt.
Còn với từ điển thuật ngữ mỹ thuật phổ thông có định nghĩa rộng và khái quát hơn: Từ điển Từ vựng mĩ học của Su-ri-ô (Souriau) - 1990 đã định nghĩa: Nghệ thuật tạo hình là nghệ thuật đưa tới thị giác những tác phẩm có không gian hai hoặc ba chiều, ví dụ như hội hoạ, điêu khắc, kiến trúc, đồ hoạ, nghệ thuật trang trí ứng dụng. Thỉnh thoảng, người ta còn thấy nghệ thuật tạo hình ngay trên sân khấu nhạc kịch hoặc múa, thông qua các hình tượng biểu diễn của các diễn viên. Ví dụ, hình tượng tạo hình con thiên nga trong vở múa Cái chết của con thiên nga. Trong xã hội phát triển, 8 nghệ thuật tạo hình cũng phát triển theo, ngày càng gắn bó và tiếp cận sát trong đời sống hằng ngày của mỗi con người chúng ta.
Theo đó nghĩa của nghệ thuật tạo hình khá rộng không chỉ riêng ở trong mỹ thuật mà thôi, và cũng do nhu cầu của các ngành nghệ thuật mà khái niệm này càng rộng mở hơn, đi cùng với sự phát triển không ngừng của nghệ thuật nói chung và trong hội họa nói riêng. * Nghệ thuật đồ họa tạo hình: “Nghệ thuật tạo hình lấy nét vẽ, nét khắc hoặc mảng hình tách bạch; làm ngôn ngữ chính” [32, tr. Đó là một khái niệm tổng quát, phần nào nói luôn được cả các đặc điểm của đồ họa nói chung. Với hình thức chủ yếu mang tính trang trí cao, bởi kỹ thuật chính ở đây là các nét và mảng hình làm trong tâm.
Thực tế cũng cho thấy tranh đồ họa như khắc gỗ, in kẽm, in đá. đều có những đặc điểm nêu trên, và các yếu tố đường nét, hình mảng là thứ quan trọng nhất để thể hiện một tác phẩm tranh đồ họa. Ở trên là những khái niệm riêng biệt của nghệ thuật và đồ họa, tuy nhiên để kết hợp lại thành một khái niệm là nghệ thuật đồ họa thì tương đối vẫn khá chung chung chưa cụ thể. Còn theo như từ điển Mỹ thuật khái niệm nghệ thuật đồ họa (Graphic art) được định nghĩa như sau:.
Từ thông dụng trong văn học và nghệ thuật thị giác với nhiều nghĩa khác nhau. Trong lĩnh vực mỹ thuật, nó thường đề cập những nghệ thuật nào chủ yếu dựa vào đường nét và sắc độ thay vì màu - nghĩa là hình vẽ và những dạng khắc bản khác nhau. Tuy nhiên, một số tác giả loại hình vẽ ra khỏi định nghĩa này cho nên từ nghệ thuật đồ họa chỉ bao trùm những quá trình khác nhau để tạo ra tranh in. Theo một nghĩa khác, từ này - đôi khi rút ngắn 9 thành graphics - được dùng để bao hàm toàn bộ lãnh vực ấn loát thương mại, bao gồm cả việc in ấn sách báo lẫn tranh minh họa [22; tr.
Tuy nhiên, đề tài này tập trung nghiên cứu đồ họa với ý nghĩa là tác phẩm nghệ thuật. Kết hợp các khái niệm trên thì có thể khái quát rằng, nghệ thuật đồ họa chính là một loại hình trong nghệ thuật tạo hình sử dụng các hình thức chính là các nét vẽ, nét khắc hay các mảng hình có sự tách rời., để tạo ra các hình tượng, hình ảnh nhằm phản ánh, hiện thực và truyền đạt tư tưởng tình cảm của chính tác giả vào tác phẩm. Trong đồ họa cụ thể là tranh khắc gỗ thì nghệ thuật đồ họa chính là việc sử dụng các hình tượng thông qua các nét, các mảng để tạo ra những tâm trạng, cảm xúc của chính họa sĩ. Thêm vào đó là cách tư duy sáng tạo và ngôn ngữ biểu hiện nghệ thuật đặc tả của họa sĩ mang những yếu tố riêng, nói lên được nội dung tư tưởng mà họa sĩ truyền tải trong tác phẩm đó.
Sơ lược về đồ hoạ và tranh khắc gỗ Nhật Bản Một số đặc điểm cơ bản về đồ hoạ Đồ họa xuất hiện khá sớm trên thế giới với nhiều hình thức rất sơ khai, từ các nét khắc trổ trên đá, hay các hình in lên các vách hang động, điển hình như ở Ai Cập với các kim tự tháp nhiều ngôn ngữ tượng hình được khắc có hệ thống và có tính thẩm mỹ cao, vẫn tồn tại sinh động cho đến tận bây giờ. Nghệ thuật đồ họa có thể nói là một phương tiện trao đổi thông tin đầu tiên của con người trước khi các hình thức ngôn ngữ chữ viết được ra đời, bằng chứng là ở rất nhiều các khảo cổ ở các nền văn minh xuất hiện rất sớm trên thế giới. Cụ thể ở Ai cập, người ta khắc trên đá để in các kí hiệu của những ông Vua (pha-ra-ông). Ở vùng Lưỡng Hà cổ đại có những con dấu trục bằng đá khắc hình lăn tròn.
Ở La Mã cổ đại cũng có những con dấu tròn để in các chữ ký và hình vẽ trên các tài liệu, giấy tờ 10 làm bằng da cừu. Vào thế kỷ 14 ở phương Đông đã có kỹ thuật khắc và in hình trên các lá bài. Cùng thế kỷ 14, đã xuất hiện những bản khắc, in các bức tranh cỡ nhỏ đầu tiên theo kỹ thuật khắc trên gỗ và in trên giấy (mà tiếng Hy-lạp gọi là “Kxi-lô-gra-phơ”- “Kxi-lô” nghĩa là gỗ; “gra-phơ” nghĩa là viết, vẽ) loại này gần với kỹ thuật khắc và in tranh khắc gỗ hiện nay. Đến thế kỷ 15, ở Đức đã phổ biến các loại bản khắc dùng cho sách, được minh họa nội dung bằng những bức tranh.
Ở Nhật Bản, cũng có loại sách tương tự gọi là “E-khôn” [12, tr. Đó là những dấu hiệu cho thấy đồ họa ra đời rất sớm, và từ những kỹ thuật, hình thức rất sợ khai, nhưng cơ bản vẫn là các việc, khắc, đục và in lên các chất liệu có sẵn trong tự nhiên. Ngày nay với sự phát triển của công nghiệp, kỹ thuật hiện đại, nghệ thuật đồ họa có nhiều dạng từ in ấn, vẽ tay đến vi tính, từ nhiều bản đến độc bản. Thuật ngữ đồ họa chỉ có tính chất tương đối bởi phạm vi của nó ngày càng được mở rộng, đặc trưng nổi bật trong tranh đồ họa đó là đường, nét, chấm, mảng để diễn tả và xây dựng các hình tượng trong tranh.
Các hình tượng trong tranh rất quan trọng vì khác với hội họa sơn dầu hay các thể loại khác, việc tạo ra một hình tượng trong đồ họa được tính toàn rất chính xác và khái quát nhất có thể, bởi các đường hình, nét khắc không thể chỉnh sửa dễ dàng hay chồng đè lên nhau theo ý thích của các họa sĩ. Đồ họa cũng sử dụng màu sắc nhưng vẫn lấy đường, nét chấm mảng làm phương tiện diễn đạt chủ yếu, một số loại hình sử dụng rất ít màu sắc như khắc gỗ đen trắng với 2 màu cơ bản và số khác thì có thể sự dụng rất nhiều màu và vì vậy đồ họa còn mang tính chất trang trí. Kỹ thuật tạo hình sử dụng trong đồ họa là sự kết hợp, thay đổi của tổ hợp các nét, chấm, mảng có thể diễn tả hình dáng, cấu trúc, hình khối, không gian, tạo chất, sự vận động hay tĩnh tại của sự vật.tùy vào sự tư duy của mỗi họa sĩ mà họ linh động và làm chủ được các kỹ thuật đó để các đối tượng trong tác phẩm có tinh thần như họ mong muốn. Vậy nên việc diễn 11 tả hình khối không chỉ phụ thuộc vào màu sắc, bởi một số loại hình đồ họa sử dụng rất ít màu, có thể thấy việc sử dụng đường nét rất quan trọng trong đồ họa.
Nghệ thuật đồ họa có thể được chia làm hai loại chính: ồ họa ng dụng và ồ họa tạo hình. Về đồ họa tạo hình đây là loại hình được sáng tác trực tiếp bằng ngôn ngữ và nghệ thuật đồ họa. Gồm: ồ họa tranh in (Bao gồm tranh khắc, tranh in được nhân lên làm nhiều bản) chúng ta thấy rất nhiều từ tranh khắc gỗ, tranh khắc thạch cao, khắc kẽm… Ở loại hình đồ họa này do phải trải qua sự chế bản (vẽ, khắc, vạch hay ăn mòn của hóa chất và kỹ thuật in) nên hiệu quả nghệ thuật của thể loại tranh này phụ thuộc vào hiệu quả ấn loát. Vì vậy tác phẩm đồ họa ấn loát có thể đạt được những hiệu quả bất ngờ và độc đáo ngẫu nhiên do kỹ thuật in ấn mang lại.
Bên cạnh đó là ồ họa giá v (các loại tranh vẽ tay sử dụng màu nước, chì, màu bột, than, giấy.) được vẽ trực tiếp lên mặt chất liệu và hiệu quả nghệ thuật của tranh thể hiện trực tiếp qua sự thể hiện của tác giả trên mặt tranh không cần qua khâu chế bản và in. Còn Đồ họa ứng dụng hầu hết là các tác phẩm Mỹ thuật được in ấn hàng loạt bằng quy trình công nghiệp, nhằm ứng dụng một cách phổ cập vào đời sống, như các thể loại tranh minh họa, biếm họa, tranh cổ động chính trị - xã hội, trình bày sách, tem thư, thiết kế logo, bao bì, nhãn hiệu. Cũng như một số nước Châu Á khác, nền đồ họa Nhật Bản ít nhiều chịu sự ảnh hưởng của Trung Quốc - Ấn Độ và sau này nữa là sự ảnh hưởng lớn từ phương Tây. Tuy nhiên nghệ thuật tạo hình của Nhật Bản vẫn có những nét riêng biệt do ảnh hưởng của phong tục, tập quán, chính trị, kinh tế, văn hóa vì thế nó vẫn mang bản sắc độc đáo.
Có thể nói: Nghệ thuật tạo hình của Nhật Bản là sự thành công trong việc tiếp thu, dung hợp và phát triển các “ngọn nguồn” văn minh khác nhau. Chỉ qua các tác phẩm 12 có bề dày lịch sử của rất nhiều danh họa Nhật Bản cũng cho thấy một bối cảnh nghệ thuật phong phú và đầy chất lượng.