Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm sử dụng trong đề tài 1. Dạy học và dạy học tích cực Dạy học Dạy học là toàn bộ quá trình hoạt động của người dạy và người học trong hệ thống giáo dục, nhằm thực hiện mọi nhiệm vụ và mục tiêu đào tạo đã đề ra. Trong đó người dạy là người dẫn dắt và tổ chức còn người học là người tích cực điều khiển, thực hiện mọi hoạt động nhận thức giúp bản thân có năng lực tư duy và năng lực hành động để chiếm lĩnh các giá trị về tinh thần, sự hiểu biết, các kỹ năng áp dụng giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống.
Quá trình hoạt động tích cực của thầy và trò có sự tương tác qua lại với nhau thì quá trình dạy học mới xuất hiện. Dạy học tích cực Dạy học tích cực là những hoạt động phát huy tính tích cực, chủ động tìm tòi, sáng tạo của học sinh. Trong đó học sinh luôn là trung tâm của cả quá trình dạy học còn giáo viên chỉ là người tổ chức, gợi mở vấn đề. Trong những năm gần đây khi nền giáo dục Việt Nam ngày càng phát triển và hội nhập với nền giáo dục của thế giới thì phương pháp dạy và học tích cực đã bước đầu được đưa vào trong hệ thống nền giáo dục của của cả nước.
Các lớp tập huấn các phương pháp dạy học tích cực cho giáo viên được tổ chức với các chuyên gia của nước ngoài và chuyên gia của Việt Nam, các phương pháp này khi đưa vào giảng dạy nó đã gần như thay thế hoàn toàn phương pháp truyền thống (GV là người chủ động truyền thụ kiến thức, HS thụ động tiếp thu kiến thức một cách máy móc). Tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân vì vậy các phương pháp này thực sự quan trọng và cần thiết. 14 Với môn mĩ thuật tiểu học đòi hỏi các em tư duy, khám phá và có nhiều sáng tạo mang phong cách riêng biệt trong tác phẩm của mình, thì việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực khi đưa vào trong bài giảng là vô cùng cần thiết và có nhiều hiệu quả. Nhờ áp dụng các phương pháp này, mà khả năng khám phá tự nhiên và những điều diễn ra trong cuộc sống được các em liên tưởng, vận dụng ngay vào trong các tiết học một cách chân thực nhất.
Giáo viên gợi mở đưa ra ví dụ, học sinh liên hệ thực tế đưa vào phần phát biểu, thực hành và thuyết trình đôi khi còn tự tin đưa ra những thắc mắc về sự so sánh giữa những ý tưởng của mình và của bạn. Sự tích cực, chủ động tìm tòi, sáng tạo của học sinh luôn là mục tiêu của giáo dục nói chung và môn mĩ thuật nói riêng cần hướng tới. Hình tượng người phụ nữ Trước khi chúng ta đi đến xác định rõ thế nào là hình tượng người phụ nữ, đầu tiên là xác định được khái niệm thế nào là hình tượng. Khái niệm về hình tượng Theo như Từ điển Mĩ thuật phổ thông, hình tượng có nghĩa là: Hình ảnh các sự vật, trọng tâm là người, vật, phong cảnh thông qua ghi chép thực tế hoặc trí nhớ của họa sĩ.
Bằng óc sáng tạo và bàn tay khéo léo, họa sĩ tạo ra những hình tượng hội họa trong tranh… Nhà văn thể hiện được những hình tượng điển hình cũng như họa sĩ vẽ được những hình tượng đặc trưng về nhân vật hoặc về khung cảnh thiên nhiên. Ở đây, từ hình tượng có ý nghĩa sâu sắc và đặc trưng, gạn lọc từ các hình ảnh dễ thấy hoặc quá quen thuộc bởi sự sáng tạo của người nghệ sĩ. Các hình tượng này thường tác động mạnh đến người xem… [26, tr. Với khái niệm trên “hình tượng” là một danh từ, nó phản ánh hiện thực, cụ thể là con người, vật thể, phong cảnh… một cách khái quát nhất bằng nghệ thuật.
15 Họa sĩ Delacroix trong tác phẩm Thần Tự do dẫn dắt nhân dân, ông vẽ nhân vật trung tâm là một người phụ nữ giương cao quốc kì, đó vừa là người chiến sĩ vùng lên chiến đấu vừa là hình tượng bà mẹ Tổ quốc, vừa là hình tượng Tự do dẫn dắt nhân dân chiến đấu dưới các khẩu hiệu cách mạng “tự do, bình đẳng, bác ái”. Trong tác phẩm tượng đài của mình, nhà điêu khắc Nguyễn Hải sáng tạo nên hình tượng bà mẹ Việt Nam, người đã hi sinh lớn lao cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Hình tượng này cũng có thể được hiểu như là bà mẹ Tổ quốc [28, tr. Nếu xét khái niệm hình tượng trong nghệ thuật tạo hình: Là một hình thức phản ánh những hiện thực khách quan, thể hiện cái bản chất, các quy luật trong những hiện tượng cụ thể, những nhân vật cá biệt.
Là một hình thức tư duy kết hợp cảm tính với lý tính. Bao gồm những đặc tính của tri giác là một hình thức cảm tính và những đặc tính của khái niệm là một hình thức lý tính. Tri giác chỉ phản ánh một sự vật riêng lẻ với những đặc trưng cụ thể, cá biệt của nó [22, tr. Vậy thì hình tượng nghệ thuật sẽ là kết quả của người họa sĩ khi họ phản ánh và bằng tri thức và sự sáng tạo của mình.
Các hình tượng này có giá trị khái quát rất lớn về một đối tượng cụ thể. Có thể nói hình tượng nghệ thuật là sự khái quát, khúc chiết về một đối tượng trong quá trình hoạt động nghệ thuật của người nghệ sĩ. Họ tạo ra được những tác phẩm có tính thấm mĩ, mang một ý nghĩa tinh thần nào đó được khái quát từ một hình mẫu cụ thể. Hình mẫu đó, với những đặc trưng nhất định, được gọi là hình tượng nghệ thuật.
Xác định khái niệm về hình tượng người phụ nữ Từ việc làm rõ hình tượng người phụ nữ trong mĩ thuật tạo hình. Chúng ta sẽ có khái niệm rõ ràng về hình tượng phụ nữ trong nghệ thuật tạo hình vừa 16 phải phản ánh cụ thể nhưng cũng phải mang tính khái quát và có tính thẩm mĩ. Chính đặc trưng này là điểm khác biệt lớn nhất để phân biệt hai khái niệm hình tượng và hình ảnh. Hình ảnh chỉ là hình bóng của một vật thể nhất định.
Nó cũng thể hiện một nhân vật, một sự vật cụ thể, có ý nghĩa do con người quy ước ra, nhưng lại thiếu yếu tố thẩm mĩ nghệ thuật để đạt đến mức trở thành hình tượng. Như vậy, hình tượng phụ nữ phải là hình ảnh có ý nghĩa và có tính thẩm mĩ cao. Hình tượng phụ nữ thường phản ánh một nhân vật cụ thể trong thế giới khách quan, tuy vậy nó không phải là một bản sao nguyên mẫu bởi vậy nó sẽ chỉ là một hình ảnh đơn thuần. Do hình tượng là phải khái quát nên hình tượng phụ nữ cũng phải khái quát một ý nghĩa tinh thần nào đó của người nghệ sĩ, tức là nó phản ánh "cái nhìn" của anh ta về cuộc sống có sự hiện diện của người phụ nữ trong đó.
Hình tượng người phụ nữ trong tranh được họa sỹ thể hiện thông qua sự trải nghiệm thực tế, những cảm xúc trước cuộc sống để bộc lộ cái tinh thần, cái đẹp theo cách riêng của mình. Nghệ thuật hội họa sử dụng những phương tiện truyền cảm đặc trưng để xây dựng hình tượng nghệ thuật trên mặt phẳng hai chiều, thể hiện hình tượng người phụ nữ là thể hiện những nét đẹp của cơ thể, vẻ đẹp nội tâm hàm chứa trong đó, vẻ đẹp không chỉ xuất hiện một cách nhất thời hay chỉ một thời gian ngắn ngủi, nó đã được công nhận và trải qua một giai đoạn dài của lích sử, ví dụ như sự bất khuất của người phụ nữ trong kháng chiến nhưng vẫn có một tình yêu thương với con trẻ, điều đó đã được chứng minh trong lịch sử đấu tranh kháng chiến của dân tộc ta. Các hình tượng có giá trị rất to lớn, thế nên nghệ thuật chân chính có sức truyền cảm to lớn, tác động vào tình cảm, tư tưởng và ý chí của mỗi người. Hình tượng người phụ nữ Việt Nam từ trước đến nay luôn là nguồn cảm hứng sáng tạo và là đề tài của văn hóa nghệ thuật như thơ ca, văn học, 17 âm nhạc, hội họa.
Trên cơ sở phát huy bản sắc riêng của nền nghệ thuật Việt Nam, các tác phẩm hội họa Việt Nam và cả trong văn chương hiện đại đã xây dựng thành công hình tượng người phụ nữ Việt Nam điển hình mang cái chung trong cái riêng, cái trừu tượng trong cái cụ thể, có tính chất điển hình về nhân vật và khung cảnh trong một giai đoạn lịch sử của đất nước, mang đậm tính dân tộc được thể hiện qua bàn tay tài hoa và bằng tư duy sáng tạo sự nghiền ngẫm, chiêm nghiệm cuộc sống của họa sĩ. Khái quát về tranh lụa Tranh lụa là một trong những loại hình nghệ thuật có từ lâu đời ở Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản. Khác với các loại tranh khác, ở đây, họa tiết được thể hiện trên tấm vải lụa. Tranh lụa có từ lâu đời tại Trung Quốc và Nhật Bản.
Ở Việt Nam ngày nay còn lưu lại một vài bức chân dung Nguyễn Trãi, Phùng Khắc Khoan, Trịnh Đình Kiên, Phan Huy Cẩn, Phan Huy Ích, Phan Huy Thực, Phan Huy Vịnh tuy nhiên tất cả những bức họa này (chưa rõ tác giả) đều vẽ trên lụa. Tranh lụa xưa của nước ta do các họa gia vẽ, cũng có rất nhiều cách thể hiện khác nhau, nhiều chất liệu được sử dụng để vẽ trên lụa. Đa số cách vẽ lụa đều ảnh hưởng bởi các kỹ thuật của Trung Quốc. nhưng để nhìn nhận lại các giái trị của tranh lụa cũng như sự phát triển của nó vẫn còn nhiều điều phải xét lại, khi mà có một giai đoạn Việt Nam gần như vắng bóng hội họa tranh vẽ, bởi tính chất của lịch sử, các cuộc chiến tranh và ách đô hộ.
Lụa vốn được sử dụng trong vẽ chân dung ở nước ta từ những thế kỷ trước nhưng theo kỹ thuật và cách tạo hình khác với kỹ thuật vẽ tranh lụa hiện đại. Các họa sĩ thể nghiệm vẽ màu nước lên lụa và đạt được hiệu quả nhất định, tạo ra kĩ thuật vẽ lụa riêng của Việt Nam khác với kỹ thuật vẽ lụa Trung Quốc, Nhật Bản.