Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT Chương 2: Một số biện pháp vận dụng phương pháp dạy học theo chủ đề của Australia vào phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến giữa thế kỉ XIX. Thực nghiệm sư phạm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Dạy học theo chủ đề Khái niệm “chủ đề”(subject) được phổ biến trong các lĩnh vực nhất là trong văn học. Theo từ điển tiếng Việt, chủ đề là nội dung chủ yếu, nổi bật được đề cập đến. Có thể hiểu chủ đề trong môn Lịch sử là những vấn đề nổi bật, quan trọng rút ra từ các giai đoạn (thời kì) lịch sử hay từ hệ thống các sự kiện, hiện tượng lịch sử có quan hệ mật thiết với nhau. Lịch sử là những gì đã diễn ra, tồn tại khách quan ngoài ý muốn của con người.
Lịch sử xã hội loài người là lịch sử của tất cả các quốc gia, dân tộc, cộng đồng người. Các sự kiện lịch sử bản thân nó rất phong phú đa dạng, nhưng có mối liên hệ mật thiết với nhau, nổi bật là quan hệ đồng đại và lịch đại. Vì thế khi xem xét các sự kiện hiện tượng lịch sử vừa nhìn thấy được những nét đặc trưng riêng của nó, vừa đặt nó trong cái chung thống nhất với các sự kiện khác để thấy tính liên tục, kế thừa và phát triển của lịch sử. Khi dạy, học lịch sử, “người giáo viên phải luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề lịch sửcũng như mối quan hệ ngang, nội tại giữa các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa để cung cấp cho HS những tri thức lịch sử khoa học mang tính hệ thống và hoàn chỉnh” [21, 141].
Việc sắp sắp xếp kiến thức lịch sử theo từng chủ đề sẽ làm rõ được mối quan hệ đó giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử. Trong xu thế đổi mới giáo dục hiện nay người ta thường nhấn mạnh đến những quan điểm dạy học tích cực, nâng cao tính tự lực của học sinh trong quá trình học tập bằng nhiều biện pháp, hình thức dạy học khác nhau trong đó có dạy học theo chủ đề. Dạy học theo chủ đề là mô hình xây dựng một nội dung dạy học thành một kết cấu chặt chẽ, lôgic theo một hệ thống chứ không thành những bài học rời rạc. HS phải tự tìm tòi các kiến thức thực tế liên quan đến nội dung học và vận dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ học tập.
Dạy học theo chủ đề là một trong những mô hình dạy học trong đó nội dung kiến thức được tổ chức theo hướng tích hợp thành các chủ đề làm cho nội dung học có 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Xu thế phát triển của khoa học ngày nay là tiếp tục phân hóa sâu, song song với tích hợp liên môn, liên ngành ngày càng rộng. Việc giảng dạy các môn khoa học trong nhà trường phải phản ánh sự phát triển hiện đại của khoa học. Vận dụng dạy học theo chủ đề là việc triển khai một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho mô hình dạy học trước đây (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề gắn liền với thực tiễn.
Phương pháp dạy học theo chủ đề Phương pháp dạy học lịch sử là con đường, cách thức tổ chức hoạt động hợp tác, tương tác của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học nhằm hướng dẫn học sinh hình thành tri thức lịch sử, tư tưởng, phẩm chất, đạo đức và phát triển năng lực tư duy, hành động. Như vậy, thuật ngữ “PPDH theo chủ đề” được sử dụng trong đề tài không phải là tên một PP cụ thể mà muốn đề cập đến các PPDH được lựa chọn phù hợp các chủ đề trong môn Lịch sử nói chung, phần LSVN lớp 10 nói riêng. Vận dụng các phương pháp dạy học vào dạy học các chủ đề trong môn lịch sử là việc giáo viên lựa chọn phương pháp, phương tiện phù hợp để phối hợp trong quá trình dạy học các chủ đề môn Lịch sử. Trong mỗi chủ đề sẽ vận dụng một phương pháp dạy học chủ đạo nhưng phải có sự kết hợp giữa các phương pháp để kiến thức trong mỗi chủ đề được cung cấp đến học sinh một cách có hệ thống, logic, sinh động và hấp dẫn.
Có như thế mới đem lại sự hứng thú và khuyến khích sự say mê tìm tòi của học sinh. Trong luận văn, chúng tôi nhấn mạnh đến việc vận dụng các ý tưởng hay về phương pháp dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử của Australia vào dạy học phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX, lớp 10, THPT (chương trình chuẩn) góp phần phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập môn Lịch sử cho học sinh. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT Mikhancốp, viện sĩ Liên Xô đã từng nhắc nhở nhà trường rằng: “điều quan trọng không phải là dạy cái gì mà là dạy như thế nào.
Diện mạo tinh thần của đất nước ra sao tùy thuộc vào việc nhà trường giảng dạy như thế nào”. Thủ tướng Phạm Văn Đồng từ những năm 60 của thế kỉ XX đã nhiều lần căn dặn thầy giáo phải “gõ vào trí thông minh” của học sinh, là “…Cần đào tạo học sinh thành các thế hệ thông minh sáng tạo. Dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình. Đó là một quá trình nhận thức đặc thù trong đó GV tổ chức, dẫn dắt HS có mục đích có kế hoạch sư phạm để HS nắm vững những tri thức cơ sở về lịch sử quân sự, kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học – kĩ thuật và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực nhận thức, dần dần hình thành thế giới quan duy vật biện chứng, nhân cách và đạo đức của HS.
Sự hình thành kiến thức lịch sử là một quá trình của vận động nhận thức, từ không biết đến biết, từ biết không đầy đủ, hời hợt đến hiểu biết đầy đủ sâu sắc, có suy nghĩ. Với đặc trưng đó, chúng ta không thể dạy học lịch sử theo lối một chiều “thầy là nguồn cung cấp kiến thức duy nhất” mà cần sử dụng nhiều phương pháp học tập khác nhau nhằm kích thích hứng thú học tập, tự nghiên cứu và phát huy tính độc lập, tư duy sáng tạo của học sinh. Trong các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học sử ở trường THPT, việc vận dụng các phương pháp dạy học theo chủ đề lịch sử có ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt: giáo dưỡng, giáo dục và phát triển. Về kiến thức: Vận dụng các phương pháp dạy học theo chủ đề lịch sử sau khi hoàn thành nghiên cứu một giai đoạn, một thời kì hay một một khóa trình của chương trình có tác dụng thiết thực trong việc củng cố, hoàn thiện tri thức của HS.
Do đặc trưng của khoa học lịch sử mang tính cụ thể, tính thống nhất, tính không lặp lại nên những kiến thức lịch sử chỉ thường được giảng dạy một lần cho HS và không trình bày lại, điều này gây khó khăn cho việc học tập, ghi nhớ các sự kiện cơ bản. Việc vận dụng các phương pháp dạy học theo chủ đề sẽ giúp HS nắm được hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảo cần thiết giúp các em có cơ hội đào sâu và mở rộng những tri thức đã học, nâng cao hiểu biết, tiếp cận kiến thức ở nhiều góc độ khác nhau. Ví dụ: Khi dạy về chủ đề: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X đến cuối thế kỉ XVIII” sẽ giúp các em có cái nhìn khái quát và hệ thống về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm. Từ việc 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tìm hiểu các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, các em sẽ rút ra được nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của các cuộc kháng chiến này.
Việc vận dụng PPDH theo chủ đề còn có ý nghĩa quan trọng trong việc làm cho kiến thức đã học trở nên phong phú, hệ thống và sâu sắc. Tính hệ thống là một trong những đặc điểm nổi bật của tri thức lịch sử. Vì vậy, khi dạy học lịch sử, người GV phải chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các sự kiện lịch sử. Học sinh có nắm được những tri thức theo hệ thống và trật tự lôgic thì mới có thể ứng dụng những tri thức đó để giải quyết những vấn đề có tính chất thực tiễn.
Usinxki đã khẳng định rằng: “Dĩ nhiên, chỉ có hệ thống hợp lý, suy ra từ chính bản chất sự vật của sự vật mới tạo cho ta quyền lực đầy đủ đối với những tri thức của chúng ta. Một cái đầu chứa đầy những tri thức vụn vặt, không liên kết với nhau khác nào như một cái kho mọi thứ đều lộn xộn, mất trật tự mà ngay chính người chủ cũng chẳng tìm được thứ gì; một cái đầu chỉ có hệ thống mà thiếu tri thức khác nào một cửa hiệu nhỏ ở đó tất cả các ngăn đều có dán nhãn, nhưng ngăn nào cũng rỗng không” [21, 63] Vận dụng PPDH theo chủ đề góp phần giúp HS phát hiện ra những mối quan hệ mới của tài liệu học tập với những cái khác, giúp các em nắm vững tài liệu ở mức độ cao hơn. Các em chỉ ra được các mối liên hệ lôgic giữa các sự kiện, khái niệm lịch sử theo nội dung chủ đề. Các chủ đề lịch sử thường đi sâu vào những nội dung khác nhau, vì vậy việc vận dụng các PPDH theo chủ đề còn giúp các em có những hiểu biết lịch sử một cách toàn diện trên nhiều lĩnh vực của quá khứ như kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa tư tưởng.khắc phục được một số hạn chế củ chương trình lịch sử hiện nay là còn nặng về nội dung chính trị, chiến tranh.