Thiết Lập Đường Phát Triển Năng Lực Khoa Học Trong Chương Trình Môn Khoa Học Tự Nhiên

Luận văn thạc sĩ phân tích việc thiết lập đường phát triển năng lực khoa học trong chương trình sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên.

• Tác giả: Phạm Thị Nhung
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Văn Hùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Vật lý
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Khoa Học Trong Chương Trình Giáo Dục Môn Khoa Học Tự Nhiên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên Bắt Đầu

Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực đang trở thành xu hướng quốc tế. Mục tiêu là phát triển năng lực người học, đảm bảo chất lượng đầu ra và chuẩn bị cho họ khả năng giải quyết các tình huống thực tiễn trong cuộc sống và nghề nghiệp. Chương trình nhấn mạnh vai trò của người học như là chủ thể của quá trình nhận thức. Khác với chương trình định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, "sản phẩm cuối cùng" của quá trình dạy học. Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của học sinh.

1.1. Thay Đổi Mục Tiêu Giáo Dục Khoa Học Tự Nhiên

Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực không quy định nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn. Từ đó, đưa ra hướng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học và đạt được kết quả mong muốn. Trong chương trình định hướng phát triển năng lực, mục tiêu học tập, kết quả học tập mong muốn thường được mô tả thông qua hệ thống các năng lực (Competency). Kết quả học tập mong muốn được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được.

1.2. Ưu Điểm Của Dạy Học Phát Triển Năng Lực KHTN

Ưu điểm của chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực là tạo điều kiện quản lý chất lượng theo kết quả đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng của học sinh. Học sinh cần đạt được những kết quả yêu cầu đã quy định trong chương trình. Việc đưa ra các chuẩn đào tạo cũng nhằm đảm bảo quản lý chất lượng giáo dục theo định hướng kết quả đầu ra.

II. Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên Là Gì Định Nghĩa Chi Tiết

Theo Từ điển Tiếng Việt (2012), “Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính tâm lý cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí... để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định”. Năng lực được hiểu là quá trình tích lũy kiến thức và vận dụng những kiến thức để giải quyết vấn đề hay tình huống đặt ra trong cuộc sống. Năng lực khoa học tự nhiên là khả năng sử dụng, vận dụng kiến thức, phương pháp giải thích về thế giới tự nhiên và thông qua hoạt động của con người, thực hiện việc thay đổi thế giới tự nhiên.

2.1. Đặc Điểm Dạy Học Phát Triển Năng Lực KHTN

Dạy học theo quan điểm phát triển năng lực học sinh không chỉ chú ý tích cực hóa học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp. Việc sử dụng phương pháp dạy học vì thế cần gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học. Điều quan trọng hơn cả là nếu so sánh với các quan niệm dạy học trước đây, việc dạy học phát triển phẩm chất, năng lực sẽ làm cho việc dạy và việc học tiếp cận gần hơn, sát hơn với mục tiêu hình thành và phát triển nhân cách con người.

2.2. Dạy Học Phát Triển Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên Hiệu Quả

Khi nói đến dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh, cần hiểu rõ: phát triển năng lực học sinh đòi hỏi giáo viên phải có tổ chức hoạt động dạy học hiệu quả. Việc tổ chức dạy học ở đây gắn với thiết kế bài học trước khi lên lớp; tìm hiểu đối tượng dạy học, dạy học nêu vấn đề; chuyển giao nhiệm vụ học tập cho học sinh; phản hồi thông tin cho học sinh; sử dụng linh hoạt các phương pháp, phương tiện dạy học; đặc biệt là việc tổ chức, hướng dẫn hoạt động học tập cho học sinh nhằm phát huy tối đa khả năng tham dự vào tiến trình dạy học của học sinh.

III. Cấu Trúc Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên Các Thành Phần Chính

Theo tổ chức OCED: Năng lực khoa học là khả năng sử dụng kiến thức khoa học để xác định các câu hỏi và rút ra kết luận dựa trên các bằng chứng để hiểu và đưa ra quyết định về thế giới tự nhiên và những thay đổi để phù hợp với hoạt động của con người. Người có năng lực khoa học là người có tri thức về khoa học, tri thức về phương pháp nghiên cứu khoa học; biết cách sử dụng các tri thức khoa học để thực hiện các hoạt động khoa học và giải quyết các vấn đề khoa học hiệu quả.

3.1. Phát Triển Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên Cho THCS

Năng lực khoa học là năng lực đặc thù được hình thành và phát triển cho học sinh trong quá trình học môn Khoa Học Tự Nhiên (KHTN). Theo chương trình giáo dục phổ thông mới, năng lực khoa học của học sinh THCS gồm 3 hợp phần: nhận thức kiến thức khoa học; tìm tòi và khám phá thế giới tự nhiên; vận dụng kiến thức vào thực tiễn, ứng xử với tự nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững xã hội và bảo vệ môi trường.

3.2. Các Năng Lực Thành Phần Của Năng Lực KHTN

Trên cơ sở nghiên cứu Chương trình môn Khoa Học Tự Nhiên, luận văn đã phân tích và đề xuất các năng lực thành phần của năng lực khoa học như sau: Năng lực nhận thức kiến thức KHTN; năng lực sử dụng ngôn ngữ KHTN; năng lực phát hiện và sử dụng kiến thức KHTN để giải quyết các tình huống trong thực tiễn; năng lực thực hành thí nghiệm và vận dụng trong cuộc sống; năng lực thu thập, xử lý, phân tích, sử dụng dữ liệu; năng lực công bố kết quả thực hiện các nhiệm vụ được giao.

IV. Xác Định Thành Tố Năng Lực KHTN Qua Yêu Cầu Cần Đạt

Chương trình giáo dục cần xác định rõ các yêu cầu cần đạt về năng lực khoa học của học sinh ở từng cấp độ. Điều này giúp giáo viên có cơ sở để đánh giá sự phát triển năng lực của học sinh và điều chỉnh phương pháp dạy học phù hợp. Các từ ngữ thể hiện mức độ đáp ứng các yêu cầu cần đạt cần được mô tả chi tiết, cụ thể và có thể quan sát được.

4.1. Phương Pháp Dạy Học Môn Khoa Học Tự Nhiên

Để phát triển năng lực cho học sinh, cần đa dạng hóa các phương pháp dạy học. Các phương pháp dạy học tích cực, lấy học sinh làm trung tâm cần được ưu tiên sử dụng. Giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh được tham gia vào các hoạt động thực hành, thí nghiệm, nghiên cứu khoa học để học sinh có thể vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.2. Ngôn Ngữ Trong Dạy Học Môn Khoa Học Tự Nhiên

Sử dụng ngôn ngữ chính xác, khoa học để mô tả các hiện tượng, sự vật. Giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách hệ thống, logic. Các yêu cầu cần đạt phải được trình bày rõ ràng, dễ hiểu để học sinh có thể tự đánh giá được khả năng của mình.

V. Đường Phát Triển Năng Lực KHTN Áp Dụng Chủ Đề Năng Lượng

Việc xác định đường phát triển năng lực giúp giáo viên có cái nhìn tổng quan về quá trình phát triển năng lực của học sinh từ lớp 6 đến lớp 9. Giáo viên có thể xây dựng kế hoạch dạy học phù hợp với từng đối tượng học sinh và giúp học sinh phát triển năng lực một cách tối ưu. Việc áp dụng cho chủ đề "Năng lượng và sự chuyển hóa năng lượng" giúp minh họa cụ thể cách thức xây dựng các chỉ báo năng lực và hành vi của học sinh.

5.1. Biểu Hiện Mức Độ Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên

Cần xác định rõ các biểu hiện cụ thể của các mức độ hành vi đối với các thành tố năng lực khoa học trong môn khoa học tự nhiên. Điều này giúp giáo viên có cơ sở để đánh giá chính xác năng lực của học sinh. Các mức độ hành vi cần được mô tả chi tiết, cụ thể và có thể quan sát được.

5.2. Năng Lực Tìm Tòi Khám Phá Trong Môn KHTN

Năng lực tìm tòi, khám phá là một trong những năng lực quan trọng của năng lực khoa học. Giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh được tham gia vào các hoạt động tìm tòi, khám phá để học sinh có thể rèn luyện khả năng tự học, tự nghiên cứu. Các hoạt động tìm tòi, khám phá cần gắn với các vấn đề thực tiễn để học sinh thấy được ý nghĩa của việc học.

VI. Kết Luận Về Phát Triển Năng Lực Khoa Học Tự Nhiên

Việc phát triển năng lực khoa học cho học sinh là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Chương trình giáo dục cần tập trung vào việc phát triển các năng lực chung và năng lực đặc thù của học sinh. Giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường các hoạt động thực hành, thí nghiệm, nghiên cứu khoa học để giúp học sinh phát triển năng lực một cách toàn diện.

6.1. Đánh Giá Năng Lực KHTN Của Học Sinh Như Thế Nào

Đánh giá năng lực của học sinh cần được thực hiện thường xuyên, liên tục và toàn diện. Giáo viên cần sử dụng đa dạng các hình thức đánh giá để có thể đánh giá chính xác năng lực của học sinh. Kết quả đánh giá cần được sử dụng để điều chỉnh phương pháp dạy học và giúp học sinh phát triển năng lực một cách tối ưu.

6.2. Định Hướng Tương Lai Phát Triển Năng Lực KHTN

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực. Cần tăng cường bồi dưỡng cho giáo viên về phương pháp dạy học phát triển năng lực. Cần tạo điều kiện cho học sinh được tham gia vào các hoạt động khoa học, kỹ thuật để học sinh có thể phát triển năng lực một cách toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh toàn nhân loại đang chứng kiến sự bùng nổ của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tƣ, cuộc cách mạng lấy nền tảng là công nghệ thông tin trong nền kinh tế tri thức, những thách thức không nhỏ đƣợc đặt ra với tất cả các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Để có thể đảm bảo đƣợc sự phát triển bền vững, các quốc gia trong đó có Việt Nam đã tiến hành nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực, yếu tố tiên quyết cho sự thành công. Việc đổi mới giáo dục, cải cách chƣơng trình và sách giáo khoa cũng chính vì thế là việc làm cần thiết, để có thể nâng cao chất lƣợng giáo dục, đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực chất lƣợng cao, với nền tảng văn hóa vững chắc và những năng lực cốt lõi trong thời đại mới.

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ƣơng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) đã khẳng định tầm quan trọng của việc: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”[1]. Để đáp ứng yêu cầu mới đó, nguồn nhân lực Việt Nam ngoài các phẩm chất nhƣ lòng yêu nƣớc, yêu chủ nghĩa xã hội, quý trọng hăng say lao động, có lòng nhân ái ý thức trách nhiệm thì rất cần có những năng lực khác nhƣ: có khả năng giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực chuyển đổi nghề nghiệp theo yêu cầu mới của sản xuất và thị trƣờng lao động, năng lực quản lý tôn trọng và nghiêm túc tuân theo pháp luật, năng lực thích ứng và khả năng giải quyết vấn đề. Tình hình thực tế đó đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh chƣơng trình, Sách giáo khoa để đạt đƣợc mục tiêu đổi mới giáo dục phổ thông. Trong chƣơng trình sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên hiện hành, mục tiêu đó đã đƣợc thể hiện qua các qui định cho việc giảng dạy nhƣ sau: - Cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản vững chắc và có hệ thống.

- Góp phần giáo dục tƣ tƣởng. - Góp phần phát triển tƣ duy cho HS. - Bồi dƣỡng cho HS lòng đam mê nghiên cứu khoa học, trí tò mò, óc sáng 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tạo, ý thức tích cực gần gũi với thiên nhiên, thực tiễn sản xuất và khả năng làm việc độc lập. Một trong những trọng tâm của đổi mới giáo dục phổ thông là tập trung vào đổi mới phƣơng pháp dạy học.

Tiến trình dạy học cần đƣợc thực hiện dựa trên sự tích cực, chủ động của HS với sự tổ chức và định hƣớng đúng đắn của GV nhằm phát triển tƣ duy độc lập, sáng tạo góp phần hình thành phƣơng pháp và nhu cầu tự học, bồi dƣỡng hứng thú học tập, tạo niềm vui và niềm tin trong học tập cho HS. Trƣớc sức ép của xu thế toàn cầu hóa, nền giáo dục trên thế giới đang có sự chuyển biến mạnh mẽ, hƣớng đến sự hoàn thiện và chuẩn chung cho thế hệ công dân toàn cầu. Trong bối cảnh đó, năm 1997, OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) đã khởi xƣớng Chƣơng trình đánh giá học sinh quốc tế PISA (Progamme for International Studen Assessment), chƣơng trình không phải để kiểm tra khối lƣợng kiến thức học sinh học đƣợc trong nhà trƣờng mà điều tra khả năng học sinh ứng dụng nhƣ thế nào những kiến thức đã đƣợc học trong nhà trƣờng vào các tình huống hữu ích trong cuộc sống thông qua ba năng lực: Toán, Đọc hiểu, Khoa học. Việc phát triển năng lực khoa học là yêu cầu có tính cấp thiết trong thực tế đổi mới giáo dục hiện nay.

Xuất phát từ lý do trên tôi chọn đề tài “Thiết lập đường phát triển năng lực khoa học trong chương trình, sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên”. Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu khái niệm năng lực khoa học, cấu trúc và phân loại năng lực khoa học. Dựa trên yêu cầu cần đạt của chƣơng trình giáo dục tổng thể môn KHTN để đƣa ra đƣờng phát triển năng lực với việc xác định các chỉ báo mức độ biểu hiện cụ thể, xác định các thành tố năng lực và chỉ báo mức độ phát triển năng lực khoa học trong chƣơng trình môn khoa học tự nhiên nhằm đƣa đến định hƣớng khái quát cho việc xây dựng sách giáo khoa và dạy học theo hƣớng phát triển năng lực. Khách thể, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu a.

Khách thể nghiên cứu Chương trình tổ ng thể , giáo dụ c phổ thông môn khoa họ c tự nhiên. Đối tượng nghiên cứu 2 (LUAN.nhien TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Các phƣơng pháp dạy học - Năng lực khoa học và biện pháp hình thành năng lực khoa học cho học sinh. - Cấu trúc năng lực khoa học - Các cách tiếp cận khác nhau để đƣa năng lực vào nội dung môn học: + Từ cấu trúc năng lực lựa chọn những nội dung môn học phù hợp. + Từ những nội dung môn học đã có sẵn xác định xem có thể phát triển đƣợc những thành tố nào của năng lực.

- Tiến trình đánh giá năng lực theo chƣơng trình sách giáo khoa môn KHTN. Phạm vi nghiên cứu - Chƣơng trình giáo dục phổ thông môn KHTN. - Các thành tố năng lực và các chỉ báo năng lực, mức độ chỉ báo năng lực khoa học trong môn KHTN. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lí luận về biểu hiện của năng lực khoa học của học sinh trong học tập nói chung và trong học tập môn vật lí nói riêng.

- Nghiên cứu các năng lực cần thiết trong quá trình học của học sinh. - Nghiên cứu chƣơng tình tiếp cận năng lực: sự chuyển dịch từ chƣơng trình tiếp cận nội dung sang chƣơng trình tiếp cận năng lực kéo theo sự thay đổi quy trình thiết kế chƣơng trình, xây dựng chuẩn đầu ra, thực hiện, đánh giá kết quả học tập. - Xây dựng đƣờng phát triển năng lực khoa học cho học sinh. - Xác định các thành tố năng lực và chỉ báo mức độ phát triển năng lực khoa học trong chƣơng trình môn khoa học tự nhiên.

Giả thuyết khoa học Nếu phân tích, xác định đƣợc các chỉ báo năng lực và các mức độ chỉ báo năng lực trong chƣơng trình môn KHTN theo đúng các mức độ chỉ báo yêu cầu cần đạt sẽ giúp giáo viên đánh giá đúng năng lực học sinh, xây dựng kế hoạch dạy học theo hƣớng tích cực góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học bộ môn khoa học tự nhiên.nhien TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Phƣơng pháp nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lí luận liên quan đến đề tài nhƣ: nghiên cứu cơ sở Tâm lý học, Giáo dục học, Triết học của việc phát triển năng lực cho học sinh và một số lý thuyết về phƣơng pháp phát triển năng lực khoa học. - Phƣơng pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm: Là phƣơng pháp nghiên cứu và xem xét lại những thành quả thực tiễn trong quá khứ để rút ra kết luận bổ ích cho thực tiễn và khoa học. Đóng góp của luận văn - Đề xuất nội dung và quy trình tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực khoa học cho học sinh trong xây dựng chƣơng trình, sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên.

- Góp phần đổi mới phƣơng pháp dạy học môn khoa học tự nhiên nói chung và môn Vật lý nói riêng. Cấu trúc luận văn Chƣơng 1: Cơ sở lí luận về việc tổ chức dạy học nhằm phát triển năng lực khoa học cho học sinh trong xây dựng chƣơng trình sách giáo khoa môn khoa học tự nhiên. Chƣơng 2: Xác định các thành tố năng lực và chỉ báo mức độ phát triển năng lực khoa học trong chƣơng trình môn khoa học tự nhiên. Chƣơng 3: Đƣờng phát triển năng lực khoa học trong môn khoa học tự nhiên và áp dụng cho chủ đề “Năng lƣợng và sự chuyển hóa năng lƣợng”.nhien TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH TRONG XÂY DỰNG CHƢƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN 1.

Định hƣớng đổi mới chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực Chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực (định hƣớng phát triển năng lực) nay còn gọi là dạy học định hƣớng kết quả đầu ra đƣợc bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hƣớng giáo dục quốc tế. Giáo dục định hƣớng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực ngƣời học. Giáo dục định hƣớng năng lực nhằm đảm bảo chất lƣợng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con ngƣời năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp. Chƣơng trình này nhấn mạnh vai trò của ngƣời học với tƣ cách chủ thể của quá trình nhận thức.

Khác với chƣơng trình định hƣớng nội dung, chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lƣợng đầu ra, có thể coi là ”sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Việc quản lý chất lƣợng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của HS. Chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực không quy định những nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình giáo dục, trên cở sở đó đƣa ra những hƣớng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phƣơng pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện đƣợc mục tiêu dạy học tức là đạt đƣợc kết quả đầu ra mong muốn. Trong chƣơng trình định hƣớng phát triển năng lực, mục tiêu học tập, tức là kết quả học tập mong muốn thƣờng đƣợc mô tả thông qua hệ thống các năng lực (Competency).

Kết quả học tập mong muốn đƣợc mô tả chi tiết và có thể quan 5 (LUAN.nhien TIEU LUAN MOI download : [e-mail] sát, đánh giá đƣợc. HS cần đạt đƣợc những kết quả yêu cầu đã quy định trong chƣơng trình. Việc đƣa ra các chuẩn đào tạo cũng là nhằm đảm bảo quản lý chất lƣợng giáo dục theo định hƣớng kết quả đầu ra. Ƣu điểm của chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực là tạo điều kiện quản lý chất lƣợng theo kết quả đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng của HS.