Chương 1. Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng cách thức tổ chức hoạt động trả lời câu hỏi tìm hiểu văn bản đọc dựa trên thang nhận thức Bloom. Cách thức rèn kĩ năng trả lời câu hỏi tìm hiểu văn bản đọc dựa trên thang nhận thức Bloom. Mô tả và phân tích kết quả thực nghiệm.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Đọc hiểu và dạy đọc hiểu Đọc hiểu là hoạt động cơ bản của con người để lĩnh hội tri thức và bồi dưỡng tâm hồn. Đọc là một hoạt động của con người, dùng mắt để nhận biết các kí hiệu và chữ viết, sử dụng bộ máy phát âm phát ra âm thanh nhằm truyền đạt đến người nghe, và dùng trí óc để tư duy và lưu giữ những nội dung mà mình đã đọc. Hiểu là trả lời được các câu hỏi Cái gì? Như thế nào? Làm thế nào? tức là phát hiện và nắm vững mối liên hệ của sự vật, hiện tượng, đối tượng nào đó và ý nghĩa của mối quan hệ đó.
Hiểu còn là sự bao quát được nội dung và có thể vận dụng vào đời sống. Đọc hiểu là đọc kết hợp với sự hình thành năng lực giải thích, phân tích, khái quát, biện luận đúng- sai về logic, nghĩa là kết hợp với năng lực, tư duy và biểu đạt. Khi đọc một văn bản, người đọc hiểu ở mức độ trưởng thành là phải thấy được: Thể loại của văn bản, nội dung của văn bản; mối quan hệ ý nghĩa của cấu trúc văn bản do tác giả tổ chức và xây dựng; thấy được tư tưởng, ý đồ, mục đích của tác giả gửi gắm trong tác phẩm; đối với văn bản là tác phẩm văn học: cảm nhận được giá trị đặc sắc của các hình tượng, yếu tố nghệ thuật; ý nghĩa của từ ngữ được dùng trong cấu trúc văn bản. Thuật ngữ kép đọc hiểu (reading comprehension) có thể xuất hiện từ rất sớm.
Tuy nhiên, lí thuyết đọc hiểu xuất hiện muộn hơn. Trên thế giới, đặc biệt là ở các nước Âu - Mĩ và Liên Xô cũ, lí thuyết đọc hiểu được quan tâm và nghiên cứu từ nhiều thập kỉ trước với rất nhiều công trình khoa học, bài báo viết về vấn đề đọc hiểu và dạy học đọc hiểu. Mỗi công trình đề cập đến đọc hiểu và dạy học đọc hiểu từ một góc độ song các tác giả đều nhấn mạnh vai trò của hoạt động đọc và đưa ra một số giải pháp để dạy đọc hiểu có hiệu quả, tác động và tiếp nhận vẻ đẹp, giá trị ngôn từ và những đặc trưng cuộc sống từ những văn bản văn học được giảng dạy trong nhà trường. Trong cuốn Đọc 12 sách như một nghệ thuật (How to read a book), tác giả Mortimer J.Adler (1940) đã tập trung giải quyết vấn đề quan niệm về cách học đọc với các mức độ đọc khác nhau để thu nhận thông tin và để hiểu biết về một cuốn sách.
Đóng góp quý giá của công trình là hết sức chú ý trình bày các thao tác, kĩ năng và kinh nghiệm đọc hiểu nói chung. Tác giả gợi ý đọc truyện cần đọc thật nhanh với sự chú tâm cao, đọc một mạch không nghỉ; đọc kịch giống như đọc một câu chuyện và tưởng tượng mình đang xem vở kịch diễn ra trước mắt; đọc thơ phải đọc liền một mạch cho dù có hiểu hay không để nhìn ra tính thống nhất của bài thơ, đọc lại và đọc to lên, đọc đi đọc lại nhiều lần. Đây cũng là một trong những gợi ý cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu và đề xuất biện pháp dạy kĩ thuật đọc văn bản dựa vào đặc trưng phong cách ngôn ngữ. Tôi đặc biệt quan tâm đến công trình Reading and Study skills (Các kĩ năng đọc hiểu).
Tác giả người Mỹ John Langan (1942) bày tỏ quan điểm dạy đọc hiểu không chỉ được xem là dạy kĩ năng cho một môn học, một phân môn mà cần được coi là rèn luyện một kĩ năng quan trọng phục vụ nhu cầu học tập suốt đời. Điều này có nghĩa là, dạy đọc hiểu cần được chú trọng đúng mức và HS cần được học các cách đọc khác nhau tuỳ vào loại tài liệu và mục đích đọc. Tác giả đã dành một chương với 120 trang viết để trình bày mười kĩ năng hỗ trợ quá trình đọc hiểu văn bản: Kĩ năng xác định các định nghĩa và ví dụ; kĩ năng xác định các chuỗi luận điểm; kĩ năng xác định các đầu đề và đầu đề phụ; kĩ năng xác định các từ chỉ dẫn; kĩ năng xác định ý chính trong đoạn văn; kĩ năng lập dàn ý; kĩ năng tóm tắt; kĩ năng hiểu các bảng biểu và đồ thị; kĩ năng suy luận; kĩ năng tư duy phản biện. Trong số các kĩ năng trên, ở Việt Nam, trong quá trình dạy học đọc hiểu văn bản cho HS lớp 5, các kĩ năng xác định các định nghĩa và ví dụ, xác định các chuỗi luận điểm, xác định các từ chỉ dẫn, suy luận và tư duy phản biện chưa được chú trọng rèn luyện; các kĩ năng xác định các đầu đề chính và đầu 13 đề phụ, tóm tắt, hiểu các bảng biểu và đồ thị bắt đầu được chú ý; kĩ năng xác định ý chính và lập dàn ý rất được chú trọng rèn luyện song cách thức thực hiện chưa phong phú.
Quan niệm của John Langan là một trong những quan điểm tiến bộ về đọc hiểu và chính là một trong những gợi ý cho tôi khi hệ thống các kĩ năng đọc hiểu văn bản cần rèn luyện cho HS lớp 5 theo tiếp cận năng lực. Ở nước ta, việc dạy đọc hiểu mặc dù đã có “bề dày lịch sử” cùng với “bề dày lịch sử” của việc dạy chữ quốc ngữ song về mặt lí luận, dạy đọc hiểu mới được đặt ra như một vấn đề độc lập cần được nghiên cứu khoảng từ đầu thập kỉ chín mươi của thế kỉ XX. Ở trung học cơ sở và trung học phổ thông, các tác giả Nguyễn Thanh Hùng, Trần Đình Sử, Nguyễn Trọng Hoàn, Phạm Thị Thu Hương, Trương Thị Ánh Khương… là những người quan tâm sâu sắc đến vấn đề đọc hiểu, có nhiều công trình và các bài viết liên quan đến đọc hiểu và dạy học đọc hiểu văn bản đăng trên các tạp chí chuyên ngành có uy tín. Đề tài đưa ra một số quan niệm của các tác giả về khái niệm đọc hiểu như sau: Đọc hiểu là một phạm trù khoa học có khái niệm và lí thuyết của nó.
Đọc hiểu sinh thành từ hoạt động đọc nhưng không vì thế mà xem nó như một phương pháp như phương pháp đọc diễn cảm, cũng không nên quan niệm đọc hiểu là một giai đoạn đọc. Đọc hiểu là một hình thức giao tiếp giữa người viết với người đọc. Người có khả năng đọc hiểu tốt có nghĩa là người đó có khả năng liên kết với văn bản tốt, hiểu được tâm tư tình cảm mà người viết muốn gửi gắm vào trong tác phẩm, khám phá ý nghĩa nội dung chứa đựng trong tác phẩm và các mối quan hệ ý nghĩa có trong tác phẩm do tác giả xây dựng và tổ chức nên. Từ đó người đọc có thể sáp nhập các thông tin và tư tưởng của tác giả với tri thức và kinh nghiệm của bản thân một cách phù hợp.
Biết đọc giúp con người hiểu được thế giới bên trong của người khác, thông hiểu được tư tưởng, tình cảm của người khác (Trương Thị Ánh Khương, 2012). 14 Đọc hiểu văn bản thực chất là quá trình người đọc kiến tạo ý nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động, hành động, thao tác (Phạm Thị Thu Hương, 2012). Như vậy, đọc hiểu là hoạt động đọc và giải mã các tầng ý nghĩa của văn bản thông qua khả năng tiếp nhận của người đọc. Đọc hiểu tác phẩm văn chương là tiếp xúc với văn bản, hiểu được nghĩa hiển ngôn, nghĩa hàm ẩn, các biện pháp nghệ thuật, thông hiểu các thông điệp tư tưởng, tình cảm của người viết và giá trị tự thân của hình tượng nghệ thuật.
Đọc hiểu là quá trình thâm nhập vào văn bản với thái độ tích cực, chủ động. ❖ Các thời kì và giai đoạn phát triển kĩ năng đọc Các nhà khoa học nghiên cứu về quá trình phát triển kĩ năng đọc ở nhiều ngôn ngữ khác nhau thống nhất rằng tất cả những người học đọc đều phải trải qua các giai đoạn phát triển các kĩ năng đọc bộ phận như bảng 1. dưới đây: Bảng 1. Các thời kì và các giai đoạn phát triển năng lực đọc Nguồn: EGRA - một phương pháp đánh giá năng lực đọc của HS tiểu học cần được ứng dụng (2015) Các Tên gọi Thể hiện ở người đọc giai đoạn học Giai đoạn 0: Làm quen với các Có khả năng kiểm soát ngôn ngữ nói: Tiền học kĩ năng ban đầu về chủ yếu dựa vào tranh ảnh, có thể đường đọc chơi trò đọc sách Phát triển khả năng nhận biết mối Giai đoạn 1: Bước đầu có khả quan hệ âm/chữ; khả năng tách âm Bắt đầu vào năng giải mã trong tiếng và liên kết âm để tạo lớp 1 thành tiếng/từ.
Giai đoạn 2: Củng cố và đọc trôi Phát triển khả năng đọc trôi chảy, Cuối lớp 1 đến chảy khả năng giải nhận biết các mô hình âm tiết, hiểu cuối lớp 3 mã nghĩa từ và biết một số lượng từ nhất 15 Các Tên gọi Thể hiện ở người đọc giai đoạn học định theo kiểu ghi nhớ mặt chữ. Sử dụng kĩ năng đọc phục vụ cho Học được một điểm Giai đoạn 3: Từ việc học; sử dụng các chiến lược đọc; nhìn mới khi giải lớp 4 đến lớp 8 mở rộng vốn từ; có khả năng hiểu mã văn bản từ quan điểm cá nhân. Giai đoạn 4: Có khả năng phân tích văn bản vừa Học được nhiều Phổ thông đọc với một tư duy phê phán; xử lí điểm nhìn phục vụ trung học và các tầng sự kiện và khái niệm; hiểu việc học mới khi năm đầu đại văn bản từ nhiều điểm nhìn khác giải mã học, cao đẳng nhau. Giai đoạn 5: Có một thế giới Phát triển thế giới quan toàn diện cuối đại học và quan hoàn chỉnh thông qua việc đọc sách.
sau đại học 1. Thực tế sử dụng câu hỏi trong dạy đọc Trong quá trình vận dụng đọc – hiểu, nhiều GV vẫn dạy theo lối truyền thống và dạy theo tinh thần tăng cường việc đọc văn bản của HS ở lớp. Hiện nay, hình thức trong dạy đọc hiện nay đã được quan tâm và chú trọng nhiều hơn với nhiều hình thức khác nhau như: đọc phân vai, đọc diễn cảm, đọc để tìm hiểu từ khó,… Vấn đề sử dụng câu hỏi trong dạy đọc vẫn chưa thể hiện đúng tinh thần đọc – hiểu.