CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Trong những thời kỳ trước, giáo dục thường được hiểu theo mô hình truyền thống, nơi mà quá trình học tập chủ yếu xoay quanh việc kiến thức từ thầy cô, những người được xem như là nguồn tri thức chính truyền đạt sang người học, vốn chỉ giữ vai trò thụ động tiếp nhận thông tin. Thầy cô là người giữ vị trí trung tâm trong lớp học, quyết định nội dung, phương pháp giảng dạy và đôi khi là cả cách thức mà học sinh tiếp cận với tri thức.
Người học chỉ đơn giản là người nghe, ghi chép và học thuộc những gì được truyền dạy, với mục tiêu chính là đạt kết quả cao trong các kì thi. Tuy nhiên, bước vào thời kì đổi mới, hiện đại hơn, giáo dục cũng đã trải qua một sự chuyển đổi lớn, không chỉ về phương pháp mà còn về tư duy và mục tiêu giáo dục. Ngày nay quá trình giáo dục không còn chỉ là một chiều từ thầy cô sang học sinh nữa mà trở thành cuộc đối thoại hai chiều, thậm chí là đa chiều, nơi người học được khuyến khích phát huy vai trò chủ động của mình. Học sinh được khuyến khích đưa ra ý kiến, thảo luận, tranh luận và đóng góp vào quá trình học, qua đó phát triển nhiều khả năng như tư duy phản biện, sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng tự học, … Với quan niệm “lấy người học làm trung tâm” trong sự giáo dục hiện đại ngày nay một yếu tố quan trọng chính là sự đề cao NLTH của HS.
Lấy người học làm trung tâm tức là đặt học sinh ở vị trí trung tâm của quá trình học tập. Điều này có nghĩa là các phương pháp giảng dạy, nội dung học tập và hoạt động giáo dục đều hướng tới việc phục vụ và phát triển tốt nhất cho người học về mọi mặt. HS được khuyến khích tham gia tích cực, chủ động khám phá tri thức và tự quản lý việc học của mình. Thực tiễn trong DH cho thấy, tự học có ý nghĩa rất quan trọng và thiết yếu trong quá trình học tập của học sinh.
Nếu như thời gian học trên lớp của một môn học được xác định trong số tiết, khoảng thời gian được quy định thì quá trình tự học của học sinh là quá trình học lâu dài, học suốt đời và không có một thời gian cụ thể nào để giới hạn được quá trình tự học này. Trên thế giới Trong nền giáo dục cổ xưa, ý tưởng dạy học chú trọng người học và trao quyền tự chủ cho họ đã được nhấn mạnh từ thời kỳ cổ đại. Các nhà triết học như Heraclitus (530 - 475 TCN), Socrates (469 - 390 TCN), và Aristotle (384 - 322 TCN) đã áp dụng phương pháp giảng dạy nhằm giúp người học tự khám phá “chân lý” thông qua việc đặt câu hỏi, từ đó tự rút ra kết luận. Khẩu hiệu dạy học của Socrates là: “Mục đích của giáo dục là làm cho con người tự nhận ra chính mình giữa đám đông”.
Qua những biến động lịch sử và sự phát triển của nhận thức xã hội, ý tưởng này đã tiếp tục phát triển và trở thành quan điểm dạy học tiến bộ ngày nay. Vào đầu thế kỷ XIX, các nghiên cứu về NLTH bắt đầu xuất hiện, tiêu biểu là những nghiên cứu của nhà giáo dục Mỹ John Dewey. Ông cho rằng HS tự học là HS chủ động, tích cực tham gia vào quá trình học tập. HS học qua hành động, trong khi vẫn duy trì sự tương tác với giáo viên.
Tuy nhiên, vai trò của giáo viên không chỉ là truyền đạt tri thức mà còn phải làm chủ hoạt động giảng dạy, quan sát những biểu hiện nhận thức của HS, thay vì chỉ đơn thuần giảng giải cho học sinh nghe. Người học cần tự hoạt động để hiểu và chiếm lĩnh tri thức. Khổng Tử (551 – 479 TCN) người được tôn xưng là “ Vạn thế sư biểu” – người thầy của muôn đời, đưa ra các quan điểm dạy học trong giáo dục không chỉ có tác dụng to lớn đối với lịch sử mà đến ngày nay vẫn đúng và được áp dụng nhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục. Ông cho rằng người học phải luôn biết chủ động suy nghĩ, chủ động tìm tòi kiến thức trong quá trình học của mình.
Democritos, một nhà triết học nổi tiếng người Hy Lạp, đã rất chú trọng đến việc giảng dạy phù hợp với năng lực của từng học sinh và kích thích khả năng tư duy để phát triển năng lực suy nghĩ của người học. Về sau, vào cuối thế kỷ XIX, John Dewey cũng khẳng định nền giáo dục đích thực là nền giáo dục khuyến khích mọi năng lực của đứa trẻ, thông qua những yêu cầu của hoàn cảnh xã hội, và trong đó đứa trẻ luôn tìm thấy chính mình. Cả hai đều nhấn mạnh sự phát triển toàn diện của HS, không chỉ về kiến thức mà còn về khả năng tự nhận thức và thích nghi với xã hội. 6 Ngày nay, giáo dục thế giới đang phát triển theo xu hướng tiếp cận năng lực của người học mà đặc biệt là rèn luyện năng lực tự học, năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề, trong đó phải kể đến các nước có nền giáo dục tiên phong theo xu hướng giáo dục hiện đại đổi mới như Australia, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, … Hệ thống trường học của Singapore nổi tiếng với hệ thống giáo dục hiện đại và hiệu quả, đặc biệt chú trọng đến việc phát triển năng lực tự học cho học sinh ngay từ cấp tiểu học, trung học cơ sở.
Chính phủ Singapore đã triển khai chương trình học tập tích cực (Active learning) và học tập trải nghiệm (Expertential Learning), nơi học sinh được khuyến khích tự tìm hiểu, khám phá và áp dụng kiến thức của mình vào thực tiễn. Các bài tập nhóm, dự án cá nhân và thảo luận lớp là những hoạt động thường xuyên nhằm phát triển NLTH của học sinh. Một số cuốn sách của tác giả trên thế giới nghiên cứu, nhắc đến và trú trọng vào NLTH của người học. Trong cuốn sách “Tám đổi mới để trở thành giáo viên giỏi” (2011) của tác giả Glselleo Martin và Kniep, do dịch giả Lê Văn Can dịch, tác giả khẳng định rằng để trở thành một giáo viên giỏi, giáo viên cần phải đổi mới phương pháp giảng dạy, đặc biệt là tập trung vào các câu hỏi cốt lõi nhằm thúc đẩy học sinh tự khám phá vấn đề một cách sâu sắc.
Điều này giúp HS rèn luyện và phát triển năng lực tự học của chính mình. Trong cuốn sách “Đa trí tuệ trong lớp học” (2011) của Thomas Armstrong, do Lê Quang Long dịch, tác giả đưa ra khái niệm về tám loại trí tuệ tiềm ẩn trong mỗi học sinh. Để phát huy tối đa những giá trị tiềm năng này, đặc biệt là các năng lực thiết yếu như năng lực tự học, giáo viên cần phải không ngừng đổi mới và sáng tạo trong phương pháp dạy học của mình. Điều này không chỉ giúp HS phát triển trí tuệ mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc rèn luyện kỹ năng tự học và sáng tạo trong quá trình học tập.
Ở Việt Nam Ở Việt Nam, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã ra Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, trong đó đặc biệt chú trọng đổi mới dạy và học theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. 7 Trong phân phối chương trình các môn học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tăng cường các tiết học thực hành, ngoại khóa và đưa vào chương trình dạy học các hoạt động ngoài giờ lên lớp, hướng nghiệp. và nhấn mạnh việc đổi mới phương pháp dạy học: "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện tư duy sáng tạo của người học, nâng cao năng lực tự học của học sinh" [4] Trong điều 7, Luật Giáo dục (2019) đã chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải khoa học, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học …” [9] Văn bản số 4612/BGDĐT-GDTrH ngày 03/10/2017 của Bộ GDĐT về việc hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh từ năm học 2017-2018 về phương pháp, hình thức dạy học cũng đã chỉ rõ tập trung vào việc phát triển khả năng tự học của học sinh, khuyến khích các em nghiên cứu sách giáo khoa để tiếp thu và áp dụng những kiến thức mới, qua đó hoàn thành các nhiệm vụ học tập được đưa ra trong mỗi bài học. Như vậy, không chỉ trên thế giới mà ngay ở Việt Nam, NLTH đã được nhận diện là một trong những yếu tố quan trọng và cần thiết đối với mỗi học sinh.
Việc phát triển NLTH không chỉ giúp học sinh tự quản lý quá trình học tập của mình, chủ động với nội dung kiến thức, môi trường học của mình mà còn trang bị cho các em khả năng thích ứng với những thay đổi liên tục trong môi trường học tập và làm việc hiện đại. Chính vì tầm quan trọng của NLTH, Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam đã đưa ra nhiều chính sách, chương trình và tài liệu hướng dẫn nhằm thúc đẩy việc tích hợp phát triển năng lực này vào quá trình dạy và học ở các cấp học. Trong các văn bản và luật giáo dục hiện hành, việc khuyến khích GV áp dụng những phương pháp giảng dạy mới, tạo điều kiện cho HS phát huy tối đa khả năng tự học, đã được chú trọng và quy định cụ thể. Những nỗ lực này không chỉ nhằm cải thiện chất lượng giáo dục mà còn hướng tới việc hình thành những thế hệ học sinh tự tin, độc lập và có khả năng học tập suốt đời.
8 Các trường học, từ tiểu học, trung học cơ sở đến trung học phổ thông, đang đổi mởi chuyển dần từ các phương pháp giảng dạy truyền thống sang các mô hình giáo dục hiện đại, nơi mà HS được khuyến khích tìm tòi, nghiên cứu và tự học dưới sự hướng dẫn của GV. Các hoạt động giáo dục như học tập dựa trên dự án, học tập theo nhóm và sử dụng công nghệ thông tin để tự học là những minh chứng rõ ràng cho sự thay đổi này. Hơn nữa, các chương trình đào tạo, tập huấn GV cũng đã được điều chỉnh để nâng cao nhận thức và kỹ năng cần thiết cho việc hỗ trợ học sinh phát triển NLTH 1. Một số khái niệm 1.